World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
100
NUTQIY KOMPETENSIYA TUSHUNCHASI VA
UNING KOMPONENTLARI
Obidova Shohsanam G‘anijon qizi
Namangan davlat universiteti tayanch doktoranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nutqiy kompetensiya va uning nutqiy
komponentlari haqida so‘z borgan. Shu bilan birga boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini
nutq komponentlarini shakillantirish usullari va metodikasi yoritib berilgan. Nutq
komponentlari
tushunchasining
mazmun-mohiyati,
o‘quvchilarning nutqiy
imkoniyatlarini oshirishning ahamiyati haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, kompetensiya, nutqiy kompetensiya, nutq komponentlari
, elementlar, tinglab tushunish, so‘zlash, o‘qish, yozish.
ПОНЯТИЕ РЕЧЕВОЙ КОМПЕТЕНЦИИ И ЕЕ КОМПОНЕНТЫ
Аннотация:
В данной статье рассматривается речевая компетентность и
ее речевые компоненты. При этом освещаются методы и методика
формирования речевых компонентов у учащихся начальной школы.
Рассматривается сущность понятия речевых компонентов и важность
повышения речевых возможностей учащихся.
Ключевые слова:
образование, компетентность, речевая компетентность,
речевые компоненты, элементы, аудирование, говорение, чтение, письмо.
THE CONCEPT OF SPEECH COMPETENCE AND ITS COMPONENTS
Annotation:
This article discusses speech competence and its speech
components. At the same time, the methods and methodology for forming speech
components in primary school students are highlighted. The essence of the concept of
speech components and the importance of increasing students' speech capabilities are
discussed.
Keywords:
education, competence, speech competence, speech components,
elements, listening comprehension, speaking, reading, writing.
Har qaysi mamlakatda olib boriladigan keng qamrovli iqtisodiy islohotlar
negizida, avvalambor, ta’lim tizimi va turlarini yanada takomillashtirish eng muhim
va dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolaveradi. Shu nuqtai nazardan, Prezidentimiz
Sh.Mirziyoyevning: “Agar mendan sizni nima qiynaydi, deb so‘rasangiz,
farzandlarimizning ta’limi va tarbiyasi deb javob beraman”, deya aytgan e’tiroflari,
bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan har bir islohot zamirida o‘sib
kelayotgan yosh avlodning kelajagi, mukammal bilim sohiblari bo‘lib kamol
topishlari va yorqin istiqboli masalasi yotganligini ko‘rsatadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
101
Xususan, boshlang‘ich ta’lim tizimini takomillashtirish, o‘quvchilarni mustaqil
fikrlovchi shaxs sifatida hayotiy jarayonlarga tayyorlab borish masalasi o‘z kelajagi
hamda jamiyat taraqqiyoti uchun mas’uliyatni his eta oladigan barkamol avlodni
voyaga yetkazish maqsadini o‘zida ifoda etadi.
Nutqiy kompetentsiya – bu shaxsning o‘z fikrlarini aniq, ravon va maqsadga
muvofiq ifoda etish, og‘zaki va yozma muloqotda muvaffaqiyatli ishtirok etish
qobiliyatidir. U til bilimi, kommunikativ ko‘nikmalar va ijtimoiy-madaniy kontekstni
tushunishni o‘z ichiga oladi.
- Lingvistik kompetentsiya: Tilning fonetik, leksik va grammatik tuzilishini
bilish va qo‘llay olish. Masalan, so‘z boyligi, talaffuz va jumlalar tuzish qoidalarini
bilish.
- Pragmatik kompetentsiya: Muloqot maqsadi va kontekstiga mos ravishda
tilni ishlatish qobiliyati, ya’ni nutqning ijtimoiy vaziyatga mosligini ta’minlash.
- Diskursiv kompetentsiya: Fikrlarni mantiqiy va izchil ifodalash, matnni
tuzish va muloqotni davom ettirish qobiliyati.
- Sotsiolingvistik kompetentsiya: Madaniy normalar, ijtimoiy qoidalar va
muloqot muhitiga mos nutq uslubini tanlash qobiliyati.
“Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining adabiy asarlar vositasida nutqiy
komponentlarini rivojlantirish metodikasi” mavzusida nutq komponentlarini
rivojlantirish bo‘yicha kengroq tushuncha berish va ushbu jarayonni qanday tashkil
etish haqida kengash berish uchun quyida nutq komponentlarining mohiyati, ularni
rivojlantirishning ahamiyati va adabiy asarlardan foydalanish bo‘yicha aniq
yo‘nalishlar keltiriladi. Bu kengash PhD darajasidagi tadqiqot rejasini to‘ldiruvchi
sifatida ishlab chiqilgan bo‘lib, nazariy va amaliy jihatlarni qamrab oladi.
Nutq komponentlari: Tushunchasi va turlari
Nutqiy komponentlar (yoki nutqiy kompetensiyalar) – bu shaxsning til
yordamida muloqot qilish, o‘z fikrlarini ifodalash va boshqalarni tushunish
qobiliyatining asosiy elementlarini anglatadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun
nutq komponentlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda ko‘riladi:
1. Og‘zaki nutq: So‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, fikrni ravon va mantiqiy
ifodalash, suhbatda faol ishtirok etish.
2. Yozma nutq: So‘z va jumlalarni to‘g‘ri yozish, fikrni yozma shaklda mantiqiy
va ijodiy ifodalash.
3. Tinglab tushunish: O‘qituvchi yoki tengdoshlarning nutqini diqqat bilan
tinglash, ma’noni tushunish va unga munosabat bildirish.
4. O‘qib tushunish: Adabiy matnlarni o‘qish, ularning mazmunini tahlil qilish va
asosiy g‘oyalarni aniqlash.
Ushbu komponentlarning rivojlanishi o‘quvchining nafaqat ona tili
darslarida, balki boshqa fanlarda ham muvaffaqiyatli o‘qishi, ijtimoiy muloqot
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
102
qobiliyatlari va ijodiy fikrlashini rivojlantirish uchun muhimdir. Boshlang‘ich sinf
yoshida nutqiy komponentlarning poydevori qo‘yiladi, bu esa kelgusida ularning
akademik va shaxsiy rivojlanishiga ta’sir qiladi.
Adabiy asarlarning nutq komponentlarini rivojlantirishdagi o‘rni.
Adabiy asarlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirishda o‘ziga
xos pedagogik vosita sifatida xizmat qiladi, chunki:
- So‘z boyligini oshiradi: Adabiy matnlardagi boy leksika va ifodali iboralar
o‘quvchilarning so‘z boyligini kengaytiradi.
- Emotsional ta’sir ko‘rsatadi: Hikoyalar, ertaklar va she’rlar o‘quvchilarda
hissiy javob uyg‘otadi, bu esa nutqning ifodaliligini oshiradi.
- Mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi: Matnni tahlil qilish va muhokama qilish
orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini mantiqiy tashkil etishni o‘rganadi.
- Ma’naviy-axloqiy tarbiya beradi: O‘zbek adabiyotlari (masalan, Alisher
Navoiy hikoyalari, xalq ertaklari) orqali o‘quvchilar odob-axloq qoidalarini o‘rganib,
ularni nutqida aks ettiradi.
Yurt taraqqqiyoti yoshlarning kelgusida qanday shaxs bo‘lib kamol topishiga
uzviy bog‘liqdir. Farzandlarimizning kelajagi poydevori bo‘lmish boshlang‘ich ta'lim
tizimini yanada isloh qilish esa bu boradagi ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi.
Ma’lumki, umumiy o‘rta ta’lim maktablari zimmasiga ta’lim-tarbiya jarayoni orqali
o‘quvchilarda tayanch kompetensiyalar, jumladan, kommunikativ, axborot bilan
ishlay olish, shaxs sifatida o‘z-o‘zini rivojlantirish, ijtimoiy faol fuqarolik,
umummadaniy, matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor
bo‘lish hamda foydalanish kompetensiyalarini shakllantirish vazifasi yuklatilgan. Bu
jarayonni amalga oshirishda esa, avvalo o‘qituvchi o‘zining egallab turgan lavozimi
darajasida kasbiy kompetentlikka ega bo‘lmog‘i lozim. Shundagina u pedagogik
jarayonni muvaffaqiyatli tashkil eta oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qorayev S.B., Tirkashev N.I. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’limning asosiy
jihatlari."Academic Research in Educational Sciences", Volume 3/ISSUE 1/2022.
2. Sattarova N.U. The emergence of the competence approach in the educational system and
its importance today. "Science and innovation", 2023
3. Temirova K.S. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyalarini
shakllantirish. "Pedagogik mahorat" // ilmiy-nazariy va metodik jurnal, № 6/2022.
4. Temirova K.S. Nutqiy kompetensiyaning turlari, mazmun-mohiyati va elementlari.
"International Conference on Developments in Education";20.02.2023
5. Baydenko V. I. Kompetentsii v professionalnom obrazovanii (k osvoeniyu
kompetentnostnogo podxoda)// Vyisshee obrazovanie v Rossii. 2004. № 11. S. 3-13.
6. Rusko-uzbekskiy slovar: v 2-x t. – T. 1983. – S.808.
7. Frolova S. L. Filologicheskie nauki.// Voprosyi teorii i praktiki, № 1 (3), Tambov, 2009. st.
202-207.
8. Oʻzbek tilining izohli lugʻati. A.Madvaliyev tahriri ostida. –Toshkent: “Oʻzbekiston
nashriyoti”, 2021. [electron resurs]
