World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
19
OʻZBEKISTONDA MADANIY VA TARIXIY TURIZM:
IMKONIYATLAR TAHLILI
Abdumoʻminova Mahliyo Dilshodjon qizi
Toshkent Kimyo Xalqaro Universitetining turizm yoʻnalishi
3-kurs bakalavr talabasi
ORCID:0009-0008-4595-148x
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekistonning madaniy va tarixiy turizmini
rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar: qonunlar, farmonlar, hududiy
forumlar va yarmarkalar tahlil qilinadi. Muallif madaniy meros ob’ektlaridan
foydalanish, Turizm va Madaniy Meros Vazirligi faoliyati, “Turizm to‘g‘risida”gi
qonun, Chorvoq, Buxoro va Samarqanddagi strategik tashabbuslar (PQ–2980, PF–
117, PF–5273) hamda “Ipak yo‘lida turizm” yarmarkasi kabi faoliyatlar asosida
mavjud imkoniyatlar va kuchli tomonlarni ko‘rsatadi. Maqola ilmiy-auditoriyalar,
turizm sohasidagi mutaxassislar hamda hukumat siyosatiga qiziqqanlar uchun
qimmatli ma’lumot hisoblanadi.
Kalit soʻzlar
:
Madaniy turizm,tarixiy turizm,madaniy meros,madaniy-tarixiy
obidalar,turizm va madaniy meros vazirligi, turizm toʻgʻrisidagi qonun,ipak yoʻlida
turizm yarmarkasi,PQ-2980,PF-117,PF-5273,madaniy turizm infratuzilmasi va
siyosati,Oʻzbekiston turizm salohiyati
Аннотация:
В статье анализируется работа, проводимая по развитию
культурно-исторического туризма в Узбекистане: законы, указы, региональные
форумы и ярмарки. Автор показывает имеющиеся возможности и сильные
стороны на основе использования объектов культурного наследия,
деятельность Министерства туризма и культурного наследия, Закон «О
туризме», стратегические инициативы в Чарваке, Бухаре и Самарканде (PQ-
2980, PF-117, PF-5273) и ярмарку «Туризм на Шелковом пути». Статья
представляет собой ценную информацию для академической аудитории,
профессионалов в сфере туризма и тех, кто интересуется политикой
правительства.
Ключевые слова:
Культурный туризм, исторический туризм, культурное
наследие, культурно-исторические памятники, Министерство туризма и
культурного наследия, Закон о туризме, Ярмарка туризма Шелкового пути, PQ-
2980, PF-117, PF-5273, инфраструктура и политика культурного туризма,
туристический потенциал Узбекистана
Annotation:
This article analyzes the work being done to develop cultural and
historical tourism in Uzbekistan: laws, decrees, regional forums and fairs. The author
shows the existing opportunities and strengths based on the use of cultural heritage
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
20
sites, the activities of the Ministry of Tourism and Cultural Heritage, the Law "On
Tourism", strategic initiatives in Charvak, Bukhara and Samarkand (PQ-2980, PF-
117, PF-5273) and the "Tourism on the Silk Road" fair. The article is valuable
information for academic audiences, tourism professionals and those interested in
government policy.
Keywords:
Cultural tourism, historical tourism, cultural heritage, cultural and
historical monuments, Ministry of Tourism and Cultural Heritage, Law on Tourism,
Silk Road Tourism Fair, PQ-2980, PF-117, PF-5273, cultural tourism infrastructure
and policy, Uzbekistan's tourism potential
Kirish
Turizm – bu insonlarning vaqtincha boshqa joylarga sayohat qilishi va bu
davomida xizmatlardan foydalanishi bilan bog‘liq faoliyat turi bo‘lib, dunyo
iqtisodiyotida yildan-yilga muhim o‘rin egallamoqda. XX asr oxiridan boshlab turizm
nafaqat dam olish, balki ta’lim, sog‘liqni tiklash, tarixiy merosni o‘rganish, biznes
kabi turli shakllarda rivojlanib bormoqda.
Madaniy va tarixiy turizm – bu sayohatchilarning boshqa xalqlarning tarixiy
obidalari, urf-odatlari, san’at va adabiy merosiga qiziqish asosida amalga
oshiriladigan turizm turi hisoblanadi. Bu turizm yo‘nalishi milliy o‘zlikni anglash,
tarixiy xotirani saqlash va uni kelajak avlodlarga yetkazishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi.
Madaniy va tarixiy turizm zamonaviy turizmning eng barqaror va ijtimoiy
jihatdan foydali yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu turdagi turizm sayyohlarni
nafaqat dam olishga, balki yangi bilimlar, tarixiy anglash va madaniy almashuvga
chorlaydi. Butunjahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo
bo‘yicha madaniy turizm 40 foizgacha ulushga ega bo‘lib, turizmning iqtisodiy
ta’sirini orttirishga xizmat qilmoqda(https://www.e-unwto.org/doi/book/)
Madaniy va tarixiy yodgorliklar joylashgan hududlar ko‘pincha mahalliy
iqtisodiyot uchun asosiy daromad manbaiga aylanadi. Masalan, Xitoyda madaniy
meros ob’ektlari atrofiga sayyohlik infratuzilmasi barpo qilinib, minglab ish o‘rinlari
yaratilgan. Shu tarzda, tarixiy obidalarni asrab-avaylash bilan birga, ularning
iqtisodiy aylanishga kiritilishi ta’minlanmoqda.(https://www.mdpi.com)
Bugungi kunda O'zbekistonda 2 mingdan ziyod tarixiy yodgorliklar mavjudligi
tarixiy-
madaniy turizmni rivojlantirish salohiyati yuqori ekanligidan dalolat beradi (1-
rasm).
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
21
1-rasm. Respublikadagi tarixiy yodgorliklar soni (hududlar kesimida)
O‘zbekistonda 2023-yilda Prezidentning PF–114-sonli farmoni bilan “Madaniyat
va turizm sohasi boshqaruvini isloh qilish” konsepsiyasi qabul qilindi. Bu hujjat
asosida turizm salohiyatiga ega hududlarda infratuzilma, qo‘llab-quvvatlash va
xalqaro tanishtirish ishlari olib borilmoqda. Ayniqsa, tarixiy shaharlarda (Qo‘qon,
Buxoro, Xiva) mahalliy hunarmandchilik, festivallar va tarixiy marshrutlar orqali
madaniy turizm faollashtirilmoqda.(https://lex.uz/docs)
Turizmda madaniy va tarixiy yo‘nalishlarning tarixi
Turizm insoniyat tarixida uzoq yillardan buyon madaniyat, savdo, din va ilm-fan
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan hodisa sifatida namoyon bo‘lib kelmoqda.
Ayniqsa madaniy va tarixiy turizm yo‘nalishlari qadim zamonlardan boshlab
insonlarning bilishga bo‘lgan qiziqishi, ruhiy ehtiyojlari va jamiyatlararo madaniy
aloqalarni mustahkamlash vositasi sifatida rivojlanib kelgan.
Qadimgi davrlarda ziyoratga asoslangan sayohatlar – xususan, Misr, Hindiston,
Xitoy va Rim kabi sivilizatsiyalarda mavjud bo‘lgan diniy safari, tarixiy joylarga
bo‘lgan qiziqish madaniy turizmning dastlabki ko‘rinishlarini vujudga keltirgan.
Miloddan avvalgi 5–4-asrlarda yunon va rim fuqarolari tarixiy joylar, festivallar va
sport tadbirlarida ishtirok etish uchun uzoq masofalarni bosib o‘tganlar.
Yevropada 17–18-asrlarda yuzaga kelgan “Grand Tour” an’anasi, asosan ingliz
aristokratlari tomonidan Italiya, Fransiya, Germaniya va Gretsiya bo‘ylab
uyushtirilgan safarlar orqali madaniy bilim va tarbiya olishga qaratilgan bo‘lib, bu
davr madaniy turizmning shakllangan bosqichi hisoblanadi. Sayohatchilar qadimiy
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
22
san’at namunalarini o‘rganish, tarixiy joylarni ziyorat qilish orqali o‘z
dunyoqarashlarini kengaytirganlar (Wikipedia, Grand Tour).
19-asr sanoat inqilobi va transport tizimining rivojlanishi bilan tarixiy joylarga
ommaviy tashriflar soni ortdi. Temir yo‘l, paroxod va mehmonxona infratuzilmalari
madaniy va tarixiy obidalarni ommalashtirishga xizmat qildi. Shu bilan birga, tarixiy
yodgorliklar atrofida muzeylar, ekskursiyalar va ilmiy izlanishlar faoliyati kuchaydi.
20-asrdan boshlab madaniy va tarixiy turizm ilmiy asosda o‘rganila boshladi.
Masalan, Greg Richards (2018) o‘z tadqiqotlarida madaniy turizmni shaxsiy identitet,
urbanizatsiya va global madaniy raqobat doirasida tahlil qiladi (Richards, 2018). Shu
bilan birga, UNESCO nomoddiy meros tushunchasini ham madaniy turizmga
qo‘shib, zamonaviy yondashuvni taklif qildi (UNESCO).
Bugungi kunda madaniy va tarixiy turizm turli davlatlar iqtisodiyotida muhim rol
o‘ynab, nafaqat moliyaviy daromad, balki milliy g‘urur, tarixiy xotira va madaniy
merosni asrashga xizmat qilmoqda. Shu sababli, bu yo‘nalishni chuqur o‘rganish va
rivojlantirish hozirgi global sharoitda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimizda madaniy va tarixiy turizmga oid amalga oshirilayotgan
ishlar (qonun, forum, farmon, qarorlar)
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida madaniy-tarixiy merosni asrash va targ‘ib
qilishga katta e’tibor berilmoqda. 2016-yildan boshlab Prezident Shavkat Mirziyoyev
tashabbusi bilan qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasining turizmni rivojlantirish
konsepsiyasi” (2019–2025 yillar) madaniy meros asosidagi turizmni strategik
yo‘nalish sifatida belgiladi. 2019-yil 5-iyulda “Turizm to‘g‘risida”gi yangi qonun
qabul qilindi. Shuningdek, har yili o‘tkaziladigan “Ipak yo‘li” xalqaro festivali,
“Qo‘qon hunarmandlar festivali” kabi tadbirlar ushbu sohaga xalqaro e’tiborni jalb
qilmoqda.
2022-yil 18-fevraldagi Farmonga asosan, O‘zbekiston Respublikasi Turizm va
madaniy meros vazirligi tashkil etilib, tarixiy yodgorliklar va madaniy turizmni
rivojlantirish bo‘yicha markazlashtirilgan boshqaruv joriy etilgan.(Lex.uz- Prezident
Farmoni PF–117)
Toshkentda o‘tkazilgan forumda madaniy meros asosida gid tayyorlash, tarixiy
obyektlarni reklama qilish bo‘yicha xalqaro va mahalliy mutaxassislar qatnashgan.(
turizm.gov.uz )
Samarqandda o‘tkazilgan forumda Islom dunyosi turizm poytaxtlari, jumladan,
Xiva va Shahrisabz shaharlarining turizm imkoniyatlari muhokama qilingan.(
unescotourism.uz — forum xabarlari)
Xususan, “Chorvoq” erkin madaniy-turistik zonasi, “VII Gidlar forumi”,
“Samarkand Tourism Forum”(lex.uz) kabi tashabbuslar orqali tarixiy meroslarimizni
zamonaviy turizm bilan uyg‘unlashtirish ishlari davom etmoqda. Bu esa, nafaqat
iqtisodiy jihatdan, balki madaniy merosni saqlab qolish va uni xalqaro maydonga olib
chiqishda ham dolzarb yo‘nalishdir.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
23
Adabiyotlar tahlili
O‘zbekistonlik olimlar orasida turizm va madaniy meros masalalari bo‘yicha
Shavkat Mamadaliyev, Dilshod Negmatov, Saida Zayniddinova, Baxtiyor
Mamatqulov va boshqalar tadqiqotlar olib bormoqda.
Nazarov va boshq. (2020) tadqiqotida Kashkadaryo viloyatidagi tarixiy va
madaniy ob’ektlarning turizm salohiyati tahlil qilingan. Ular hududni arkeologik,
me’moriy, san’at va hujjatli obidalar bo‘yicha tasniflab, Karshi va Shakhrisabz
markazlari ayniqsa boy resurslarga ega ekanligini ko‘rsatadi (Development of
Tourism in Uzbekistan and Cultural-Historical Tourist Resource Potential of
Kashkadarya Region, Journal of Environmental Management & Tourism,)
Juraturgunov va boshq. (2023) oilan MDPI jurnalida nashr qilingan maqolada
O‘zbekistonning “Buyuk Ipak yo‘li” bo‘ylab joylashgan UNESCO ob’ektlariga
tashrif buyurgan amerikalik sayyohlarning sodiqligi o‘rganilgan. Ular 7–13 kunli
sayohatlar sodiqlikni oshirishini, mustaqil sayyohlar yuqori sodiqlik ko‘rsatishini
aniqlashgan.(World Heritage Site Tourism and Destination Loyalty along the Silk
Road, Sustainability)
Scholarexpress (2021) Kashkadaryo misolida ziyorat (pilgrimage), agrarturizm va
ekoturizm segmentlarini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar beradi. U yerda masalan,
Abul Mu’in Nasafi maqbarasi va agroyo‘nalishlarda oilaviy mehmonxonalar
loyihalari muhim deb tilga olinadi.(scholarexpres.net)
Madaniy va tarixiy sayyohlikning turli yo‘nalishlari – arxeologiya, ziyorat,
etnografiya, shahar turizmi — bir-birini to‘ldiradi.Har biri barqarorlik, mahalliy
salohiyat, brend imij va milliy g‘urur rivojiga xizmat qiladi.
Madaniy meros va zamonaviy texnologiyalarni uyg‘unlashtirish orqali tarixiy
joylar barqaror boshqaruv ostida himoya qilinishi kerak
Metodologiya
Ushbu maqola yozilishida madaniy va tarixiy turizm sohasini tahlil qilish uchun
sifatli tadqiqot uslublari qo‘llanildi. Asosiy e’tibor O‘zbekiston Respublikasida
ushbu turizm yo‘nalishi bo‘yicha amalga oshirilayotgan qonuniy, tashkiliy va
infratuzilmaviy islohotlarni tahlil qilishga qaratildi.
Tadqiqotda quyidagi manba turlari asos qilib olindi:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari (PF–117, PF–
5273, PQ–2980);
“Turizm to‘g‘risida”gi qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar;
Turizm va Madaniy Meros vazirligining rasmiy saytlari va hisobotlari;
Xalqaro tashkilotlar – BMTning Butunjahon Turizm Tashkiloti (UNWTO),
UNESCO ma’lumotlari;
Ilmiy maqolalar (MDPI, Sustainability, Journal of Tourism va boshqalar);
Internetdagi ochiq axborot manbalari va ommaviy axborot vositalarida e’lon
qilingan maqolalar.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
24
Tahlil qilish jarayonida deskriptiv (ta’riflovchi) va tizimli yondashuv uslublari
qo‘llanildi. Ya’ni, mavjud holatni tavsiflash, siyosiy va strategik hujjatlarni tahlil
qilish, madaniy ob’ektlar asosida turizm imkoniyatlarini baholash amalga
oshirildi.Bundan tashqari, xorijiy davlatlar tajribasi (Xitoy, Italiya, Turkiya)
O‘zbekiston bilan qiyosiy tahlil qilinib, o‘xshash va farqli jihatlar ko‘rsatildi. .
Asosiy qism
Madaniy va tarixiy turizmning hozirgi holati va asosiy imkoniyatlari
O‘zbekiston Respublikasi geosiyosiy, madaniy va tarixiy jihatdan qulay hududda
joylashgan bo‘lib, boy tarixiy merosi va ko‘p asrlik an’analari bilan xalqaro turizm
bozori uchun alohida qiziqish uyg‘otmoqda. 2024-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 8
ta tarixiy shahar – Xiva, Buxoro, Samarqand, Qo‘qon, Termiz, Qarshi, Shahrisabz va
Toshkent – asosiy madaniy-tarixiy yo‘nalishlar sifatida tan olingan. Bu shaharlardagi
7400 dan ortiq moddiy-madaniy meros ob’ektlari, shuningdek, 200 dan ortiq
nomoddiy madaniy elementlar madaniy turizmning asosiy resurs bazasini tashkil
qiladi (Manba: Madaniy meros agentligi hisobotlari,
UNESCO ro‘yxatiga kiritilgan 5 ta yodgorlik: Samarqand – madaniyatlar
chorrahasi, Buxoro – islom madaniyati markazi, Xiva – qadimiy shahar, Shahrisabz
– Amir Temur vatani, va “Qadimiy Sirdaryo madaniy yo‘lagi” loyihasi mintaqaviy
turizmni jonlantirishda muhim omillardir. Ushbu obyektlarning aksariyati
restavratsiya qilinib, yangi turistik infratuzilma bilan boyitilmoqda. Masalan, 2023-
yilda Xorazm viloyatida qadimiy Ichan-qal’a hududida 22 ta mehmonxona, 14 ta
gastronomik nuqta va 18 ta turistik xizmat ko‘rsatuvchi sub’yekt ochilgan
Yangi tashabbuslar va hududiy strategiyalar
So‘nggi yillarda madaniy turizm bo‘yicha ixtisoslashgan zonalar tashkil etish
ishlari faollashgan. “Chorvoq” erkin madaniy-turistik zona misolida ko‘rish
mumkinki, turizmni rivojlantirishda davlat-xususiy sheriklik, ekologik me’yorlarga
asoslangan loyihalar va mahalliy aholining jalb qilinishi muhim rol o‘ynaydi. Bu zona
asosida 2023-yilda 1,5 million sayyoh tashrif buyurgan va 20 mingga yaqin vaqtincha
yoki doimiy ish o‘rinlari yaratilgan.Umumiy “Cultural and Historical Tourism
Statistics, Uzbekistan (2023–2024)” – unda 2023-yilda 3,7 million va 2024-yilda 4,8
million turist tashrif buyurgani ko‘rsatilgan.(2-rasm)
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
25
2-rasm:
Bundan tashqari, viloyatlar kesimida ishlab chiqilayotgan “Madaniy yo‘laklar”
kontsepsiyasi asosida har bir hudud o‘zining tarixiy va etnografik xususiyatlariga mos
turizm mahsulotlarini ishlab chiqmoqda. Buxorodagi “Sufiy yo‘li”, Qashqadaryodagi
“Nasaf izlari”, Andijondagi “Farg‘ona san’ati va hunarmandchiligi yo‘li” kabi
brendlar mintaqaviy turizm raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Xalqaro aloqalar va brendlash
O‘zbekistonning 2023–2024 yillardagi tashqi siyosatida turizm brendi ustuvor
yo‘nalish sifatida shakllandi. “Uzbekistan – Heart of the Silk Road” (O‘zbekiston –
Ipak yo‘lining yuragi) shiori ostida Berlinda, Tokio, Parij va Kuala-Lumpurda
o‘tkazilgan
xalqaro
ko‘rgazmalar
O‘zbekistonning
madaniy
merosini
ommalashtirishga katta hissa qo‘shdi. Buning natijasida, xorijiy sayyohlar soni 2022-
yildagi 5,2 milliondan 2023-yilda 6,6 millionga oshdi
Madaniy va tarixiy turizm doirasida “Heritage Walk”, “Museum Night”, “Silk
Road Caravans” kabi yangi tajriba mahsulotlari yaratilib, xorijiy mehmonlar orasida
katta qiziqish uyg‘otmoqda. Ayniqsa, milliy gastronomiya, hunarmandchilik va
folklor san’ati asosida tuzilgan marshrutlar sayyohlarni uzoq muddatli sayohatlarga
jalb qilmoqda.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda madaniy va tarixiy turizm sohasining
rivojlanish salohiyati nihoyatda yuqori bo‘lib, bu yo‘nalish mamlakatning xalqaro
imijini mustahkamlash, iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish va milliy merosni asrab-
avaylashda muhim rol o‘ynamoqda. Davlat siyosatining izchilligi, qonunchilikdagi
islohotlar, infratuzilmaning takomillashuvi va mahalliy aholining faol ishtiroki bu
jarayonni barqaror va jozibador etmoqda. Xalqaro hamkorlik, yangi turistik brendlar
va texnologik yondashuvlar esa O‘zbekistonni Markaziy Osiyodagi eng muhim
madaniy turizm markazlaridan biriga aylantirmoqda.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-2_June-2025
26
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Richards, G. (2018). Cultural Tourism: A Review of Recent Research and Trends.
https://www.mdpi.com/2071-1050/10/3/530
2.
UNESCO. Intangible Cultural Heritage and Sustainable Tourism. →
https://ich.unesco.org/en/sustainable-tourism
3.
Nazarov, S., et al. (2020). Development of Tourism in Uzbekistan and Cultural-
Historical Tourist Resource Potential of Kashkadarya Region. Journal of
Environmental
Management
and
Tourism.
→
https://journals.aserspublishing.eu/jemt/article/view/5485
4.
Juraturgunov, M., et al. (2023). World Heritage Site Tourism and Destination
Loyalty
along
the
Silk
Road.
Sustainability
Journal.
→
https://www.mdpi.com/2071-1050/15/6/5387
5.
Scholarexpress (2021). Cultural and Pilgrimage Tourism Development in
Kashkadarya Region. → https://scholarexpress.net/index.php/se/article/view/118
6.
Lex.uz. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–117-sonli Farmoni: Turizm
va
Madaniy
meros
vazirligini
tashkil
etish
to‘g‘risida.
→
7.
Lex.uz. O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni (2019). →
https://lex.uz/docs/4380847
8.
UNWTO (World Tourism Organization). Tourism and Culture Synergies. →
https://www.e-unwto.org/doi/book/10.18111/9789284418978
9.
Wikipedia.
Grand
Tour
–
European
cultural
tradition.
→
https://en.wikipedia.org/wiki/Grand_Tour
10.
Turizm va madaniy meros vazirligi rasmiy sayti. Xalqaro forumlar va
tashabbuslar haqida yangiliklar. → https://www.tourism.gov.uz
11.
UNESCO Uzbekistan Tourism News. Samarqand turizm forumlari va Ipak yo‘li
tashabbuslari. → https://unescotourism.uz
