World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
160
GLOBALLASHUV DAVRIDA NEOLOGIZMLAR FAOLLASHUVI
Jovlieva Laylo
Mustaqil tadqiqotchi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada globallashuv sharoitida til tizimida yuz
berayotgan o‘zgarishlar, xususan, neologizmlarning faollashuvi, ularning vujudga
kelish sabablari, leksik-semantik xususiyatlari va ijtimoiy-lingvistik ta’siri tahlil
qilinadi. Global ijtimoiy-siyosiy, texnologik va madaniy jarayonlarning tilga ta’siri
misollar asosida ko‘rib chiqilib, yangi paydo bo‘lgan so‘zlar va atamalarni tahlil qilish
orqali ularning zamonaviy kommunikatsiyadagi roli yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, neologizm, leksik tizim, zamonaviy til, axborot
kommunikatsiyasi, tilshunoslik.
KIRISH
Zamonaviy dunyo globallashuv jarayonlarini boshdan kechirmoqda. Bu jarayon
iqtisod, madaniyat, siyosat va albatta, til sohasida ham sezilarli o‘zgarishlarga sabab
bo‘lmoqda. Til – bu jamiyatning madaniy ko‘zgusi, ijtimoiy tafakkurning tashuvchisi
sifatida jamiyatda yuz berayotgan yangilanishlarni o‘zining leksik qatlamida eng
avvalo aks ettiradi. Shu boisdan, globallashuv davrida yangi so‘zlarning, ya’ni
neologizmlarning faollashuvi tabiiy jarayon sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Neologizmlar – bu til tizimida yangidan yuzaga kelgan, jamoatchilik tomonidan
asta-sekin qabul qilinayotgan leksik birliklardir. Ular ko‘pincha yangi ijtimoiy,
madaniy, texnologik hodisalarning nomini ifodalash uchun xizmat qiladi. Ayniqsa,
XXI asrda raqamli texnologiyalar, internet, ijtimoiy tarmoqlar, kiberkommunikatsiya
kabi sohalarda yuzaga kelgan yangiliklar yangi atamalarni keltirib chiqardi. Bu esa,
o‘z navbatida, tillarda so‘z yasash va qabul qilish jarayonining tezlashuviga olib keldi.
Ushbu maqolada aynan shunday leksik o‘zgarishlarning mohiyati, manbalari va
ijtimoiy ahamiyati tahlil etiladi.
ASOSIY QISM
Neologizmlar asosan quyidagi manbalardan shakllanadi [1]:
Ichki resurslar asosida (so‘z yasovchi qo‘shimchalar bilan);
Qarindosh tillardan kirib kelgan birliklar (o‘zbek tilida – turkiy tillar);
Global tillardan o‘zlashgan so‘zlar (ayniqsa ingliz tilidan).
Globallashuv jarayonida ingliz tilining xalqaro kommunikatsiya tili sifatida
ustunlikka ega bo‘lishi sababli, o‘zbek tiliga kirib kelayotgan neologizmlarning
aksariyati ingliz tiliga mansub. Masalan, “kontent”, “startup”, “bloger”, “onlayn”,
“skrinshot”, “login”, “meeting”, “freelancer” kabi so‘zlar hozirda o‘zbek tilida keng
qo‘llanmoqda. Bu neologizmlar, bir tomondan, axborot texnologiyalari bilan bog‘liq
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
161
bo‘lsa, ikkinchi tomondan, global ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmalar bilan ham uzviy
bog‘liqdir.
Shu bilan birga, neologizmlar faqat texnik atamalar bilan cheklanmaydi. Ijtimoiy
hayotdagi o‘zgarishlar, masalan, gender tengligi, ekologik muammolar, migratsiya,
zamonaviy kasb va turmush tarzining o‘zgarishi ham yangi so‘zlar va atamalarning
paydo bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, “ekoaktivist”, “gender neytral”,
“influencer”, “kreativ iqtisodiyot”, “zomerlarcha” (Z-avlodga oid), “metavers” kabi
terminlar bu borada yaqqol misol bo‘la oladi [2].
Neologizmlarning tildagi faollashuvi tilshunoslar oldiga yangi vazifalarni
qo‘ymoqda. Bu vazifalarning eng muhimi – til me’yorini saqlagan holda yangi
so‘zlarni to‘g‘ri qabul qilish, ularni izchil leksik tizimga moslashtirishdir. Bunda
o‘zbek tilining ichki morfologik imkoniyatlaridan to‘laqonli foydalanish, fonetik va
semantik uyg‘unlikni ta’minlash dolzarb masalaga aylanmoqda. Aks holda, yangi
so‘zlar tilda begonalik tuyg‘usini keltirib chiqaradi va ommaviy kommunikatsiyada
qarama-qarshiliklarga sabab bo‘ladi.
Bundan tashqari, neologizmlarning barchasi ham tilda barqaror yashab
qolmaydi. Ba’zilariga ehtiyoj qolmaydi, ba’zilari esa ijtimoiy e’tirof topmaydi. Bu
jihatdan neologizmning “hayot aylanishi” bosqichlari: yaratilish – ishlatilish –
ommalashish – normaga aylanish yoki yo‘qolish kabi holatlar doimiy ilmiy kuzatuvni
talab etadi [3].
Globallashuv sharoitida neologizmlar til tizimining faqatgina leksik
qatlamidagina emas, balki stilistik, pragmatik, hatto morfosintaktik sathida ham
sezilarli iz qoldirmoqda. Tilshunoslar tilning tashqi ta’sirlarga ochiqligini ikki
yo‘nalishda tahlil qiladilar: eksplisit (yaqqol, shakllangan) va implitsit (bilvosita,
noaniq) neologizmlar shaklida. Eksplisit neologizmlar odatda yangi realiyalar uchun
yaratilgan yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilingan terminlar bo‘lib, ular aniq fonetik
yoki semantik shaklga ega bo‘ladi. Masalan, “kriptoaktiv”, “metavers”, “streamer”
kabi so‘zlar o‘zbek tilida ham global jarayonlar bilan bog‘liq yangi leksik birliklardir.
Implitsit neologizmlar esa mavjud so‘zlar shaklida, lekin yangi konnotatsiya yoki
ijtimoiy kontekstda ishlatiladigan birliklardir. Masalan, “karantin”, “maskarejim”,
“zoomlashmoq” so‘zlari pandemiyadan so‘ng boshqa semantik darajada
mustahkamlandi.
Shuningdek, til tizimidagi neologizmlar ikki asosiy manba asosida
shakllanmoqda: ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlar va raqamli kommunikatsiya
vositalarining
kuchayishi.
Masalan,
TikTok,
Instagram,
Telegram
kabi
platformalarda tez-tez ishlatiladigan iboralar, qisqartmalar (masalan, "FAQ", "DM",
"Reels", "like qilish") yoki hatto emojilar ham lingvistik anglanishga ega bo‘layotgan
yangi muloqot vositalaridir. Ularning til tizimiga kirib kelishi esa yozma va og‘zaki
nutqning bir-biriga yaqinlashuviga olib kelmoqda. Endilikda hatto rasmiy muloqotda
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
162
ham “online uchrashuv”, “post qilish”, “storini ko‘rish” kabi iboralarning ishlatilishi
ommaviylashgan [4].
XULOSA VA MUNOZARA
Globallashuv davrida til tizimi o‘zining dinamikligi va moslashuvchanligi bilan
har qachongidan-da faol ishlamoqda. Neologizmlar ushbu dinamik jarayonning
ko‘zgusidir. Ular orqaligina jamiyatdagi o‘zgarishlar til orqali ifodalanadi va madaniy
ongga singdiriladi. Demak, neologizmlarning tildagi faollashuvi – bu ijtimoiy
taraqqiyot belgisidir.
O‘zbek tilshunosligi oldida turgan vazifa – ushbu neologizmlarni ilmiy asosda
tahlil qilish, ularning semantik va morfologik xususiyatlarini o‘rganish, jamiyat
ongiga moslashtirish va rasmiy leksik tarkibga kiritish bo‘yicha aniq uslubiy
yo‘nalishlarni ishlab chiqishdan iboratdir. Faqat shundagina til milliylik va
zamonaviylik orasida muvaffaqiyatli muvozanatni saqlab qoladi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Tojiboyeva D.M. Zamonaviy o‘zbek tilida neologizmlarning shakllanish
xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2020. – 144 b.
2.
Alisherov B.S. Global jarayonlar va o‘zbek tilining leksik tizimidagi
o‘zgarishlar // Til va adabiyot ta’limi. – 2022. – №1. – B. 26–32.
3.
Хомидов Ш.М. Тил ва маданият: неологизмлар назарий асослари. –
Тошкент: Ижод, 2019. – 112 б.
4.
Crystal D. English as a Global Language. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2003. – 212 p.
