World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
93
TRANSPOZITSIYANING SOSIOLINGVISTIK
BIRLIK SIFATIDA IFODALANISHI
Oltiyev Temir Jonimboyevich
OʻzDJTU dotsenti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada transpozitsiya tilshunoslikda, ayniqsa
sosiolingvistika kontekstida qanday sotsial-ma'naviy va kommunikativ birlik sifatida
namoyon bo‘lishi o‘rganiladi. Til birliklarining ijtimoiy qatlamlar, nutq holatlari,
madaniy kontekstlar asosida funksional joy almashishi — ya’ni transpozitsiya —
sosiolingvistik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Transpozitsiyaning nutqdagi ijtimoiy
roli, u orqali sotsial tabaqalashuv, kommunikativ o‘zgarishlar va lingvokultural
moslashuv kabi jihatlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
transpozitsiya, sosiolingvistika, til birligi, nutq uslubi, kontekst,
funksional o‘zgarish.
KIRISH
Zamonaviy tilshunoslikda til birliklarining sotsial kontekstdagi harakati,
ularning funksional vazifasi va kommunikativ muhitga moslashuvi bilan bog‘liq
jarayonlar alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Aynan ana shunday
jarayonlardan biri – transpozitsiya — til birliklarining o‘z funksional uslubiy
doirasidan chiqib, boshqa uslubiy kontekstga o‘tishi hodisasi sifatida o‘rganiladi.
Transpozitsiya hodisasi sosiolingvistik birlik sifatida til va jamiyat o‘rtasidagi
murakkab va o‘zaro ta’sirli munosabatlarni yoritishga xizmat qiladi. U tilning sotsial
qatlamlardagi yashash tarzini, jamiyatdagi til hodisalari dinamikasini tushunish uchun
muhim nazariy vositadir.
ASOSIY QISM
Transpozitsiya, eng avvalo, til birligi (leksik, grammatik, stilistik)ning o‘zining
an’anaviy uslubiy joyidan chiqib, boshqa nutq muhitida, boshqa uslubiy rolda
qo‘llanilishi holatini bildiradi. Ushbu hodisa sosiolingvistik birlik sifatida
ko‘rilganda, u til va jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ifodalaydi. Masalan, rasmiy
uslubga xos bo‘lgan biror ibora badiiy asarda ironiya yoki stilistik kontrast vositasi
sifatida ishlatilganda, bu transpozitsiyadir [1]. Bunday vaziyatda til birligi o‘z
semantik yukini o‘zgartirmaydi, biroq yangi sotsiokontekstda yangi funksional ma'no
kasb etadi.
Sosiolingvistika nuqtai nazaridan transpozitsiyaning eng muhim funksiyalaridan
biri — nutq egalari o‘rtasidagi sotsial masofani anglatishidir. Masalan, yoshlar
nutqida kattalarga xos rasmiy ifodalar satirik yoki parodiya maqsadida qo‘llanilishi
mumkin. Bu yerda transpozitsiya orqali sotsiokultural chegaralar kesishadi, bu esa
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
94
tilni nafaqat aloqa vositasi, balki ijtimoiy pozitsiyani ifodalovchi vosita sifatida ochib
beradi.
Yana bir muhim jihat — stilistik identifikatsiya, ya’ni nutq egasining o‘zini
jamiyatdagi muayyan guruhga mansub deb ko‘rsatishi. Masalan, akademik til
birliklarining internet yoki ommaviy madaniyat kontekstida ishlatilishi bu
guruhlararo kommunikatsiyaning yangi shaklini yaratadi. Bu yerda transpozitsiya
madaniy kodlarning almashuvini amalga oshiradi va til hodisasi sotsiokultural
uyg‘unlashuv jarayonida markaziy o‘ringa chiqadi [3].
Shuningdek, transpozitsiya tildagi kreativlik manbai sifatida ham ko‘riladi.
Ijodiy nutqda (badiiy adabiyot, reklama, publitsistika) til birliklari o‘z "doimiy joyi"ni
tark etib, yangi ijtimoiy va stilistik vazifalar bajaradi. Bu esa tilda yangi semantik
effektlar, ironik, kinoyaviy va boshqa uslubiy ifodalarni yuzaga keltiradi. Jumladan,
reklama matnlarida ma'muriy-farmoyish uslubidagi iboralar (masalan, “Tashrifingiz
majburiy!”) istehzo yoki reklama sarkazmi maqsadida ishlatiladi. Bu misolda
transpozitsiya faqat tilshunoslik emas, balki ijtimoiy ong va auditoriya kutishlariga
moslashuv vositasi sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Sosiolingvistik jihatdan olib qaralganda, transpozitsiya lingvistik normasizlik
emas, balki kommunikativ maqsadga yo‘naltirilgan ongli strategiyadir. Bu hodisa
tilning dinamikasini, ijtimoiy kontekstga moslasha olish salohiyatini ko‘rsatadi. Tilda
bu jarayonni kuzatish orqali ijtimoiy guruhlararo chegara, ijtimoiy rol, status, maqom
va hatto ideologik pozitsiyalarni ham tadqiq qilish mumkin bo‘ladi [4].
Sosiolingvistik birlik sifatida transpozitsiya, shuningdek, til siyosati, normativ
til va variantlik masalalarini ham ochib beradi. Rasmiy til doirasidan chiqqan iboralar
omma nutqiga singib borar ekan, ularning ijtimoiy maqomi o‘zgaradi, u
umumlashgan, funksional birligiga aylanadi. Bu esa til standartlarini qayta ko‘rib
chiqish, yangi til birliklarini normativ statusga kiritish zaruriyatini tug‘diradi. Shu
jihatdan, transpozitsiya tilning evolyutsion mexanizmlaridan biridir.
Til hodisalarining sosiolingvistik o‘ziga xosligi shundaki, u tilning struktural,
grammatik xususiyatlaridangina emas, balki tilni iste’mol qiluvchilarning ijtimoiy
maqomi, nutqiy holati, madaniy-milliy qadriyatlari, jamiyatdagi kommunikatsiya
ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda shakllanadi. Transpozitsiya ushbu jihatlarning
barchasiga bevosita daxldor bo‘lgan til hodisasi sifatida, ayniqsa o‘zgaruvchan sotsial
kontekstlarda o‘zini yaqqol namoyon qiladi. Shu bois, uni nafaqat uslubiy vosita,
balki ijtimoiy anglanishlarning lingvistik shakli sifatida ham ko‘rish mumkin.
Transpozitsiyaning eng muhim xususiyatlaridan biri shundaki, u til birliklarini
“stilistik joydan joyga ko‘chirish” orqali ma’no darajasida yangi semantik
yuklamalarni yuzaga keltiradi. Bu jarayon doimo ijtimoiy kontekstga bog‘liq bo‘ladi:
bir til birligi rasmiy nutqda ob’ektivlik va jiddiylik ma’nosini bildirsa, ommaviy nutq
kontekstida mazkur birlik istehzoli, kinoyali yoki ironik rangda ifodalanadi. Bu esa
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
95
til vositalarining sotsial kommunikatsiyadagi barqaror emas, balki o‘zgaruvchanligini
ko‘rsatadi [5].
Transpozitsiya sotsial tilshunoslikda variantlik, normadan og‘ish, konvergensiya
va divergensiya hodisalari bilan bevosita bog‘liqdir. Masalan, yoshlar jargoniga xos
so‘zlarning adabiy matnda qo‘llanishi transpozitsiyaning bir shaklidir.
XULOSA VA MUNOZARA
Transpozitsiya faqat stilistik ko‘chish yoki grammatik o‘zgarish emas, balki
sosiolingvistik birlik sifatida ijtimoiy kontekstda tilning funksional harakatini
ko‘rsatadi. U tilni sotsial struktura bilan bog‘laydigan, til orqali ijtimoiy pozitsiyalarni
aks ettiradigan, tilning dinamik va moslasha oluvchi mohiyatini yoritadigan
murakkab
hodisadir.
Shu
bois,
tilshunoslikning
zamonaviy
bosqichida
transpozitsiyani sosiolingvistik nuqtai nazardan o‘rganish nafaqat lingvistik, balki
ijtimoiy va madaniy jarayonlarni ham chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa
tilshunoslikdagi sotsiokognitiv paradigmalar rivojiga hissa qo‘shadi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Хасанов, А. Х. Социолингвистика: проблемы и перспективы развития / А.
Х. Хасанов. – Ташкент: Фан, 2018. – 220 с.
2.
Сапожников, А. И. Социолингвистика: учеб. пособие / А. И. Сапожников.
– М.: Академия, 2009. – 304 с.
3.
Бахтизин, Н. Р. Трансформация языковых норм в условиях
социокультурной динамики / Н. Р. Бахтизин // Вестник МГУ. Серия 9.
Филология. – 2015. – №6. – С. 45–53.
4.
Штерн, Е. Б. Язык как социальный феномен: социолингвистические
аспекты / Е. Б. Штерн. – СПб.: Изд-во СПбГУ, 2011. – 296 с.
5.
Ахмедов, М. С. Til va jamiyat: sosiolingvistik yondashuv / M. S. Ahmedov. –
Toshkent: Ma’naviyat, 2020. – 256 b.
6.
“Чет тили (испан тили) Ўқитиш методикаси ва унинг асосий босқичлари”
Таълим, фан ва инновация 70 - 75 бетлар. 2020 йил Ф.С.Ташпулатова
7.
“Metohodologiy of developing auditing Sehills and skills of Spenish language
students”
Eastern European Scientific Journal. 28-32 бетлар 1-2021 йил
Ф.С.Ташпулатова
8.
“Анкетирование как метод педагогического исследования" Тил ва адабиёт
2019йил
Ф.С.Ташпулатова
9.
“The effectiveness of using innovative metods in teaching foreign language” Uz
Аkademiya 9-14 betlar 2022 yil
B.Xamraqulova,
R.Turdiqulova,
Tashpulatova
10.
Способы создания естественних ситуации общения на уроках испанского
языка” Таълим, фан ва инновация 263-
268
бетлар
2020
йил
Ф.С.Ташпулатова.
