World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
20
MAKROIQTISODIY BARQARORLIKKA
ERISHISHDA DAVLATNING ROLI
Sobirxo‘jayev Xadyatillo
O‘zbekiston milliy universiteti Iqtisodiyot fakulteti talabasi
Email: xadyatillo2004@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning 2000-2024-yillardagi
makroiqtisodiy barqarorlikka erishish va uni saqlashda davlat siyosatlarining roli
empirik va nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Tavsifiy va solishtirma yondashuv
yordamida fiskal siyosat, monetar/valyuta siyosati hamda institutsional islohotlarning
o‘sish va inflyatsiya ko‘rsatkichlariga ta’siri o‘rganiladi. Natijalar Keynes nazariyasi
va monetarist/institutsional mexanizmlarning sinergiyasini eng samarali deb
ko‘rsatdi. COVID-19 davrida amalga oshirilgan fiskal stimulyatsiya va Markaziy
bank siyosati uyg‘unligi iqtisodni zarbadan tez tiklashga yordam berdi. O‘zbekiston
misolida islohotlarni barqarorlikni yo‘qotmasdan olib borish, fiskal intizomni
saqlash, markaziy bank mustaqilligini kuchaytirish va institutional shaffoflik
muhimligini namoyish etdi.
Kalit so‘zlar:
makroiqtisodiy barqarorlik; fiskal siyosat; monetar siyosat;
institutiyal islohotlar; inflyatsiya; YaIM o‘sishi.
Abstract:
This paper empirically and theoretically examines the role of state
policies in achieving and maintaining macroeconomic stability in Uzbekistan over the
period 2000–2024. Using descriptive and comparative analysis, it assesses the
impacts of fiscal policy, monetary/exchange rate policy, and institutional reforms on
growth and inflation indicators. Findings indicate that a synergy of Keynesian fiscal
stimulus and monetarist/institutional mechanisms is most effective. The coordinated
fiscal and monetary response during the COVID-19 shock facilitated a rapid
economic recovery. The Uzbek case demonstrates the importance of conducting
reforms without sacrificing stability, preserving fiscal discipline, strengthening
central bank independence, and enhancing institutional transparency.
Keywords:
macroeconomic stability; fiscal policy; monetary policy;
institutional reforms; inflation; GDP growth.
Аннотация (Русский):
В статье проводится теоретико-эмпирический
анализ роли государственных политик в достижении и поддержании
макроэкономической стабильности Узбекистана за период 2000–2024 гг. С
помощью описательного и сравнительного анализа исследуются влияния
фискальной политики, монетарной/валютной политики и институциональных
реформ на показатели роста ВВП и инфляции. Результаты показывают, что
наиболее эффективна синергия кейнсианского фискального стимулирования и
монетаристско-институциональных механизмов. Фискального и монетарного
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
21
характера во время кризиса COVID-19 способствовали быстрому
восстановлению экономики. Пример Узбекистана иллюстрирует важность
проведения реформ без утраты стабильности, сохранения фискальной
дисциплины, укрепления независимости центрального банка и повышения
прозрачности институтов.
Ключевые слова:
макроэкономическая стабильность; фискальная
политика; монетарная политика; институциональные реформы; инфляция; рост
ВВП.
Kirish
Makroiqtisodiy barqarorlik — bu iqtisodiy o‘sishning uzluksizligi, inflyatsiya
darajasining quyi va barqarorlig‘i hamda davlat byudjetining muvozanatda bo‘lishi
bilan tavsiflanadigan holatdir. Amalda bu — pul-kredit va fiskal institutsiyalar hamda
siyosatlarning to‘laqonli tizimi mavjud bo‘lib, iqtisodiy tebranishlarni
minimallashtirish va umumiy farovonlikni oshiruvchi o‘sishni rag‘batlantirish
imkonini beradigan sharoitni anglatadi.
Xususan, o‘tgan uch o‘n yillikda Sovet modelidan bozor tamoyillariga o‘tgan
O‘zbekiston singari o‘sib kelayotgan iqtisodiyotlar uchun makroiqtisodiy barqarorlik
nihoyatda muhimdir. Barqaror makroiqtisodiy muhit esa investorlarning ishonchini
mustahkamlaydi, sarmoyani jalb etadi va oxir-oqibatda barqaror rivojlanish hamda
qashshoqlikni kamaytirishga xizmat qiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar bo‘yicha
olib borilgan empirik tadqiqotlar yuqori inflyatsiya, katta fiskal defitsit va noto‘g‘ri
belgilangan almashuv kursining iqtisodiy o‘sish sur’atlarini pasaytirishini ko‘rsatadi.
Boshqacha aytganda, narxlar va davlat moliyaviy pozitsiyasining barqaror emasligi
uzoq muddatli o‘sish salohiyatini sezilarli darajada chegaralaydi.
O‘zbekistonning makrobarqarorlik sari yo‘li doimiy ravishda to‘g‘ri chiziqli
bo‘lmagan. 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz, 2017-yildagi valyuta
liberallashtiruvi
hamda
2020-yildagi
COVID-19
pandemiyasi
mamlakat
makroiqtisodiy boshqaruv tizimini sinovdan o‘tkazdi. Shu davrda davlat fiskal
stimulyatsiya, pul-kredit siyosatini qattiqlashtirish yoki strukturaviy islohotlar orqali
javob qaytargan; ba’zi holatlarda bular barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilgan,
ba’zan esa nojo‘ya nomuvofiqliklarga olib kelgan. Masalan, 2017-yildagi reformalar
— kursni yagonalashtirish va valyuta nazoratlarini yengillashtirish — iqtisodiy
izolyatsiyalarni kamaytirgan bo‘lsa-da, qisqa muddatda inflyatsiyani oshirdi. Xuddi
shunday, davlat homiyligidagi yirik investitsiya dasturlari so‘nggi yillarda o‘sishni
rag‘batlantirdi, biroq qarz boshqaruvi va inflyatsiya bosimi borasida jiddiy savollarni
yuzaga keltirdi.
Ushbu maqola O‘zbekistonning makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va
saqlashdagi davlat rolini nazariy yondashuvlar hamda empirik dalillarga tayanib tahlil
qilishni maqsad qilgan. Biz fiskal siyosat, pul-kredit siyosati hamda institutsional
islohotlarning inflyatsiya darajasi, yalpi ichki mahsulot o‘sishi hamda fiskal va tashqi
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
22
balanslar kabi asosiy barqarorlik ko‘rsatkichlariga ta’sirini o‘rganamiz. Bu tizimli
yondashuv nazariyani amaliyot bilan bog‘lab, O‘zbekiston iqtisodiyotida davlat
siyosatlarining
samaradorligini
baholash
imkonini
beradi.
Shuningdek,
makrobarqarorlik masalasida davlat rolining nafaqat akademik, balki 2030-yilga
borib yuqori o‘rta daromadli mamlakat maqomiga erishish bo‘yicha amaliy zarurat
ekanini yanada ravshanlashtiradi.
Adabiyotlar sharhi
Makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni
aniqlovchi tadqiqotlarda barqaror makrosharoit uzoq muddatli o‘sish uchun zarur
omil ekanligi ko‘p bor qayd etilgan. Fischer (1993) mamlakatlararo regressiyalarida
yuqori inflyatsiya va katta byudjet defitsitlari YAIM o‘sish sur’atini pasaytirishini,
biroq inflyatsiya, ehtiyotkor fiskal pozitsiya va moslashuvchan almashuv kursi
investorlar ishonchini oshirib, resurslarni samarali taqsimlashni rag‘batlantirishini
aniqlagan. Bruno va Easterly (1998) esa inflyatsiya inqirozlari uzoq muddatda
o‘sishni sustlashtirishini, notekis narx darajalarining iqtisodiy faoliyatni uzilishlarsiz
davom ettirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatgan.
Fiskal siyosat bilan bog‘liq tadqiqotlarda Barro (1997) multiplikator effektlarini
sinovdan o‘tkazib, inflyatsiya darajasining 10 foizga oshishi o‘sish sur’atini o‘rtacha
0,4 foizga kamaytirishini aniqlagan. Bleaney (1996) esa rivojlanayotgan
mamlakatlarda “ishonchli makroiqtisodiy siyosatlar xususiy sektor investitsiyalarini
rag‘batlantiradi” va “qattiq fiskal intizom investitsiya o‘sishini tezlashtiradi” degan
xulosalarga kelgan. Ghosh, Ostry va Kim (2010) jamoat qarzining bardoshliligi
me’yorlarini o‘rganib, o‘rta darajali qarz dinamikasi saqlanar ekan, fiskal intizomni
barqaror saqlash mumkinligini ko‘rsatgan. Catão va Sutton (2006)
makrovolatillikning suveren qarz olish xarajatlariga ta’sirini tahlil qilib, qarzning
ko‘payishi bilan makroiqtisodiy tebranishlar keskinlashishini aniqlagan.
Monetar siyosat adabiyotlarda uzoq muddatda yuqori oʻsish bilan bog‘liqligi
keng muhokama qilingan. IMF tahlillari va Frankel hamda Saravelos (2012) qarorida
mustaqil markaziy banklar va inflyatsiya maqsadlarini joriy qilish orqali likvidlik va
kutuvlarni boshqarish muhimligi ta’kidlanadi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda 1980–
90-yillarda ikki xonali inflyatsiyani bir xonali darajaga tushirish orqali iqtisodiy
barqarorlikni mustahkamlash muvaffaqiyati qayd qilingan.
Institutlar sifati makrobarqarorlikka ta’sirini o‘rganuvchi tadqiqotlarda
Acemoglu va boshqalar inklyuziv siyosiy institutlar fiskal va monetar siyosatning
ishonchliligini oshirib, iqtisodiy tebranishlarni kamaytirishini ko‘rsatgan. Lyulyov va
boshq. (2023) post-sovet va Sharqiy Yevropa davlatlarida yuqori institutiyal sifat
makrobarqarorlik indeksini oshirishi va ijtimoiy ishonch bu effektni kuchaytirishini
tasdiqlagan.
O‘zbekistonning o‘ziga xos sharoitini hisobga olgan holda, mavjud xalqaro va
mintaqaviy ilmiy manbalarni o‘zaro uyg‘unlashtirib, yuqorida tilga olingan holatlar
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
23
asosida mahalliy tahlillarni kuchaytirish zarur. Bu esa davlat fiskal va monetar
siyosatining barqarorlikka ta’sirini, institutional islohotlar samaradorligini va tashqi
omillarning rolini yanada aniqlik bilan ko‘rsatishga imkon beradi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning makroiqtisodiy barqarorligiga erishish va uni
saqlashda davlat siyosatlarining rolini aniqlash uchun asosan tavsifiy va solishtirma
tahlil usullari qo‘llanildi. Avvalo, 2000–2024-yillarga oid real YaIM o‘sishi,
inflyatsiya, fiskal balans va tashqi balans kabi asosiy makroko‘rsatkichlar
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Markaziy bank, Moliya
vazirligi shuningdek Jahon banki va Xalqaro Valyuta Fondi ma’lumotlari asosida
yig‘ildi va grafik hamda tavsifiy statistika yordamida vizualizatsiya qilindi. Keyin,
fiskal va monetar nazariyalar (Keynes nazariyasi, monetarist yondashuv va yangi
institutsional iqtisodiyot) asosidagi kutilmalar bilan O‘zbekiston tajribasidagi
iqtisodiy o‘zgarishlar — xususan, 2008–2009 yillardagi global moliyaviy inqiroz,
2017-yildagi valyuta liberallashtiruvi va 2020-yildagi pandemiya ta’siri — sifatli
solishtirildi. Ushbu bosqichda davlatning fiskal stimulyatsiya, pul-kredit siyosatini
qattiqlashtirish hamda strukturaviy islohotlar orqali qabul qilgan choralari va ularning
makroko‘rsatkichlarga bo‘lgan ta’siri amaliy misollar asosida tahlil qilindi. Sifatli
tahlil davomida chora-tadbirlar o‘zgarishining multiplikator effektlari va inflyatsiya
nazoratidagi muvaffaqiyatlari kross-mamlakat tadqiqotlaridagi natijalar bilan
taqqoslandi. Shuningdek, institutiyal islohotlar — markaziy bank mustaqilligi, fiskal
qoidalar va shaffoflikni oshirish — saviyasi bo‘yicha olingan natijalar empirik
ko‘rsatkichlar bilan bog‘landi. Natijada, O‘zbekiston kontekstida davlat
siyosatlarining
barqarorlikka
ijobiy
hamda
salbiy
tomonlari
aniqlanib,
makrobarqarorlikni mustahkamlash bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Muhokama
Oldingi bo‘limdagi empirik natijalar O‘zbekistonda makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda davlat siyosatlarining ahamiyatini bir qator jihatlar orqali
ochib berdi. Birinchidan, fiskal siyosat bo‘yicha olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki,
davlat xarajatlari, xususan qisqa muddatli davrda, yalpi ichki mahsulot o‘sishini
rag‘batlantirgan. Bu natija Keynes nazariyasining rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda
bo‘sh turgan resurslarni ishga solish va talabni qo‘llab-quvvatlash orqali o‘sishga
xizmat qilishi haqidagi g‘oyasini tasdiqlaydi. Masalan, 2014–2016-yillarda Rossiya
iqtisodiy inqirozi fonida tashqi talab pasaygan paytda davlatning ish haqi va ijtimoiy
nafaqalarni oshirish siyosati ichki talabi ushlab turib, o‘sishni 7 foiz atrofida saqlab
qoldi. Xuddi shunday, 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi chog‘ida yirik antiinqiroz
jamg‘armasi va byudjetdan tashqari xarajatlar orqali mamlakat rеtsеssiyaga
tushmasligining oldini oldi. Bu holatlar fiskal multiplikatorning yuqorida keltirilgan
(~0,3–0,5) qiymatlarda bo‘lganligini ham tasdiqlaydi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
24
Ikkinchidan, fiskal barqarorlashtirishning cheklanganligi ham yaqqol sezildi.
Mavjud qarz hajmi, ayniqsa 2017-yildan beri jamoat qarzi YaIMning 9 foizidan 35
foizgacha oshishi, kelajakda defitsitni moliyalashtirish imkoniyatini cheklashi
muqarrar ekanligini ko‘rsatadi. Bu holat qarzni kamaytirish va fiskal tartibga rioya
qilish zaruratini ko’rsatadi. Shuningdek, barcha fiskal sarf-xarajatlar barqarorlik
nuqtai nazaridan birdek muhim emasligi ta’kidlash lozim. Infratuzilmaga va ijtimoiy
sohalarga qaratilgan kapital investitsiyalari uzoq muddatli o‘sish salohiyatini
kengaytirsa, samaradorligi past subsidiya va qayta to‘lanadigan xarajatlar inflyatsiya
bosimini kuchaytirishi mumkin. Bu borada loyiha tanlash va ijro etishdagi
kamchiliklarni aniqlash va takomillashtirish muhimligini jahon banki baholashlari
ham ko‘rsatadi.
Uchinchidan, fiskal siyosat va inflyatsiya o‘rtasidagi uzoq muddatli
munosabatlar faqat cheklangan darajada mustahkamlangan. O‘zbekiston to‘g‘ri
moliyalashtirish
mexanizmidan
bosh
tortib,
narxlarni
bosqichma-bosqich
liberallashtirib borgani tufayli jiddiy inflyatsiya portlashlaridan qochdi. Biroq
2022-yilda energiya tariflarini oshirish natijasida inflyatsiya bir martalik 10,6 foizga
ko‘tarildi. Bu esa fiskal subsidiyalar olib tashlanganida narx barqarorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishini anglatadi. Shuning uchun davlat siyosatini muvofiqlashtirish va
zaif qatlamlarni kompensatsiya qilish, shuningdek, ishonchlilikni ta’minlash muhim
ahamiyat kasb etadi. Mazkur reformada ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralari va
subsidiya qaytmasligini qat’iy bildirishi inflyatsiya kutuvlarini 10 foiz atrofida
barqaror ushlab turishga yordam berdi.
Monetar siyosat natijalaridan ma’lum bo‘ldiki, inflyatsiya boshqaruvi asosan pul
massasini nazorat qilish va bozor kutuvlarini shakllantirish orqali amalga oshiriladi.
2000-yillarda Markaziy bank pul massasini ehtiyotkorlik bilan boshqarib, qat’iy
almashuv kursi siyosati bilan birga inflyatsiyani bir xonali raqamlarga tushirdi.
2017-yildan boshlab bozor asosidagi monetar mexanizmlarga o‘tildi; 2019 yilda
Markaziy bankga berilgan huquqiy mustaqillik va yangi vositalar (interbank
bozorining rivojlanishi, markaziy bank obligatsiyalari) orqali inflyatsiya pasayish
yo‘nalishini belgiladi.
Fiskal va monetar siyosatni uyg‘un boshqarish zarurati ham ko‘p karra namoyon
bo‘ladi. 2018–2019-yillarda fiskal kengayish chog‘ida monetar siyosat qattiqlandi va
inflyatsiya to‘lqini yuzaga keldi. 2020–2021-yillarda esa moliya vazirligi va
Markaziy bank yaxshiroq koordinatsiya qilib, defitsitni moslashtirishga kelishib oldi.
Bizning natijalarimiz defitsit va pul massasining inflyatsiyaga ta’sirini tasdiqlaydi,
shuning uchun fiskal intizom va monetar siyosatni birlashtirish inflyatsiyani
pasaytirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi.
Institutiyal islohotlar ham barqarorlik uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Xususiylashtirish va regulyatorlik funksiyasini kuchaytirish samaradorlikni oshirsa,
bu jarayonlarni boshqarishda zarur hisobdorlik mexanizmlari bo‘lishi kerak. Byudjet
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
25
va qarz bo‘yicha shaffof ma’lumotlar, mustaqil fiskal kengash, bank sektoridagi SSH
yuklarini aniq ajratish va nop-performing kreditlarni hal qilish mexanizmlari
inflyatsiya va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Tashqi balansni nazorat qilishda esa 2017-yildagi kurs liberallashtiruvi qora
bozorni yo‘q qildi hamda uzoq muddatli barqarorlikni poydevorini mustahkamladi.
Bugungi kunda 12 oylik importni qoplash uchun zarur rezervlar darajasi saqlanib, bu
tashqi zarbalarga qarshi mustahkam himoya chizig‘i bo‘lib xizmat qilmoqda. Kapital
hisoblarini bosqichma-bosqich ochish tashqi intizomni kuchaytiradi hamda
investitsiya oqimlarini rag‘batlantiradi.
Umuman olganda, O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatdiki, barqaror fiskal va
monetar intizomni saqlab, mustaqil institutlarni rivojlantirib, inqirozga qarshi
zaxiralarni yaratgan holda davlat iqtisodiyotdagi bevosita hokimiyatidan chekinib,
regulyator va barqarorlik ta’minlovchisi sifatida rol o‘ynashi mumkin. Bu esa
iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni avtomatik ravishda saqlovchi strukturalarni yaratadi
hamda 2030-yilga borib yuqori o‘rta daromadli davlat maqomini qo‘lga kiritish va
farovonlikni oshirish uchun mustahkam zamin yaratadi.
Amaliy tavsiyalar
O‘zbekiston iqtisodiyotining makrodinamikasi va davlat siyosatlarining ta’sirini
tahlil
qilganimiz
asosida
makroiqtisodiy
barqarorlikni
mustahkamlashga
yo‘naltirilgan chora-tadbirlar to‘plamini ilgari suramiz. Ushbu tavsiyalar qisqa
muddatli muammolarning yechimi bo‘lishdan tashqari, uzoq muddatli ishonchlilikni
ham ta’minlaydigan institutional islohotlarni ham o‘z ichiga oladi. Asosiy e’tibor
ishlab chiqarish va narxlardagi tebranishlarni yumshatishga qaratilib, barqaror va
inklyuziv o‘sish uchun mustahkam poydevor yaratishga yo‘naltirilgan. Garchi
tavsiyalarimiz 2020-yillarning o‘rtalari holatiga moslashtirilgan bo‘lsa-da, ular
struktural o‘tish jarayonidan o‘tayotgan boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
ham dolzarb bo‘lishi mumkin.
Avvalo, fiskal intizom va kontratsiklik siyosatini chuqurlashtirish zarur. Normal
sharoitda YaIMning 2–3 foiziga teng defitsitni saqlab turishga qaratilgan o‘rta
muddatli byudjet ramkasiga qat’iy rioya etish va har yili 5,5 milliard dollar miqdorida
yangi tashqi qarz olish chegarasiga amal qilish davlat moliyaviy barqarorligini
kafolatlaydi. Ushbu intizomni institutiyalashtirish maqsadida strukturaviy (oltin va
siklik bo‘lmagan) defitsitni cheklovchi fiskal qoida qabul qilish lozim. Bundan
tashqari, oltin va gaz kabi resurslardan tushgan ortiqcha daromadlarni maxsus
stabilizatsiya jamg‘armasiga yo‘naltirish tajribasi, masalan, Qozog‘istonning Neft
jamg‘armasi modeliga mos, iqtisodiy sikllar keskinlashganda byudjetni boshqarishni
yengillashtiradi. Davlat xarajatlarining samaradorligini oshirish maqsadida har bir
loyiha uchun puxta xarajat-foyda tahlili o‘tkazilishi, kam prioritetli subsidiyalar
bosqichma-bosqich qisqartirilishi, shuningdek, qarz va kafolat kabi yashirin
majburiyatlarni yillik “Fiskal xavf bayonnomasi” orqali ochiq e’lon qilib, ularni
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
26
kamaytirish mexanizmlari ishlab chiqilishi lozim. Bundan tashqari, byudjet ijrosiga
zaxira jamg‘armalari kiritilib, ekonometrik prognozlash bo‘limi yordamida sikl
boshida choralar ko‘rilishi kerak.
Monetar va valyuta siyosati doirasida, Markaziy bank inflyatsiya maqsadini aniq
belgilab, uni 5 foizga tushirish strategiyasini izchil amalga oshirishi zarur. Uzoq
muddatli ishonchlilikni ta’minlash uchun siyosat foiz stavkasi keskinligini saqlash,
kerak bo‘lsa uni oshirish, shuningdek, bank sektorida raqobatni rivojlantirish va
davlat banklarini xususiylashtirish orqali pul-kredit siyosatining bozor narxlariga
to‘liq ta’sir etishini rag‘batlantirish lozim. Markaziy bankning muntazam ravishda
chop etiladigan “Inflyatsiya hisobotlari” va oldindan bildirish (forward guidance)
mexanizmlari bozor ishtirokchilarining kutuvlarini aniq yo‘naltirishi, bu esa narx
barqarorligini mustahkamlashi mumkin. Shuningdek, valyuta kursi cheklovsiz
moslashuvchanligiga, faqat tartibsiz harakatlarni oldini oluvchi intervension
choralarga asoslangan siyosatga o‘tish hamda xorijiy zaxiralarni oshirish
strategiyasiga rioya qilish tavsiya etiladi.
Yuqorida ta’kidlangan chora-tadbirlarning samarali amalga oshirilishi uchun
mustahkam institutional asos zarur. Markaziy bank mustaqilligini amalda ta’minlash,
uning boshqaruv organlarini iqtisodchi mutaxassislar bilan boyitish va qarorlarni
siyosiy bosimlardan xoli qabul qilish tartibini mustahkamlash shart. Shu bilan birga,
byudjet va qarzga oid ma’lumotlarning to‘liq shaffofligi, mustaqil “Fiskal
kengash”ning shakllantirilishi, jamoatchilik oldida hukumat moliyaviy rejalari va
prognozlari yuzasidan mustaqil ekspertlar tekshiruvini joriy etish zarur.
O‘zbekiston bozorni liberalizatsiya qilish va xususiy sektor rolini kuchaytirishga
doir strukturaviy islohotlarni davom ettirar ekan, islohot-barqarorlik muvozanati
tamoyilini qo‘llashi lozim. Tariflar va mehnat bozori bo‘yicha o‘tkaziladigan
o‘zgarishlar bosqichma-bosqich, aniq e’lon qilingan reja asosida amalga oshirilsa,
ularning inflatsiyaga va bandlikka salbiy ta’siri yumshatiladi. Bu xususda ijtimoiy
himoya choralari – yordam va kompensatsiya dasturlarining muvofiqligi muhim
ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, iqtisodiy diversifikatsiyani rag‘batlantirish,
yuqori qo‘shilgan qiymatli sanoat va xizmatlar sohasiga xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ridan
investitsiyalarni jalb qilish uzoq muddatli barqarorlikni mustahkamlaydi.
Favqulodda holatlarga tayyorgarlik doirasida esa malakali “Crisis Playbook”
ishlab chiqilib, moliyaviy inqiroz yoki tashqi zarba paytida amaliy qo‘llaniladigan
choralar hamda rezerv zaxiralarini kamida 6–7 oylik import qoplash qobiliyatiga ega
darajada ushlab turish mexanizmi belgilanishi kerak. Makroiqtisodiy kuzatuv
bo‘limlari esa kredit o‘sishi, inflyatsiya kutuvlari va aktiv bozorlarida shubhali
tendensiyalarni erta aniqlash va o‘z vaqtida choralar ko‘rish uchun kuchaytirilishi
maqsadga muvofiq. Umuman olganda, bu tavsiyalar davlatning bevosita
mikromenejerlik rolidan to‘g‘ri nazoratchi va barqarorlikni ta’minlovchi tizim
boshqaruvchisi pozitsiyasiga o‘tishini nazarda tutadi. Sog‘lom fiskal va monetar
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
27
siyosat, barqaror institutlar hamda zarur zaxiralar O‘zbekistonning iqtisodiy o‘sish va
rivojlanish maqsadlariga erishishida mustahkam poydevor yaratadi.
Xulosa
Ushbu tadqiqot O‘zbekistonning makroiqtisodiy barqarorlikka erishish va uni
mustahkamlashda davlat siyosatlarining nazariy hamda empirik tahlilini taqdim etdi.
2000–2024 yillar oralig‘ida olingan vaqt qatori ma’lumotlari asosida fiskal siyosat,
monetar/valyuta siyosati va institutsional islohotlarning fundamental barqarorlik
ko‘rsatkichlariga bo‘lgan ta’siri o‘rganildi.
Tahlil natijalari Keynes nazariyasidan olingan barqarorlashtiruvchi fiskal
rag‘bat va monetarist/institutsional yondashuvning muvofiqligi eng samarali ekanini
ko‘rsatdi. Qisqa muddatli pasayish davrlarida iqtisodiy rag‘bat sifatida fiskal
stimulyatsiya (masalan, mehnat haqini va ijtimoiy nafaqalarni oshirish) ishlab
chiqarishni muvozanatda saqlashga yordam bergan, biroq bu chora-tadbirlarni
inflyatsiya kutuvlarini nazorat qiluvchi, mustahkam institutiyal va qoidaga
asoslangan monetar siyosat bilan uyg‘unlashtirish zarurligi aniqlangan. COVID-19
pandemiyasi davrida hukumatning faol fiskal pozitsiyasi hamda Markaziy bankning
inflyatsiyaga biroz ruxsat berar ekan ham uni nazorat ostida ushlab turish borasida
qat’iy choralar ko‘rishi aynan shu uyg‘un yondashuvga misol bo‘ldi: natijada
mamlakat yengil pasayishdan tezda tiklandi va inflyatsiya o‘rtacha darajani keskin
oshirmadi.
O‘zbekiston tajribasi shuni namoyish etadiki, rejalashtirilgan iqtisodiyotdan
bozor tamoyillariga o‘tishda ham fiskal intizomni saqlash, Markaziy bankning
huquqiy mustaqilligini mustahkamlash va institutiyalarning shaffofligi hamda
hisobdorligini yaxshilash orqali makrobarqarorlikka erishish mumkin. Strukturaviy
islohotlar — xususan, bozorni liberallashtirish, xususiy sektor rolini kengaytirish va
valyuta siyosatini moslashtirish — barqarorlikni yo‘qotmasdan amalga oshirilganda
o‘sish dinamikasi oʻzgarishsiz qoladi. Qisqa muddatda inflyatsiya va uzoq muddatli
o‘sish o‘rtasidagi savdolashuvni jamoatchilik ishonchini saqlagan holda boshqarish
esa ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Davlat tinimsiz ravishda fiskal ehtiyotkorlikni, monetar siyosat aniqligini va
institutional tekshiruv-balanslarni kuchaytirishni davom ettirsa, u uzoq muddatli
makrobarqarorlikni saqlab qoladi. Bunday barqarorlik O‘zbekistonni 2030-yilga
borib o‘rta daromadli davlat maqomiga olib chiqish, ichki va tashqi investorlar
ishonchini oshirish hamda fuqarolar turmush darajasini yaxshilashda mustahkam
poydevor bo‘ladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-42_Issue-1_August-2025
28
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
United States Institute of Peace (USIP).
“Macroeconomic Stabilization.”
In
Guiding Principles for Stabilization and Reconstruction.
USIP, 2009.
2.
Pettinger, Tejvan.
“Keynesianism vs Monetarism.”
EconomicsHelp
blog,
2017
3.
Bleaney, Michael F.
“Macroeconomic Stability, Investment and Growth in
Developing Countries.”
Journal of Development Economics
48(2), 1996
4.
Fischer, Stanley.
“The Role of Macroeconomic Factors in Growth.”
Journal
of Monetary Economics
32(3), 1993
5.
Avazov, N.R., et al.
“Ensuring Macroeconomic Stability and Increasing
Investment Activity (A case of Uzbekistan).”
Journal of Contemporary Issues in
Business and Government 27(2), 2021.
6.
IMF (International Monetary Fund).
Republic of Uzbekistan – Article IV
Staff Report
, June 2025 (Press Release No. 25/206).
7.
IMF Staff Concluding Statement of the 2025 Article IV Mission
, April
2025.
8.
World Bank.
Uzbekistan – Country Overview & Economy
, updated 2025.
9.
World Bank.
Uzbekistan Partnership: Country Program Snapshot
, April
2015.
10.
Lyulyov, Oleksii, et al.
“Macroeconomic Stability of the Country: The
Nexus of Institutional and Behavioural Dimensions.”
Economics and Sociology
16(4), 2023.
