World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
72
TAZYIQ VA ZOʻRAVONLIKKA UCHRAGAN XOTIN-QIZLAR VA
ULARNING VOYAGA YETMAGAN FARZANDLARIGA
PSIXOLOGIK XIZMATNING AHAMIYATI
Tirkasheva Dinoraxon Shuaxratjon qizi
Fargʻona viloyati Buvayda tumani
“Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi Psixologi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tazyiq va zoʻravonlikka uchragan xotin-qizlar va
ularning voyaga yetmagan farzandlariga ko‘rsatiladigan psixologik yordamning
dolzarbligi, mazmuni va ta’siri tahlil qilingan. Ruhiy zo‘ravonlikdan aziyat chekkan
ayollar va bolalarning psixologik salomatligini tiklashda mutaxassislarning
reabilitatsiya faoliyati, psixoterapiya usullarining samarasi va mavjud muammolar
muhokama etilgan. Xalqaro va mahalliy tajribalar solishtirilib, O‘zbekistonda bu
yo‘nalishda olib borilayotgan ishlar va takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Tazyiq, zoʻravonlik, psixologik yordam, xotin-qizlar, voyaga
yetmaganlar, reabilitatsiya, ruhiy salomatlik, oilaviy muhit.
Аннотация.
В статье анализируются актуальность, содержание и
результативность психологической помощи, оказываемой женщинам и их
несовершеннолетним детям, подвергшимся притеснениям и насилию.
Обсуждается реабилитационная деятельность специалистов по восстановлению
психологического
здоровья
женщин
и
детей,
пострадавших
от
психологического насилия, эффективность методов психотерапии и
существующие проблемы. Сравнивается международный и отечественный
опыт, приводятся работы и предложения в этом направлении в Узбекистане.
Ключевые слова:
Притеснение, насилие, психологическая помощь,
женщины, несовершеннолетние, реабилитация, психическое здоровье,
семейная среда.
Abstract.
This article analyzes the relevance, content and impact of
psychological assistance provided to women and their minor children who have been
subjected to oppression and violence. The rehabilitation activities of specialists in
restoring the psychological health of women and children who have suffered from
psychological violence, the effectiveness of psychotherapy methods and existing
problems are discussed. International and local experiences are compared, and work
and proposals are given in this direction in Uzbekistan.
Keywords:
Oppression, violence, psychological assistance, women, minors,
rehabilitation, mental health, family environment.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
73
KIRISH
Bugungi kunda dunyo miqyosida xotin-qizlarga nisbatan tazyiq va zoʻravonlik
holatlari keng tarqalgan. Bu holat ularning ruhiy, jismoniy, ijtimoiy va huquqiy
holatiga jiddiy salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bunday muhitda ulg‘ayayotgan
farzandlar ruhiy bosim, xavotir, qo‘rquv, tashvish va tajovuzkorlikka moyil bo‘lib
ulg‘ayadi. Ruhiy-psixologik yordam ko‘rsatish va zo‘ravonlikdan aziyat chekkanlar
uchun maxsus xizmatlarning mavjudligi ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim
omildir. Shu sababli, mazkur maqolada bunday holatlarda psixologik xizmatlarning
ahamiyati, mavjud tizim va takomillashtirish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi.
Shuni ham aytish joizki, sog‘liqni saqlash tizimida zo‘ravonlikka nisbatan
yondashuv ko‘pincha reaktiv, ya’ni hodisa sodir bo‘lganidan so‘ng unga javob
berishga qaratilgan bo‘lib qolmoqda. Bu esa, masalaning ildiziga tushunib
yetmasdan, faqat uning tashqi belgilarini bartaraf etishga xizmat qiladi. Amaldagi
tizimda turli sohalar ko‘proq o‘zining tor mutaxassislik doirasida faoliyat yuritgani
sababli, zo‘ravonlikning psixologik, ijtimoiy, iqtisodiy yoki sog‘liq bilan bog‘liq
jihatlari bir-biridan ajratilgan holda tahlil qilinadi. Natijada, ushbu hodisaning ko‘p
qirrali va murakkab tabiati yetarlicha yoritilmaydi hamda u bilan kurashishdagi
tizimli yondashuv sust bo‘ladi.
Zo‘ravonlik — bu faqat alohida shaxslarning muammosi emas, balki butun
jamiyat salomatligiga tahdid soluvchi omil hisoblanadi. Shu bois, sog‘liqni saqlash
sohasi ushbu muammoni nafaqat davolovchi, balki oldini oluvchi – profilaktik
choralar orqali bartaraf etishga alohida e’tibor qaratishi zarur. Ayniqsa, xatar ostida
bo‘lgan aholining zaif qatlamlariga yo‘naltirilgan profilaktika strategiyalari ishlab
chiqilishi va amaliyotga tatbiq etilishi juda muhimdir.
Shuningdek, zo‘ravonlik holatlarini aniqlashda madaniy qadriyatlar, axloqiy-
me’yoriy tushunchalar va ijtimoiy normalarning roli katta. Har bir jamiyatda bu
tushunchalar har xil shakllangani sababli, zo‘ravonlikning ta’riflari va unga
beriladigan baho ham turlicha bo‘lishi mumkin. Shu sababli, xalqaro yoki
hududlararo darajada solishtiriladigan ishonchli statistik ma’lumotlar yig‘ish uchun
yagona, izchil ta’rif va yondashuvlardan foydalanish zarur bo‘ladi.
Zo‘ravonlikning shakllari esa juda xilma-xil bo‘lib, u nafaqat jismoniy va ruhiy
zo‘ravonlikni, balki o‘z joniga qasd qilish, o‘z-o‘zini tahqirlash kabi o‘z-o‘ziga
nisbatan zo‘ravonlik ko‘rinishlarini ham o‘z ichiga oladi. Bularning barchasi inson
ruhiyati va jamiyat salomatligi uchun katta xavf tug‘diradi. Ayniqsa, oilaviy
zo‘ravonlik holatlari eng ko‘p uchraydigan shakl hisoblanadi.
Bu turdagi zo‘ravonlik odatda yaqin munosabatda bo‘lgan shaxslar o‘rtasida
sodir bo‘ladi va ko‘pincha yashirin, ichki muammo sifatida qabul qilinadi. Uni erta
bosqichda aniqlash esa nafaqat jabrlanuvchini asrash, balki zo‘ravonlikning
avloddan-avlodga o‘tishining oldini olishga, jiddiy psixologik va ijtimoiy
oqibatlarning yuzaga chiqishining oldini olishga yordam beradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
74
Shunday qilib, zo‘ravonlikka qarshi kurashish sog‘liqni saqlash tizimida
kompleks, tizimli va ko‘p yo‘nalishli yondashuvni talab etadi. Bu borada faqat
sog‘liqni saqlash sohasi emas, balki ta’lim, ijtimoiy xizmatlar, huquqni muhofaza
qilish organlari va jamoatchilik hamkorligida yagona strategiya ishlab chiqilishi
lozim [1; 34,38-b].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tazyiq va zoʻravonlikka uchragan xotin-qizlar va ularning voyaga yetmagan
farzandlariga psixologik xizmat koʻrsatish masalasi dolzarb ijtimoiy va psixologik
muammo hisoblanadi. Ushbu mavzu doirasida tanlangan adabiyotlar muammoning
nazariy, huquqiy, statistik va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Mamatova G. X tomonidan yozilgan “Psixologik reabilitatsiya asoslari” asarida
zo‘ravonlik qurbonlarining ruhiy holatini tiklash, ularga individual va guruhli
psixologik yordam ko‘rsatish bosqichlari yoritilgan. 34–38-betlar orasida aynan
ayollar bilan ishlashda psixologning roli, yordam ko‘rsatish usullari bayon etilgan.
Bu manba maqola metodologiyasida psixologik xizmat shakllarini asoslash uchun
muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Norova D. R maqolasida psixologik xizmatning oiladagi roli va ayniqsa, krizis
holatiga
tushgan
ayollar
va
bolalarning
holatini
barqarorlashtirishda
mutaxassislarning yondashuvi haqida so‘z boradi. Ushbu manba maqolaning amaliy
qismida tahlil qilinayotgan voyaga yetmaganlar va onalarga nisbatan ishlatilayotgan
usullarni solishtirish imkonini beradi.
Abdullayeva M. M o‘z tadqiqotida travmatik stress holatlarining bolalar
ruhiyatiga ta’sirini yoritadi. Ayniqsa, 47–49-betlarda keltirilgan empirik dalillar
maqoladagi voyaga yetmaganlarning psixologik himoyasi bobida qo‘llanildi. Bu
manba ilmiy asoslangan statistik ma’lumotlar va kuzatuv tahlillari bilan
ahamiyatlidir.
Biz ushbu tadqiqotimiz uchun quydagi metodologiyadan foydalandik:
Tahliliy yondashuv orqali mavjud ma’lumotlar tahlil qilindi.
Empirik yondashuv asosida reabilitatsiya markazlari, ishonch telefonlari,
psixoterapevtlar faoliyati o‘rganildi.
Solishtirma metod orqali xalqaro va mahalliy tizimlar taqqoslandi.
Amaliy kuzatishlar va mutaxassislar fikrlari asosida muammolar va takliflar
ishlab chiqildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Zo‘ravonlik qurboni bo‘lgan xotin-qizlarga ko‘rsatiladigan psixologik yordam
ularning ruhiy sog‘lig‘ini tiklash, shaxsiy hayotini barqarorlashtirish hamda kelajakka
bo‘lgan ishonchini qayta shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu yordam shakllari
nafaqat individual tiklanishni ta’minlaydi, balki ularning ijtimoiy faolligini oshirish
va hayotda o‘z o‘rnini topishlariga ham ko‘maklashadi. Shu bilan birga, jamiyatda
xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish bo‘yicha tub islohotlar,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
75
huquqiy mexanizmlarning takomillashtirilishi va fuqarolik ongining yuksalishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Psixologik xizmat esa bu islohotlar zanjirining ajralmas
bo‘g‘inidir.
Zo‘ravonlikning jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy shakllari ayollarning
shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiy hayotiga katta salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday salbiy
holatlar ularning oila muhitidagi barqarorlikka, mehnat faoliyatiga va farzandlar
tarbiyasiga ham zarar yetkazadi.
Ayniqsa, uzoq muddatli ruhiy zarbalar ko‘plab psixologik muammolarga sabab
bo‘lib, post-travmatik stress buzilishi (PTSB), xavotirli holatlar, depressiya va o‘z-
o‘zini qadrlashning pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, ayollarga
ko‘rsatiladigan kompleks psixologik yordamning nafaqat individual balki ijtimoiy
ijobiy ta’siri ham mavjud bo‘lib, u jamiyatdagi sog‘lom muhitni shakllantirishda hal
qiluvchi omillardan biridir [6; 45,52-b].
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, tazyiq va zoʻravonlikka uchragan ayollar va ularning
farzandlari uchun psixologik yordam hayotiy zaruratdir. Psixologik xizmatlar
yordamida ularning ruhiy salomatligi tiklanadi, ijtimoiylashuv darajasi ortadi, o‘ziga
bo‘lgan ishonch qaytadi. Davlat tomonidan bu xizmatlarni har bir hududda tashkil
etish, mutaxassislarni ko‘paytirish, aholining ruhiy salomatligiga jiddiy e’tibor
qaratish zarur. Shuningdek, zo‘ravonlikni erta aniqlash, jabrlanuvchilarni qo‘llab-
quvvatlash va ularni jamiyatga integratsiya qilish tizimi kuchaytirilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mamatova, G. X. (2020). Psixologik reabilitatsiya asoslari. Toshkent: O‘qituvchi.
-34-38-b.
2.
Norova, D. R. (2021). Psixologik xizmatning oiladagi roli. Oila va jamiyat ilmiy-
amaliy jurnali, 4(1), pp. 21–26.
3.
UN Women. (2018). Handbook on Women’s Access to Justice Programming.
United Nations Publications;18–22.
4.
World Health Organization. (2021). Violence against women: prevalence
estimates, 2018. Geneva: WHO.
5.
O‘zbekiston Respublikasi. (2019). Ayollar va erkaklar teng huquqligi to‘g‘risida
Qonun. Qonun hujjatlari to‘plami, №29.-3-6-b.
6.
Abdullayeva, M. M. (2022). Voyaga yetmaganlarda travmatik stressning
psixologik oqibatlari. Psixologiya fanlari jurnal, 3(2), 45–52-b.
