World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
199
KORXONALAR FAOLIYATINI BOSHQARISH SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA MOLIYAVIY RESURSLAR TAHLILINI
TAKOMILLASHTIRISH
G‘olibjon Quvvatov
PhD, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti doktoranti (DSc)
Toshkent, O‘zbekiston. Email:golibjonkuvvatov@gmail.com
ORCID: 0009-0008-4694-787X
IMPROVING FINANCIAL RESOURCE ANALYSIS TO INCREASE
THE EFFICIENCY OF ENTERPRISE MANAGEMENT
Golibjon Kuvvatov,
PhD, doctoral student of Tashkent state university of economics (DSc)
Tashkent, Uzbekistan. Email:golibjonkuvvatov@gmail.com
ORCID: 0009-0008-4694-787X
Annotatsiya
. Ushbu maqolada xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy
resurslari, ularning turlari va xususiyatlari, ulardan korxona faoliyatida boshqaruv
samaradorligini oshirishning o‘ziga xos xususiyatlari va moliyaviy resurslar
tahlilining jahon tajribasidan mamlakatimizda keng foydalanish bo‘yicha ayrim ilmiy
taklif va tavsiyalar keltirib o‘tilgan. Shuningdek, korxona moliyaviy resurslari va
iqtisodiy holatini tahlil qilishda xalqaro tajribalardan keng foydalanish yo‘nalishlari
keltirib o‘tilgan. Maqolada, korxona moliyaviy hisobotlarini tahlil qilish orqali uning
kelgusi davrlar uchun uning qarzdorlik holati, moliyaviy resurslarning likvidliligi,
to‘lovga qobiliyati va faoliyatning rentabelligini doimiy tahlil va nazorat qilib borish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy faoliyat, moliyaviy resurslar, to‘lov qobiliyati,
likvidlilik, moliyaviy resurs, aktiv, kapital, majburiyat.
Аннотация.
В данной статье рассмотрены финансовые ресурсы
хозяйствующих субъектов, их виды и характеристики, особенности повышения
эффективности управления в деятельности предприятия, а также некоторые
научные предложения и рекомендации по широкому использованию мирового
опыта анализа финансовых ресурсов в нашей страны представлены. Также
упомянуты направления широкого использования международного опыта
анализа финансовых ресурсов и экономического положения компании. В статье
путем анализа финансовой отчетности предприятия расширяются возможности
непрерывного анализа и контроля его задолженности, ликвидности
финансовых ресурсов, платежеспособности и рентабельности деятельности на
будущие периоды.
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
200
Ключевые слова:
Финансовая деятельность, финансовые ресурсы,
платежеспособность,
ликвидность,
способность
к
постоянному
финансированию, финансовые ресурсы, активы, капитал, обязательства.
Annotation.
This article examines the financial resources of business entities,
their types and characteristics, features of increasing management efficiency in the
activities of an enterprise, as well as some scientific proposals and recommendations
for the widespread use of international experience in analyzing financial resources in
our country. Directions for the widespread use of international experience in
analyzing the financial resources and economic situation of the company are also
mentioned. In the article, by analyzing the financial statements of an enterprise, the
possibilities of continuous analysis and control of its debt, liquidity of financial
resources, solvency and profitability of activities for future periods are expanded.
Key words.
Financial activity, financial resources, solvency, liquidity, ability to
permanent financing, financial resources, assets, capital, liabilities.
Kirish.
Xalqaro integratsiya va dunyo mamlakatlarida iqtisodiy rivojlanishning
eng yuqori darajasi tufayli korxonalarning barqaror rivojlantirish dolzarb iqtisodiy
masalalar sifatida maydonga chiqmoqda. Bozor munosabatlari sharoitida
korxonaning ishlab chiqarish faoliyati bilan birga moliyaviy faoliyatini
barqarorlashtirish muhim ahamiyatga ega. Shu bois korxonalarning moliyaviy
faoliyatida muhim o‘rin tutuvchi moliyaviy resurslarni alohida tahlil qilish zaruriyati
ortib bormoqda. Korxonalarni to‘g‘ri, oqilona boshqarish, uning moliyaviy holatini
yaxshilash, raqobatbardoshlik quvvatini oshirish xo‘jalik faoliyatini chuqurroq
o‘rganishni talab qiladi. Korxona moliyaviy xizmatining vazifalari moliyaviy
hujjatlar aylanishini, o‘zaro hisob - kitoblarni, mablag‘larni jalb qilish va
joylashtirishni, moliyaviy - xo‘jalik faoliyatini nazorat qilishni, moliyaviy oqimlarni
optimallashtirishni, biznes rejani tuzishni, moliyaviy hisobotlarni tayyorlashni,
korxonaning moliyaviy holatini tahlil qilish va prognoz qilishni o‘z ichiga oladi.
Biroq, bu funksiyalarni bajarish uchun moliyaviy xizmat korxona boshqa boshqaruv
xizmatlaridan (xarid, ishlab chiqarish, sotish) ma'lumotga muhtoj bo‘ladi.
Bugungi kunda bankrotlikka yuz tutmaslik va yashab qolishga harakat mavjud
moliyaviy resurslarni boshqarishni yaxshi bilishni, kapital tarkibini va tashkil topish
manbalarini shakllantirishda moliyaviy mustaqillikni ( o‘z va qarz mablag‘lari
ulushini) to‘g‘ri nisbatlashni, eng muhimi samarali va natijali ishlab chiqarishni,
tijorat va moliyaviy faoliyatini yo‘lga qo‘yishni talab etadi [1].
Dunyo
olimlarining
kuzatishlari
shuni
ko‘rsatadiki,
korporativ
moliyalashtirishning asosiy funksiyalarini amalga oshirish ERP (Enterprise Resource
Planing) va MRP II (Manufacturing Resources Planning) tizimlari yordamida ushbu
vazifalarni samarali bajarish mumkin. Bu tizimlar korxona faoliyatining barcha
sohalarini qamrab oluvchi yechimlar majmuini nazarda tutadi. Har bir sohaning
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
201
o‘ziga xos axborot kompleksi bor. Ularning kiritilishida birlamchi hujjatlar qabul
qilinadi, chiqishlar esa axborot modeli talablariga muvofiq qayta ishlanadi va keyingi
ishlarga tayyorlanadi va korxonaning boshqa ko‘rsatkichlari bilan umumlashtiriladi.
Korxonalarning xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish, ularning ishlarini yaxshilash korxona
samaradorligini oshirishning muhim omili bo‘lib hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda, korxonaning moliyaviy faoliyatini tahlil qilishdan maqsad uning hisobot
yilidagi faoliyati natijalarini baholash, korxona faoliyatining haqiqiy natijalarini
rejalashtirilgan ko‘rsatkichlar bilan solishtirish; shuningdek, kompaniyaning
iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini baholash. Moliyaviy faoliyat tahlili moliyaviy
hujjatlar asosida amalga oshiriladi: buxgalteriya balansi, foyda va zararlar
to‘g‘risidagi hisobot, pul oqimi to‘g‘risidagi hisobot va boshqalar.
Material va metod.
Kompaniyaning biznes faoliyatini tahlil qilish jalb qilingan
mablag‘lar, biznes natijasi va takror ishlab chiqarish jarayonining asosiy
funksiyalarni kuzatish orqali amalga oshiriladi. Moliyaviy tahlil kompaniyaning
moliyaviy holatini va u bilan bog‘liq o‘zgarishlarni tahlil qilish bilan shug‘ullanadi.
Moliyaviy tahlilning asosiy qismi buxgalteriya balansi va daromadlar to‘g‘risidagi
hisobotning qiymatini solishtirish orqali amalga oshiriladi. Moliyaviy tahlil - bu
kompaniyaning joriy moliyaviy holatini baholash va rivojlanishning potentsial
tezligini baholash, shuningdek, kelajakdagi moliyaviy holatni bashorat qilish, mavjud
mablag‘ manbalarini va ularni safarbar qilish imkoniyatlarini aniqlash uchun
moliyaviy ma'lumotlarni to‘plash va ulardan foydalanish usuli hisoblanadi.
Moliyaviy tahlilning predmeti, birinchi navbatda, kompaniya moliyaviy
hisobotlari, ya'ni:
•balanslar varaqasi,
•daromad jadvali,
• pul oqimi to‘g‘risidagi hisobot,
• o‘z kapitalidagi o‘zgarishlar to‘g‘risidagi hisobot va
• moliyaviy hisobotga izohlar.
Moliyaviy tahlil predmeti yillik hisobotning xo‘jalik yurituvchi subyektlar
uchun majburiy bo‘lmagan, ammo to‘g‘ri biznes va investitsiya qarorlarini qabul
qilish uchun muhimroq bo‘lgan barcha boshqa segmentlari bo‘lishi mumkin,
masalan:
• aksiyadorlarga yo‘llangan xat (aksiyadorga xat),
• qo‘shimcha muhokamalar va boshqaruv
• Boshqaruv muhokamasi va tahlili.
Kompaniyada moliyaviy tizimni muvaffaqiyatli boshqarish uchun moliyaviy
biznesni tahlil qilish faolligi ham paydo bo‘ladi. Moliyaviy tahlil kompaniyaning
kompleks biznes tahlilining ajralmas qismidir. Moliyaviy tahlil kompaniyaning
moliyaviy funksiyalarining to‘liq ta'sirini tahlil qilishi kerak:
• umumiy tamoyillar (hosildorlik, tejamkorlik, rentabellik),
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
202
• maxsus tamoyillar (likvidlik, barqarorlik, xavfsizlik), • ichki va tashqi
omillarning harakatlari;
• moliyalashtirish bo‘yicha qarorlar va boshqalar.
Daromadlar to‘g‘risidagi hisobot/balans moliyaviy siyosatning asosi sifatida
kompaniyaning moliyaviy tahlilida asosiy omil hisoblanadi. Boshqacha qilib
aytganda, buxgalteriya balansi korxona faoliyatini kompleks tahlil qilishning asosiy
usullari va vositalaridan biri sifatida qaraladi.
Moliyaviy tahlil turlari haqida gap ketganda, moliyaviy tahlilni quyidagilarga
ajratish mumkin:
• mablag‘lar va mablag‘lar manbalarini tahlil qilish;
• likvidlik tahlili,
• xarajatlar va daromadlarni tahlil qilish
• kompaniyaning biznes faoliyatini tahlil qilish.
Aktivlar va mablag‘lar manbalarini tahlil qilish, aslida, balans tahlili bo‘lib, bu
yerda balansning statik va dinamik tahlili haqida gapirish mumkin.
Buxgalteriya balansini statik tahlil qilish - bu faqat bitta balansning tahlili bo‘lib,
uning asosida aktivlar balansi va tuzilishi va ularning manbalari tasviri olinadi.
Buxgalteriya balansini dinamik tahlil qilish deganda bir nechta shunday balanslarni
tahlil qilish tushuniladi va u bitta kompaniyada ma'lum vaqt ichida sodir bo‘lgan
o‘zgarishlarni ko‘rish imkonini beradi.
Moliyaviy tahlilning yo‘naltirilganligi nuqtai nazaridan moliyaviy tahlil
quyidagi shakllarda o‘tkazilishi mumkin:
· gorizontal tahlilda hisobot davridagi moliyaviy holatni ifodalovchi
ko‘rsatkichlar o‘tgan davr bilan taqqoslanadi, ya’ni bu ko‘rsatkichlarning dinamikasi
aniqlanadi;
· vertikal tahlilda moliyaviy holatga taalluqli bo‘lgan ko‘rsatkichlarning tarkibiy
tuzilmasi o‘rganiladi. Masalan, korxona mablag‘larining yoki ularni qoplovchi
manbalarning hisobot davridagi tarkibi va uni o‘tgan davrga nisbatan o‘zgarishi
ifodalanadi;
· nisbiy ko‘rsatkichlar tahlilida moliyaviy holat ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi aloqa
o‘rganiladi. Masalan korxona mablag‘larining va ularning manbalari o‘rtasidagi
aloqa, moliyaviy resurslar va ulardan foydalanish o‘rtasidagi aloqa ifodalanadi;
· taqqoslash tahlilida korxona bo‘yicha moliyaviy holat uning alohida kichik
bo‘limlari moliyaviy holati bilan taqqoslanadi, bu korxonaning moliyaviy holati
boshqa korxonalarning moliyaviy holati bilan solishtiriladi va pirovardida, omillar
tahlilida korxonaning moliyaviy holatiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar tahlil etiladi.
Korxonalarning moliyaviy holatini tahlil qilish, ya’ni moliyaviy tahlil – bu keng
ko‘rsatkichlar yordamida, kompleks usullaridan foydalanib korxonalarning
moliyaviy resurslari borligini, holatini, joylashganligi va ulardan foydalanish
darajasini ifodalashdir[5].
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
203
Natijalar.
Bugungi kunda, korxona va tashkilotlarga berilgan imkoniyatlar,
ularning o‘z maqsadlariga erishishdagi har qanday sun’iy to‘siqlarni bartaraf etilishi,
erkinlik va mustaqillikni qaror topishi, xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini
yo‘lga qo‘yish va rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Korxona va
tashkilotlar xo‘jalik faoliyatini tashkil etish va boshqarishda muhim dastak
hisoblangan iqtisodiy tahlilning roli ham oshib bormoqda. Buni nimalarda ko‘rish
mumkin? Bugungi iqtisodiyot, rejali iqtisodiyot davridan farqli ravishda tahlilchilar
oldiga bir qadar murakkab vazifalarni qo‘ymoqda. Ta’minot jarayonidan tortib
korxona moliyaviy holatiga qadar bo‘lgan kompleks jarayon qat’iy rejalashtirilgan bir
sharoitda tahlilni mazmunini faqat uning o‘zgarishlarini va o‘zgarish sabablarini
o‘rganishdangina iborat deyish mumkin[4]
1
.
Kompaniyani moliyalashtirishdan avval uning kelgusi davrlar uchun moliyaviy
holatini tahlil qilish zaruriyati tufayli, ushbu tahlildan asosiy manfaat nimalardan
iborat ekanligini bilib olish zarur. Moliyaviy tahlil subyektlariga tahlilchilarning
keng qamrovli guruhi kiritiladi. Ularni shartli ravishda ichki va tashqi subyektlarga
bo‘lish mumkin. Ichki tahlil subyektlariga faqat shu firma, kompaniya xodimlari
kirsa, tashqi subyektlarga ta’sischilar, soliq organlari xodimlari, auditorlar, yuqori
tashkilot va vazirliklar, xaridor va buyurtmachilar, mol yyetkazib beruvchilar,
sug‘urta agentliklari, reklama agentlari, bank xodimlari va boshqa shaxslar kirishi
mumkin. Tahlil subyektlarining manfaatlari albatta bir biridan keskin farq qiladi.
Masalan; ta’sischilar ko‘proq firma va kompaniyalarning foydasi bilan, soliq idoralari
ko‘proq ”daromad-xarajat-natija”lar aloqadorligi tahlilidan, kredit inspektorlari va
bank xodimlari; firma va kompaniyalarning kreditga layoqatligi va moliyaviy
barqarorligi bilan, mol yetkazib beruvchilar; firma va kompaniyaning to‘lov
layoqatini o‘rganishdan, tahlil etishdan manfaatdorlar. Moliyaviy tahlil va ularning
manfaatlar mushtarakligini quyidagi jadval ma’lumotlaridan ko‘rib chiqish mumkin.
(1-jadval).
1 – jadval.
Moliyaviy tahlil subyektlari va ularning manfaatlari
2
.
T/r
Moliyaviy
tahlil
subyektlari
Subyektlar manfaatlari
1
2
3
1.
Korxona
xodimlari
Firma va kompaniyaning moliyaviy natijaviyligi va
moliyaviy holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bilishdan
2.
Tasischilar
Firma,
kompaniyaga
qo‘yilgan
va
qo‘yiladigan
mablag‘larning foydaliligidan
1
Raximov M.Y. Moliyaviy tahlil-2 (o’quv qo’llanma) T.:TMI. 2003 y. 166 b.
2
Raximov M.Y. Moliyaviy tahlil-2 (o’quv qo’llanma) T.:TMI. 2003 y. 166 b.
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
204
3.
Auditorlar
E’lon qilinadigan hisobot shakllarini to‘g‘riligini huquqiy
tamoyillar asosida baholash va firma, kompaniyalar
moliyaviy holatini yaxshilashni ichki imkoniyatlarini
ko‘rsatib berishdan, mulk egalari manfaatlarini himoya
etishdan
4.
Yuqori
tashkilot
Mavjud moddiy va moliyaviy resurslar harakatini va
samaradorligini o‘rganish
5.
Soliq idoralari
Majburiy to‘lovlar, soliqlar va ajratmalarni undirish
yuzasidan resurslar holati, harakatini va faoliyat
natijaviyligini o‘rganishdan
6.
Sug‘urta
agentliklari
Firma, kompaniya mulkini turli tahlikalardan himoya
qilish, saqlanishi yuzasidan ma’lumotlarni o‘rganishdan
7.
Mol yetkazib
beruvchilar
Shartnomaviy
munosabatlarni
yo‘lga
qo‘yish,
tomonlarning o‘z majburiyatlarini bajarishi, to‘lov
intizomiga rioya qilish, to‘lovga qobilyatlilik holati
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘rganishdan
8.
Xaridor va
buyurtmachilar
Ta’minotdagi uzilishlarga yo‘l qo‘ymaslik yuzasidan
firma va kompaniyalarning moliyaviy va iqtisodiy
salohiyatning tayanchi to‘g‘risidagi ma’lumotlardan
Korxonalar moliyaviy resurslardan foyda olish maqsadida investitsiya faoliyati
bilan shug‘ullanadilar. Investitsiya siyosati har bir davlatning iqtisodiy rivojlanishi va
taraqqiyotida muhim yo‘nalish hisoblanadi. Moliyaviy tahlilni amalga oshirishning
tayyorgarlik bosqichi auditorlik xulosasi bilan tanishishdan boshlanadi va maqsad
tahlilning maqsadga muvofiqligi to‘g‘risida qaror qabul qilishdir. Standart audit
hisoboti - bu hisobotdagi ma'lum ma'lumotlarning ishonchliligi va ularning amaldagi
me'yoriy hujjatlarga muvofiqligi bo‘yicha auditor yoki auditorlik tashkilotining ijobiy
bahosini o‘z ichiga olgan qisqa hujjat. Nostandart yanada kengroq va qo‘shimcha
ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi.
II bosqich buxgalteriya hisobini dastlabki ko‘rib chiqish bosqichi bo‘lib, unda
hisobot
davridagi
ish
sharoitlarini
baholash,
asosiy
ko‘rsatkichlarning
tendentsiyalarini, shuningdek mulk va findagi sifat o‘zgarishlarini aniqlashga
qaratilgan. kompaniyaning pozitsiyasi. Iqtisodiy hisobot va hisob-kitob tahlili - bu
xo‘jalik faoliyati natijalari va korxonaning moliyaviy holatini umumiy baholash.
Moliyaviy tahlil quyidagilarni ajratib ko‘rsatadi: iqtisodiy samara - faoliyat natijasini
tavsiflovchi mutlaq ko‘rsatkich va iqtisodiy samaradorlik - bu samaraga erishish
uchun sarflangan xarajatlar yoki resurslar bilan ta'sirni taqqoslaydigan tegishli
ko‘rsatkich.
Moliyaviy natija moliyaviy daromadlar va xarajatlar o‘rtasidagi farq bo‘lib,
ularni alohida tahlil qilish kerak. Moliyaviy tahlildan oldin umumiy tizim tahlili
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
205
o‘tkazilishi kerak, morfologik tahlil usulidan foydalanish mumkin, bu muammo
haqida oz miqdordagi ma'lumot mavjud bo‘lganda muvaffaqiyatli bo‘ladi. Vaziyatni
nazorat qilish va tashxislash va kompaniyaning rivojlanishini bashorat qilish uchun
axborot tahlilini o‘tkazish mumkin.
"Moliyaviy tahlil ustun qismda bu nisbat tahlili bo‘lib, uning mohiyati balans
moddalariga oddiy matematik formulalarda qarashdir. Ushbu moliyaviy toifalarni
o‘zaro taqqoslashda, oqimlarni, ma'lum bir vaqt ichida erishilgan natijalarni
(daromadlar to‘g‘risidagi hisobot toifasiga ko‘ra) va oqimlarni, balansni ifodalovchi
moliyaviy toifalarni taqqoslashdan izchil natijalarga erishib bo‘lmasligiga e'tibor
berish kerak. ma'lum bir kundagi pozitsiyalar. Moliyaviy tahlil bu muammoni bir
necha ketma-ket muddatlarda birja pozitsiyalarini olish orqali ko‘proq yoki kamroq
muvaffaqiyat bilan hal qiladi va shu bilan ularning soni va tizimliligiga qarab, ularni
kamida taxminiy oqimlarga aylantiradi, ular bilan to‘plangan natijalarni (oqimlarni)
ifodalaydi. ma'lum vaqt oralig‘ida[6].
1-rasm. Korxonalar faoliyatini gorizontal va vertikal tahlil usullari
3
.
Foyda va zarar to‘g‘risidagi hisobot tahlilidan shuni ko‘rishimiz mumkinki
Aksariyat tahlilchilar moliyaviy hisobot tahlilini daromadlar to‘g‘risidagi hisobotdan
boshlaydilar. Tahlilning ikkita asosiy turi mavjud: vertikal tahlil va gorizontal tahlil.
Vertikal tahlil. Ushbu tahlil usuli yordamida biz daromadlar to‘g‘risidagi
hisobotni yuqoriga va pastga qaraymiz (shuning uchun, "vertikal" tahlil) har bir
satrning daromad bilan qanday solishtirilishini foiz sifatida ko‘ramiz.
3
Vučičević D., “Theoretical aspects and basic settings of financial analysis”, School of Business 2/2012,(2012),p.2.
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
206
Misol uchun, quyida ko‘rsatilgan daromadlar to‘g‘risidagi hisobotda bizda
vertikal tahlilni tashkil etuvchi jami dollar miqdori va foizlar mavjud.
2-rasm. Korxonalar faoliyatini gorizontal tahlili
4
.
Yuqoridagi misolda ko‘rib turganingizdek, biz har bir qatorni daromadning
ulushi sifatida ko‘rib, daromadlar to‘g‘risidagi hisobotni to‘liq tahlil qilamiz.
Biz ko‘rib chiqadigan asosiy ko‘rsatkichlar:
Sotilgan mahsulot tannarxi (SOGS) daromadning foizi sifatida
Yalpi foyda daromadning foizi sifatida
Daromadning foizi sifatida amortizatsiya
Umumiy va ma'muriy (SG&A) ni daromadning foizi sifatida sotish
Daromadning foizi sifatida foiz
Soliqdan oldingi daromad (EBT) daromadning foizi sifatida
Soliq daromadning foizi sifatida
Daromadning foizi sifatida sof daromad
Gorizontal tahlil
4
Vučičević D., “Theoretical aspects and basic settings of financial analysis”, School of Business 2/2012,(2012),p.2.
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
207
Quyidagi misol uchun, 3-yilda daromad $55,749, 2-yilda esa $53,494 edi.
Daromadning yillik o‘zgarishi $55,749 / $53,494 minus birga teng, bu 4,2% ga teng.
3-rasm. Korxonalar faoliyatini gorizontal tahlili
5
.
Moliyaviy tahlil, yuqorida aytib o‘tilganidek, boshqaruv, investitsiya va boshqa
qarorlar to‘g‘risida qaror qabul qilish maqsadida tashkilot faoliyatining moliyaviy
holati va moliyaviy natijalarining asosiy ko‘rsatkichlarini o‘rganishdir. Moliyaviy
tahlil kengroq tushunchalar tarkibiga kiradi, ya'ni kompaniyaning moliyaviy-xo‘jalik
faoliyatini tahlil qilish va iqtisodiy tahlil. Moliyaviy tahlil tashkilotning aktivlari va
majburiyatlari, uning to‘lov qobiliyati, likvidligi, moliyaviy natijalari va moliyaviy
barqarorligini tahlil qilish, aktivlar aylanmasi (tadbirkorlik faoliyati) tahlilini o‘z
ichiga oladi. Moliyaviy tahlil kompaniya faoliyatining muhim jihatlarini, masalan,
bankrotlik ehtimolini ochib beradi. Moliyaviy tahlil auditorlar, baholovchilar va
boshqalar kabi ekspertlar faoliyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Tahlilchining
asosiy vazifalaridan biri moliyaviy hisobotlarni keng tahlil qilishdir.
Tahlil natijasida hisoblangan ko‘rsatkich ma’lumotlarini o‘rganib chiqish orqali
korxonaning moliyaviy holati to‘g‘risida umumiy tasavvurga ega bo‘lish mumkin.
Shunday qilib, sanoat korxonalarining moliyaviy holatini aks ettiruvchi asosiy
ko‘rsatkichlarni o‘rganib chiqib,korxonaning quyidagi “og‘riqli nuqtalari”ni aniqlash
mumkin: tashkilotning iqtisodiy aktivlari va asosiy vositalar miqdorining kamayishi
o‘z aylanma aktivlari hajmini kamaytirish; asosiy vositalar hajmini qisqartirish va
ulardan intensiv foydalanish orqali ma’naviy eskirishining oldini olish; joriy
majburiyatlarni joriy aktivlar bilan yetarli miqdorda qoplay olmaslikning oldini olish;
joriy likvidlik koeffitsientini ko‘tarish; daromadlarning o‘sish sur’atlarini oshirish
Munozara.
"Tahlil" atamasi yunoncha tahlil so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib,
parchalanish, butunni qismlarga ajratish degan ma'noni anglatadi. U sintez atamasiga
qarama-qarshi atamani ham anglatadi. Tahlil ma'lum bir butunni tarkibiy qismlarga
bo‘lish va har bir qismni o‘zi uchun va ma'lum bir butunning boshqa qismlari bilan
5
Vučičević D., “Theoretical aspects and basic settings of financial analysis”, School of Business 2/2012,(2012),p.2.
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
208
bog‘liq holda ko‘rib chiqish orqali haqiqatni ilmiy tadqiq qilish va tushuntirish
jarayonini nazarda tutadi[12].
A.P. Levchayev fikriga ko‘ra, moliyaviy hisobotlarning tahlili – bu eng muhim
jarayon bo‘lib, unda korxonaning moliyaviy holatini baholash yo‘nalishlari, oxirgi bir
necha yillardagi ko‘rsatkichlari hamda kompaniya faoliyatining natijalarini kelajakda
korxonaning yanada yuqori ko‘rsatkichlarga erishishida foydalanish jarayonlarini
qamrab oladi[14].
Yuqorida ta'kidlab o‘tilganidek, moliyaviy resurslarni tadqiq qilish muammosi
mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar tomonidan hal qilindi. Shunday qilib, I. A. Blank
"moliyaviy
resurslar"
tushunchasini
aniqlashga
quyidagi
yondashuvlarni
aniqladi[11]:
1. "Kapital" nuqtai nazaridan.
2. "Kelgusi barcha pul tushumlari summasi"nuqtai nazaridan.
3. "Ma'lum bir sanada mavjud bo‘lgan naqd pul miqdori"nuqtai nazaridan.
4. "Investitsiya resurslari"nuqtai nazaridan.
5. "Sof foyda va amortizatsiya" nuqtai nazaridan.
Moliyaviy holat barqarorligini tahlili orqali ma’lum davr mobaynida moliyaviy
resurslarni korxona qanday boshqarganligiga baho beriladi. Avvalo, moliyaviy
resurslar holati bozor va korxona rivojlanishining talablariga mos kelishi kerak,
chunki moliyaviy barqarorlikni talab darajasidan past bo‘lishi korxonani to‘lovga
qobilyatliligini zaiflashtiradi, ishlab chiqarishni rivojlanishi uchun mablag‘lar
yetishmasligiga olib keladi[5].
Moliyaviy
tahlil
haqida
iqtisodchilar
turlicha
fikrlar
bildirishgan
M.Raximovning fikricha “Moliyaviy tahlil moliyaviy hisobot ma’lumotlari asosida
firma va kompaniyalarning moliyaviy holatiga iqtisodiy tashxis qo‘yishni
ta’minlaydi”[3].
G. B. Polyakning fikriga ko‘ra, moliyaviy resurslar korxona tomonidan amalga
oshiriladigan takror ishlab chiqarish jarayonining moliyaviy natijasini miqdoriy
jihatdan tavsiflash uchun mo‘ljallangan va asosiy vositalarning yo‘q qilinishini
qoplash, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish uchun ajratilgan mablag‘lardir[16].
Xorijlik olimlardan S.I.Krilovning fikricha “Moliyaviy tahlil - moliyaviy
natijalar va tashkilotning moliyaviy holatini o‘rganish bilan bog‘liq iqtisodiy tahlil
turidir”[13].
E.V.Astaxova va O.Y.Starovoytovalarning fikricha tashkilotning moliyaviy
hisobotlarini tahlil qilish kompaniyaning moliyaviy hisobotlarini baholash jarayoni
(masalan, balans yoki daromadlar to‘g‘risidagi hisobot). Moliyaviy hisobotlar
moliyaviy ma'lumotlarni qayd etadi, odatda har xil ko‘rsatkichlar yordamida
baholanadi moliyaviy nisbatlar va usullar[8].
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
209
S. V. Barulinning nazariyasiga ko‘ra, moliyaviy faoliyatni amalga oshirish va
moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish uchun rejalashtirilgan va amalda
ishlatilgan mablag‘lar to‘plami moliyaviy resurslar hisoblanadi[9].
Darhaqiqat, o‘tgan biznes voqealarini tahlil qilish "biznesni boshqarishning
oldingi qarorlarini baholash va kelajakda kompaniyani saqlab qolish va
rivojlantirishga qaratilgan biznes qarorlarini loyihalash uchun tegishli barcha
ma'lumotlarni olish uchun hisoblab chiqilgan"
6
.
Iqtisod fanlari doktori professor M.Q.Pardayev tomonidan moliyaviy tahlilga
quyidagicha ta'rif beriladi. «Moliyaviy tahlil – xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy
natijalari va moliyaviy holatini o‘rganishga bag‘ishlangan tahlildir”[15].
"Moliyaviy tahlil, so‘zning bugungi ma'nosida, o‘tmishdagi va/yoki hozirgi
moliyaviy natijalarni baholash orqali, kompaniyaning istiqbollarini baholash uchun
asos sifatida, o‘tmish va hozirgi davrning kombinatsiyasi hisoblanadi. Moliyaviy
tahlilning avtonom maqsadlari yo‘q, lekin ular tahlilchilar va uning natijalaridan
foydalanuvchilarning manfaatlari bilan belgilanadi[2].
Korxona moliyaviy barqarorligi tahlili haqida so‘z borar ekan, iqtisodchi olim
M.Q.Pardaev “Korxonaning moliyaviy barqarorligi deganda uning faoliyatini
moliyaviy jihatdan bir maromda uzluksiz ta’minlab turishi tushuniladi. Moliyaviy
jihatdan ta’minlanish faqatgina moliyaviy resurslar bilan ta’minlanish emas, balki
uning juda ko‘p qirralari, tomonlari mavjud. Chunki xo‘jalik faoliyatining uzluksiz
sodir bo‘lib turishi uchun birgina moliyaviy resurslar yetarli emas. Bu resurslarning
ta’minlanishi uchun boshqa moddiy, mehnat kabi bir qancha resurslarning ham yetarli
miqdorda bo‘lishi lozim [1].
Xulosa.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, korxonalardagi moliyaviy resurslarni
tahlil qilishda mavjud muammolarni hal qilish uchun va moliyaviy ko‘rsatkichlarni
yaxshilash bo‘yicha quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga
muvofiqdir:
1)
Moliyaviy resurslar bo‘yicha yuqori hajmdagi xarajatlarni kamaytirish
(ularni optimallashtirishni maksimal darajada oshirish). Bu tadbirlar foydaning
pasayishini to‘xtatishga yordam berishi kerak. Xarajatlarni samarali nazorat qilish
tizimini yaratish xarajatlarni kamaytirishning juda samarali usuli hisoblanadi.
2)
Korxona aktivlaridan samarali foydalanish borasida moliyaviy resurslardan
foydalanishda yuzaga keladigan ayrim turdagi xarajatlarni xalqaro standartlar asosida
takomillashtirish orqali xarajatlarni optimallashtirish. Bunda ishlab chiqarish
jarayonidagi roliga qarab moliyaviy resurs zaxiralari konsentratsiyasini o‘zgartirish
orqali faoliyat turg‘unligini oshirish kerak. Moliyaviy resurslar korxona faoliyatiga
6
Ranković J.: "Financial Management of Enterprises", IV edition, Center Belgrade, (1989), p. 174
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
210
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilishini inobatga olib, ulardan oqilona foydalanish
imkoniyatlarini ishlab chiqish.
3)
Moliyaviy tahlil muvaffaqiyatli va mazmunli bo‘lishi uchun, avvalo,
moliyaviy hisobotlarni, ya'ni tahlil qilish uchun axborot bazasini tayyorlash kerak. Bu
balans ma'lumotlaridan foydalanish qulayligini, ya'ni xarajatlar va daromadlarni
hisob-kitob davrlariga taqsimlashning muntazamligi va pul o‘zgarishlarining ta'sirini
hisobga olish darajasi kabi qo‘llaniladigan balanslash tartib-qoidalarining yetarliligini
hisobga olishni nazarda tutadi. Keyinchalik daromadlar to‘g‘risidagi hisobotni
birlashtirish va balans ma'lumotlarini tasniflash kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
М.Ю.Рахимов. (2023). МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТ ТАҲЛИЛИ: МУАММО
ВА ЕЧИМЛАР. World Scientific Research Journal, 21(1), 211–220. Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2879
2.
Рахимов М.Ю. Иқтисодиёт субъектлари молиявий ҳолатининг таҳлили.
Ўқув қўлланма.-Т.;“Iqtisod-Moliya”, 2013. -390 б.
3.
Нурманов, У. А. (2022). ХЎЖАЛИК СУБЪЕКТЛАРИДА ЖОРИЙ
АКТИВЛАР ВА УЛАРНИНГ ТАҲЛИЛИЙ КЎРСАТКИЧЛАРИ.
Журнал
Инновации
в
Экономике
,
5
(2).
Retrieved
from
https://tadqiqot.uz/index.php/economy/article/view/4757
4.
Rahimov M.Yu. (2013). An analysis of the financial condition of economic
entities. Educational manual. -T .: Finance.
5.
Tulaev, M. (2021). МҲХС БЎЙИЧА МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТ:
ТАЙЁРЛАШ ВА АВТОМАТЛАШТИРИШ.
Архив научных исследований
.
6.
Tulaev, M. (2019). Финансовая отчетность: на пути соответствия
национальным
и
международным
стандартам.
Архив
научных
исследований
,
1
(1).
извлечено
от
https://ejournal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/723
7.
Tulayev M., Axmedov A. (2023). Balansning tarkibiy tuzilishi va unga taʼsir
etuvchi omillar. YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 8, 71-77
8.
Тулаев Мирзакул Саламович. (2023). КОРХОНАЛАРНИНГ МОЛИЯВИЙ
ФАОЛИЯТИНИ ТАШҚИ АУДИТОРЛАР ТОМОНИДАН ТЕКШИРИШ
МАСАЛАЛАРИ . World Scientific Research Journal, 16(1), 252–258.
Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2724
9.
Қличев, Б. (2021). Хўжалик юритувчи субъектларда ишбилармонлик
фаоллиги таҳлили
.
Актуар молия ва бухгалтерия ҳисоби, 1 (3)-сон, 1-9.
Retrieved from
https://finance.tsue.uz/wp-content/uploads/2021/06/4.-Қличев-
10.
Tulayev M. (2023). Moliyaviy hisobotning halqaro standartlari bo‘yicha
moliyaviy hisobot: tayyorlash va avtomatlashtirish. YASHIL IQTISODIYOT
VA TARAQQIYOT, 6, 134 -138.
11.
Klichev, B. (2014). Бошқарув ҳисобида баҳо шакллантиришни
такомиллаштириш масалалари. Молия, 2014(5), 10–15.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10522860
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
211
12.
Қличев, Б. (2022). Истеъмолчи манфаатлари асосида маҳсулотга баҳо
шакллантириш масалалари таҳлили. Iqtisodiyot: tahlillar va prognozlar, 4
(20)-сон, 170-175.
13.
Қличев, Б. (2021). Инновацион фаолиятда асосий воситалар таҳлилини
ташкил этиш масалалари. Инновацион иқтисодиёт: муаммолар, таҳлил ва
ривожланиш истиқболлари. Қарши, Ўзбекистон.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10531216
14.
Қличев Бахтиёр Пардаевич. (2023). ОПЕРАЦИОН ФАОЛИЯТ
НАТИЖАЛАРИНИ ИФОДАЛОВЧИ КЎРСАТКИЧЛАР
ТАҲЛИЛИ. World Scientific Research Journal, 21(1), 182–188. Retrieved
from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2876
15.
Ibragimov G. (2022).
Introduction of digital solutions to the economy of
Uzbekistan: problems and solutions
.
International Journal of Research in IT
and Management (IJRIM)
, 12(9), 34-39. Retrieved
https://euroasiapub.org/wp-content/uploads/IJRIM2Sep22-Uzb-1.pdf
16.
Нурманов, У. А. (2022). ИҚТИСОДИЁТНИ ГЛОБАЛЛАШУ
ШАРОИТИДА ЖОРИЙ АКТИВЛАР ТАҲЛИЛИНИНГ НАЗАРИЙ-
УСЛУБИЙ АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ.
"Экономика и
туризм" международный научно-инновационной журнал
,
4
(6). Retrieved
http://interjournal.uz/index.php/journals/article/view/82
17.
Ibragimov G. (2022).
Keeping records of imported goods while improving
customs administration in Uzbekistan
.
International Journal of Research in
Finance and Marketing (IJRFM)
, 12(11), 30-34. Retrieved from
https://euroasiapub.org/wp-content/uploads/IJRFM3Nov22-Uzb.pdf
18.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА ИҚТИСОДИЁТ
ШАРОИТИДА НАЗОРАТ ОРГАНЛАРИ ФАОЛИЯТИНИ ЯНАДА
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ. World Scientific Research Journal, 21(1), 221–
231. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2880
19.
Қличев, Б. (2021, ноябрь 19). Ички аудит хизмати фаолиятида иқтисодий
таҳлилни такомиллаштириш масалалари. Рақамли иқтисодиёт шароитида
солиқ маъмуриятчилиги ва халқаро солиққа тортиш механизмини
такомиллаштириш. Халқаро конференция материаллари тўплами.
Тошкент, Ўзбекистон.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10531234
20.
Асаналиевна, С. З. (2022). Факторы Устойчивого Развития
Предприятий.
Central Asian Journal of Innovations on Tourism Management
and Finance
,
3
https://doi.org/10.17605/OSF.IO/QSMX8
21.
Ibragimov G. (2023).
Problems of training financial analysts in the republic of
Uzbekistan
.
International Journal of Research in Economics and Social
Sciences (IJRESS)
, 13(06), 108-115. Retrieved from
https://euroasiapub.org/wp-content/uploads/IJRESS11June23-Uzb.pdf
22.
Ibragimov G. (2022).
Digitalization of the economy of Uzbekistan: experience
and prospects
.
International Journal of Research in Economics and Social
Sciences (IJRESS)
, 12(05), 102-109. Retrieved from
https://euroasiapub.org/wp-content/uploads/IJRESS10-May2022.pdf
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
212
23.
Ibragimov, G., & Yakubov, U. (2015). Agricultural Development in
Uzbekistan.
SCIENTIFIC ENQUIRY IN THE CONTEMPORARY WORLD:
THEORETICAL BASIСS AND INNOVATIVE APPROACH
, 74.
Retrieved from
https://bmpublgroup.com/assets/l_26_4_1.pdf#page=75
24.
Пардаевич, Қ. Б. (2023). Хўжалик юритувчи субъектларда операцион
фаолиятида ишлаб чиқариш ҳажмини ифодаловчи кўрсаткичлар
таҳлили.
Scientific Journal of “International Finance & Accounting
, (2),
2181-1016.
25.
Gayratjon Ibragimov Artikovich
. (2022).
GLOBAL DIGITALIZATION AND
THE PLACE OF UZBEKISTAN
. IV ФОРУМ «ЭКОНОМИКА В
МЕНЯЮЩЕМСЯ МИРЕ» 2022 май КАЗАНЬ-ТАШКЕНТ), Казань-
Ташкент.
https://doi.org/10.5281/zenodo.6627529
26.
Султанов Махмуд Ахмедович. (2023). ИНВЕСТИЦИЯ ФОНДЛАРИДА
ДИВИДЕНД СИЁСАТИ ВА УНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ.
World Scientific Research Journal, 16(1), 163–169. Retrieved from
http://wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2714
27.
Sultanov, M. (2023). Features of Dividend Allocation and Taxation in
Investment Funds of Uzbekistan.
Asian Journal of Technology & Management
Research (AJTMR) ISSN
,
2249
(0892).
28.
Қличев, Б. (2021, сентябрь 30). Меҳнат мотивациясида моддий
рағбатлантириш таҳлили. Молия-банк тизимида илм-фан,таълимнинг
инновацион инфратузилмасини шакллантириш ва ривожлантиришда
тошкент молия институтининг ўрни. Конференция материаллари тўплами,
Тошкент, Ўзбекистон.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10531256
29.
Yakubov
U.
(2021).
IMPROVEMENT
OF
ACCOUNTING
AND
METHODOLOGY IN ORGANIZATION OF JOINT VENTURES. Эконмока
и бизнес: теория и практика.. 4-2 (74). ISSN 2411 0450.
30.
Yakubov U. (2022). MODELING THE ANALYSIS OF FOREIGN
ECONOMIC ACTIVITY. Web of scientist: Inernational scientific research
journal ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 2
31.
Yakubov Ulugbek. (2023). ISSUES OF ASSESSING THE JOINT ACTIVITY
OF BUSINESS ENTITIES.
American Journal of Interdisciplinary Research
and
Development
,
14
,
57–61.
Retrieved
from
https://ajird.journalspark.org/index.php/ajird/article/view/557
32.
Якубов,
У.
(2023).
КОРХОНАНИНГ
ТАШҚИ
ИҚТИСОДИЙ
ФАОЛИЯТИНИ КОМПЛЕКС ТАҲЛИЛИ.
Евразийский журнал права,
финансов и прикладных наук
,
3
(4), 132–139. извлечено от
academy.uz/index.php/EJLFAS/article/view/12603
33.
Файзиев, Ф. А. (2023). ЎЗБЕКИСТОНДА ЎЗИНИ ЎЗИ БАНД ҚИЛИШ:
РИВОЖЛАНИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ ВА СОЛИҚ ТИЗИМИДАГИ
ЎРНИ. Gospodarka i Innowacje., 42, 426-434.
https://gospodarkainnowacje.pl/index.php/issue_view_32/article/view/2099
34.
Файзиев Фаррух Абдуллахожаевич. (2023). КЎЧМАС МУЛКНИ
СОЛИҚҚА ТОРТИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ. World
Scientific Research Journal, 21(1), 232–247. Retrieved from
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
213
35.
Курбонов, М. (2020). Зарубежный опыт эффективного использования
финансовых ресурсов государственных целевых фондов. Экономика И
Образование, 1(5), 163–166. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/economy_education/article/view/4823
36.
Pardayevich, K. B. (2023). Analysis of the Maximum Volume of Production in
Cement Production Enterprises in Uzbekistan. International Journal on
Economics, Finance and Sustainable Development, 5(6), 1-8. Retrieved
from
https://journals.researchparks.org/index.php/IJEFSD/article/view/4460
37.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА ИҚТИСОДИЁТДА
ЭКСПОРТ-ИМПОРТНИ СОЛИҚҚА ТОРТИШ ТАРТИБИ. World
Scientific Research Journal, 21(1), 176–181. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2875
38.
Пардаев Файзулла Ғаффарович, & Мухиддин Абдуллаевич Қурбонов.
(2023). ИСТИҚБОЛДА ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ СОЛИҒИ ХИСОБИНИ
ЮРИТИШДА АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН ДАШБОРДЛАРДАН
САМАРАЛИ ФОЙДАЛАНИШ. World Scientific Research Journal, 21(1),
189–196. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2877
39.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА ИҚТИСОДИЁТ
ШАРОИТИДА БЮДЖЕТ НАЗОРАТИНИНГ ТИЗИМЛИ ТАҲЛИЛИ.
World Scientific Research Journal, 21(1), 197–210. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2878
40.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА ИҚТИСОДИЁТ
ШАРОИТИДА ДАВЛАТ МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТИ ВА УНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ. World Scientific Research
Journal, 21(1), 248–259. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2882
41.
Мухиддин Абдуллаевич Қурбонов, & Эргашев Уйғун Жабборович.
(2023). КАМЕРАЛ СОЛИҚ ТЕКШИРУВИДА ИНСОН ОМИЛИНИ
КАМАЙТИРИШДА СМАРТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
ИСТИҚБОЛЛАРИ. World Scientific Research Journal, 21(1), 260–268.
Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2883
42.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА
ИҚТИСОДИЁТНИ КАМАЙТИРИШДА ЭКСПОРТ-ИМПОРТ
ОПЕРАЦИЯЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ. World
Scientific Research Journal, 21(1), 269–275. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2884
43.
Қурбонов Мухиддин Абдуллаевич. (2023). ХУФИЁНА ИҚТИСОДИЁТГА
КУРАШИШ ЖАРАЁНИДА БЮДЖЕТ ИНТИЗОМИНИ
МУСТАҲКАМЛАШНИНГ ЗАРУРЛИГИ. World Scientific Research
Journal, 21(1), 153–165. Retrieved from
http://www.wsrjournal.com/index.php/wsrj/article/view/2873
44.
Nargiza Samadova. (2023). INFORMATION SOURCES OF ECONOMIC
COMPETENCE ANALYSIS OF ECONOMIC SUBJECTS AND THEIR
CLASSIFICATION.
Academia Repository
,
4
(12), 278–283. Retrieved from
World scientific research journal
www.wsrjournal.com Volume-23_Issue-2_January -2024
214
45.
Tulaev, M. (2020). Учет корпоративных облигаций.
Архив научных
исследований
,
1
(25). извлечено от
https://ejournal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/2783
46.
Samadova Nargiza Rasulovna. (2022). ANALYSIS OF INDICATORS
REPRESENTING THE ECONOMIC POTENTIAL OF ECONOMIC
ENTITIES AND ITS DISTINCTIVE FEATURES.
European Journal of
Research Development and Sustainability
,
3
(11), 108-111. Retrieved from
https://www.scholarzest.com/index.php/ejrds/article/view/2960
47.
Sagdillayeva, Z. A. (2023). BUSINESS ANALYSIS IS A NEW DIRECTION
OF ANALYTICAL WORK.
Intent Research Scientific Journal
,
2
(6), 93-104.
48.
Asanalievna, S. Z. (2022). ASSESSMENT OF THE FINANCIAL STABILITY
OF THE ENTERPRISE.
湖南大学学
报
(
自然科学版
)
,
49
(10).
Retrieved from
https://johuns.net/index.php/publishing/454.pdf
49.
Yuldasheva Umida Asanaliyevna. (2023). TAX POTENTIAL AS AN
INDICATOR
OF
SUSTAINABLE
DEVELOPMENT
OF
THE
REGION.
European Journal of Emerging Technology and Discoveries
,
1
(8),
41–45.
Retrieved
from
https://europeanscience.org/index.php/1/article/view/305
50.
Yuldasheva Umida Asanaliyevna. (2023). THEORETICAL APPROACHES
TO THE CONCEPT OF "TAX POTENTIAL" AND METHODS OF ITS
ASSESSMENT.
European
Journal
of
Emerging
Technology
and
Discoveries
,
1
(8),
21–25.
Retrieved
from
https://europeanscience.org/index.php/1/article/view/302
51.
Ибрагимов, Г. А. (2023). ЦИФРОВИЗАЦИЯ ЭКОНОМИКИ И ВОПРОСЫ
БЕЗОПАСНОСТИ.
Gospodarka i Innowacje.
, 68-73.
52.
Ibragimov, G. A. (2021). Business Analysis In The Digital Economy. Turkish
Online Journal of Qualitative Inquiry, 12(7), 4543–4549.
