World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
149
NOVERBAL MULOQOTDA SON KOMPONENTLI
FRAZEOLOGIZMLAR XUSUSIYATLARI
Botirova Valida Shuhrat qizi
Andijon davlat chet tillari instituti magistranti
Tel: +99890 920 12 52
Annotatsiya.
Ushbu maqolada son komponentli frazeologik birliklarning
paralingvistik xususiyatlari ko’rib chiqiladi, ularning tillararo aloqasi va madaniy
qiymati yoritiladi. Madaniyatlararo muloqotda muhim ahamiyat kasb etuvchi
idiomalardagi raqamli komponentlar va ularning noverbal ifodasi yetarlicha
o’rganilmaganligi tadqiqot muammosi hisoblanadi. Globallashgan dunyoda nozik
kommunikativ nuanslarni tushunishning ahamiyati ortib borayotganini hisobga olsak,
ushbu mavzu bugungi kunda juda dolzarbdir. Ushbu maqolaning ilmiy hissasi
numerativli frazeologik birliklarning turlari, ularning paralingvistik xususiyatlarini
aniqlashtirish hamda batafsil yoritib berishdan iborat. Ushbu ishning amaliy hissa
tarjimonlarga,
til
o’rganuvchilarga
va
madaniy
vositachilarga
tushunmovchiliklarning oldini olishda yordam berishi mumkin bo’lgan
madaniyatlararo muloqotda idiomalarni yaxshiroq talqin qilish modelini ishlab
chiqishdir.
Kalit so’zlar:
son asosli frazeologizmlar, imo-ishoralar, grafik vositalar,
noverbal muloqot, denotative ma’no.
Kirish.
Til belgilarning dinamik tizimi bo’lgani uchun u nafaqat og’zaki
muloqotni, balki og'zaki bo'lmagan shakllarni ham o'z ichiga oladi. Paralingvistik
elementlar, jumladan, yuz ifodalari, intonatsiya, imo-ishoralar, inson harakatlari
og’zaki ifodalarning ma'nosini sezilarli darajada boyitadi va ba’zida u odamlarning
o'zaro munosabatlarida hukmronlik qilishi mumkin. Idiomalar va frazeologiyalar
keng oʻrganilgan boʻlsa-da, songa asoslangan frazeologik birliklarning oʻziga xos
paralingvistik realizatsiyasi haligacha yetarlicha oʻrganilmagan.
Idiomalar va frazeologiyalar keng o'rganilgan bo’lsa-da, raqamlarga
asoslangan frazeologizmlarning o’ziga xos paralingvistik amalga oshirilishi haqida
juda kam tadqiqotlar olib borilgan. Piter Nyumarkning so’zlariga ko'ra, “intonatsiya
va imo-ishoralarsiz til o’z ma’nosining muhim qismini yo’qotadi”
1
. Bu, ayniqsa, sonli
komponentlarni o’z ichiga olgan so’zlashuv iboralarida noverbal muloqotning
muhimligini ta’kidlaydi. So’z orqali muloqot inson tafakkuri va his tuyg’ularini
1
Peter Newmark. A Textbook of Translation. Prentice Hall, 1988, p. 212
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
150
o’ziga xos in’ikosi hisoblansa, noverbal muloqotda esa insonning tana harakatlari
orqali yetkazilgan axborotning chin yoki yolg’onligi ko’rinib turadi
2
.
Turli xalqlardagi iboralar paralingvistik xatti-harakatlarga bog’liq bo'lgan hissiy
nuanslar, madaniy qadriyatlar va pragmatik ma’nolarni yetkazadi. Ushbu maqolaning
asosiy maqsadi ham shundaki, turli til va madaniy kontekstlarda songa asoslangan
idiomalarning paralingvistik ifodasi va talqinini o’rganishdir. Og’zaki va og’zaki
bo’lmagan signallarni to’g’ri talqin qilish muhim bo’lganligi sababli, madaniyatlararo
muloqotning ortib borayotgan ahamiyati ushbu mavzuni tanlashga turtki bo’ldi. Ko’p
madaniyatli o’zaro ta’sirlarda idiomatik iboralarni noto’g’ri tushunish ko’pincha
lug’at yetishmasligidan emas, balki paralingvistik belgilarni noto’g’ri talqin qilishdan
kelib chiqadi. Devid Kristalning fikricha, “og‘zaki bo‘lmagan muloqot o‘zaro
ta’sirning oqimi va ma’nosini saqlab qolishda nutq kabi hayotiy ahamiyatga ega”
3
.
Adabiyotlar sharhi.
Ma’lumki, o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab
jahon tilshunosligida nutqda fe’l vositalari bilan bir qatorda noverbal vositalarni ham
turli jihatlarda o‘rganishga e’tibor berila boshlandi. Ulardan F. Poyatos, G. Treyger,
D. Shifrin, I. Yildirim, D. Eryilmaz, Sh. Ruxi, G. Kolshanskiy, T. Nikolaeva, A.
Reformatskiy, G. Kreidlin, T. Vlasova, A. Plaxotnikov, E. Borisova, R. Yakobson,
A. Nurmonov, A. Sobirov, M. Saidxonov tilshunoslikda; N. Gunduz, F. Serdjant, D.
Abduazizovalar sotsiolingvistika; Safarov pragmalingvistika; M. Umarxoʻdjayev
lingvo-madaniyatshunoslik, U. Erish, M. Ishik, M. Gekxan, V. Konetskaya ijtimoiy
muloqot; I. Gorelov psixolingvistika, A. Sadoxin madaniyatlararo muloqot, M.
Argyle, A. Meyerabian, A. Piz psixologiyasi; T.Shklyar ijtimoiy iqtisodga oid
tadqiqotlar olib bordi. Garchi bu asarlar qimmatli tushunchalar bergan bo‘lsa-da, bu
tadqiqot frazeologik tahlilda paralingvistika va son simvolizmini uyg‘unlashtirishga
urg‘u beradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada turli madaniyatlarda songa
asoslangan frazeologik birliklarning paralingvistik xususiyatlarini tahlil qilib, sifat va
induktiv yondashuv qo’llaniladi. Tadqiqot maxsus kuzatishlardan kengroq
umumlashmalarga o’tadi. Ma’lumotlar to’g’ridan-to’g’ri kuzatish va adabiyotlarni
ko’rib chiqish orqali to’planadi, bu to’liq akademik yaxlitlik va axloqiy muvofiqlikni
ta’minlaydi. Qolaversa, tadqiqot sonli frazeologizmlar bilan bogʻliq boʻlgan umumiy
va madaniyatga xos paralingvistik qoliplarni aniqlashga, har tomonlama va qiyosiy
tahlil qilishga qaratilgan.
Muhokama va natijalar.
Son komponentli frazeologizmlar hozirgi tilshunoslik
fanida til ijodi sifatida emas, balki muloqotning multimodal boyligini oshiruvchi
paralingvistik grafik vositalar sifatida e’tirof etiladi. Bu iboralar nutqning noverbal
2
Muzaffar Qurbonov. Noverbal muloqotni ifodalovchi vositalar. Monografiya. – Andijon: “STEP BY STEP PRINT”,
2021. 8-b.
3
David Crystal. Language and the Internet. Cambridge University Press, 2001, p. 143.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
151
tuzilishiga mustahkam singib ketgan raqamlardan foydalanib, ularning denotativ
ma’nolaridan oshib, vizual va ramziy texnikaga aylanadi. Masalan, ingliz tilidagi “at
sixes and sevens” iborasi tartibsiz vaziyatni tasvirlaydi, unda ketma-ket tarjima
qilishda kognitiv ma’no buziladi. “six” va “seven” ni bildiradigan tarjima grafik
jihatdan g’alizlikni keltrib chiqaradi, bu ko’pincha muhokama paytida chalkash imo-
ishoralar yoki tartibsiz ko'z harakatlari bilan ta’kidlanadi. Devid Kristalning fikricha,
bu idiomalar asosan hissiy holatlarni tasvirlash uchun vizual tasvirlardan
foydalanadi
4.
Shunga oʻxshab, oʻzbek tilidagi “yuz marta aytdim-ku!” iborasi g’azab
yoki charchoqni bildiradi. Bu yerda “yuz” raqami harakatni rostan ham yuz marta
bajarilganini emas, balki so’zlovchining bir ishni qayta-qayta qilganidan toqati
qolmaganligi, g’azab emotsiyasi ustunligini bildiradi. Bu ibora aytilayotganda,
ovozda yuqori ohang, qo’lni ko’tarib pasha qilib gapirish yoki qosh chimirish kabi
noverbal harakatlar iboraning ta’sir kuchini yanada orttirishga xizmat qiladi.
Ne’matulla Isanovning ta’kidlashicha, o‘zbek kommunikativ madaniyatida
tinglovchining ko‘rish qobiliyatini yaxshilash uchun keng qo‘l imo-ishoralari yoki
fazoviy harakatlar bilan bir qatorda sonli ishoralar ham tez-tez uchraydi
5
.
Rus frazeologiyasida “Семь пятниц нa неделе” (haftada yetti juma) iborasi
doimo o‘z fikrini o‘zgartiruvchi odamni tasvirlaydi. Rus madaniyatida buu iborada
qo’lni burish harakatlarini qilish keng tarqalgan. Shu sababli, ibora orqali tana
harakatlarini birgalikda amalga oshirilishi kuzatiladi. Rus tilida songa asoslangan
idiomalar oʻzgaruvchanlikni koʻrsatish uchun koʻpincha takrorlanuvchi harakat imo-
ishoralaridan foydalanadi, buni Yelena V. Gorbaneva taʼkidlaydi
6
. Yana bir misol
“Один в поле не воин” (Daladagi bir kishi jangchi emas) yolg‘izlik yoki
yetishmovchilikni ta’kidlaydi va bu ibora odatda yelka qisish bilan birga bajariladi.
Turkiy frazeologik birliklarni tahlil qiladigan bo‘lsak, “Qirk yil hatıri var”
ko‘kragiga qo‘l ochib qo‘ygan holda mehr bilan aytiladi
7
. Ismoil Parlatir “Turk tilida
idiomalardagi raqamlar ko'pincha ko'krak qafasiga tegish kabi paralingvistik ishoralar
bilan kuchaygan hissiy chuqurlikni anglatadi” deb ta'kidlaydi. “Iki dirhem bir
chekirdek” (ikki dirham va bir yadro) iborasi nafislik yoki uslubni bildiradi va odatda
kiyim-kechaklarni tartibga solishda yoki turishda ishlatiladi.
Bundan tashqari, sonli frazeologizmlarning paralingvistik oʻlchovi Albert
Mehrabianning aloqa maʼnosining 93% gacha ogʻzaki boʻlmagan tarzda uzatilishi,
bunda grafik va imo-ishora elementlari muhim rol oʻynaydi
8
, degan xulosasiga mos
4
David Crystal. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge University Press, 2003, p. 412.
5
Nematulla Isanov. O‘zbek tilida paralingvistik vositalar. Fan nashriyoti, 1998, 115-b.
6
Yelena V. Gorbaneva. Фразеология в межкультурной коммуникации. URSS nashriyoti, 2005, 226-b.
7
İsmail Parlatır. Türk Dili ve Kültürü, TDK Yayınları. 2001, 172-b.
8
Albert Mehrabian. Silent Messages. Wadsworth Publishing, 1971, p. 53.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
152
keladi. Shu sababli, songa asoslangan frazeologik birliklar nafaqat lingvistik, balki
paralingvistik va vizual funktsiyalarni ham bajaradi, raqamlar og'zaki ma'no va
noverbal tasvirni bog'laydigan jonli aloqa manzaralarini yaratadi.
Xulosa.
Ushbu maqolada o’zbek, rus, ingliz va turk madaniyatlaridagi sonli
frazeologik birliklarning paralingvistik xususiyatlari ko'rib chiqiladi. Bundan xulosa
qilish mumkinki, frazeologizmlardagi sonlar nafaqat ramziy, balki grafik
paralingvistik vazifalarni ham bajaradi, ko‘pincha imo-ishoralar, mimikalar, tana tili
bilan birga keladi, o‘zbek, ingliz, rus, turk tillaridan olingan misollar yordamida sonli
idiomalar og‘zaki bo‘lmagan vositalar orqali muloqotni universal tarzda yanada
kuchaytiradi. Tadqiqot natijasida shuni xulosa qilishimiz mumkinki, idiomalardagi
raqamlar ko'zda tutilgan ma’noni kuchaytiruvchi o’ziga xos paralingvistik
harakatlarni ifodalaydi, raqamlarga madaniy munosabat og’zaki va og’zaki bo'lmagan
iboralarga ta’sir qiladi, shuningdek, sonli frazeologik birliklar til va noverbal
signallarni uyg’unlashtira oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Peter Newmark. A Textbook of Translation. Prentice Hall, 1988, p. 212
2.
Muzaffar Qurbonov. Noverbal muloqotni ifodalovchi vositalar. Monografiya. –
Andijon: “STEP BY STEP PRINT”, 2021. 8-b.
3.
David Crystal. Language and the Internet. Cambridge University Press, 2001, p.
143.
4.
David Crystal. The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press, 2003, p. 412.
5.
Nematulla Isanov. O‘zbek tilida paralingvistik vositalar. Fan nashriyoti, 1998,
115-b.
6.
Yelena V. Gorbaneva. Фразеология в межкультурной коммуникации. URSS
nashriyoti, 2005, 226-b.
7.
İsmail Parlatır. Türk Dili ve Kültürü, TDK Yayınları. 2001, 172-b.
8.
Albert Mehrabian. Silent Messages. Wadsworth Publishing, 1971, p. 53.
