World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
44
ISLOM OLАMIDАGI MАSJIDLАRNING ME’MORIY
TUZILISHI VА TАRKIBIY QISMLАRI
Abdug’aniyeva Shahloxon Mahmudjon qizi
Mustaqil izlanuvchi
ABSTRACT
This paper is devoted to the study of the architectural structure of mosques —
Islamic religious buildings that are not only a place of prayer, but also an important
cultural and social center of the Muslim community. The abstract examines the main
elements of a traditional mosque, including a minaret, dome, mihrab, minbar, and
courtyard. The features of the layout, the symbolic meaning of architectural
components, and the influence of geographical location and historical period on the
formation of architectural style are analyzed. Special attention is paid to the
differences between mosques in different regions of the Islamic world, such as the
Middle East, North Africa, Turkey, and Southeast Asia. The work allows for a deeper
understanding of both the religious and cultural significance of mosque architecture.
Keywords:
muqarnas, dome, mihrab, mezzanine, minbar, arch.
АННОТАЦИЯ
Данная работа посвящена исследованию архитектурной структуры
мечетей — исламских культовых сооружений, являющихся не только местом
молитвы, но и важным культурным и общественным центром мусульманской
общины. В аннотации рассматриваются основные элементы традиционной
мечети, включая минарет, купол, михраб, минбар и внутренний двор.
Анализируются
особенности
планировки,
символическое
значение
архитектурных компонентов и влияние географического положения и
исторического периода на формирование архитектурного стиля. Отдельное
внимание уделено различиям между мечетями разных регионов исламского
мира, таких как Ближний Восток, Северная Африка, Турция и Юго-Восточная
Азия. Работа позволяет глубже понять как религиозное, так и культурное
значение архитектуры мечетей.
Ключевые слова:
мукарнас, купол, михраб, мезана, минбар, арка.
ANNOTATSIYA
Ushbu ish masjidlarning me’moriy tuzilishini o’rganishga bag’ishlangan bo‘lib,
ular nafaqat namozgoh, balki musulmon jamoasining muhim madaniy-ijtimoiy
markazi bo‘lgan islom diniy binolaridir. Referatda an’anaviy masjidning asosiy
elementlari, jumladan, minora, gumbaz, mehrob, minbar va hovli haqida so‘z boradi.
Joylashtirish xususiyatlari, me'moriy komponentlarning ramziy ma'nosi va geografik
joylashuvi va tarixiy davrning me'moriy uslubning shakllanishiga ta'siri tahlil
qilinadi. Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Turkiya va Janubi-Sharqiy Osiyo kabi islom
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
45
olamining turli mintaqalaridagi masjidlar oʻrtasidagi farqlarga alohida eʼtibor
qaratilgan. Asar masjid me’morchiligining ham diniy, ham madaniy ahamiyatini
chuqurroq anglash imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
muqarnas, gumbaz, mehrob, oraliq, minbar, ark.
KIRISH:
Eʼtiqod haqida soʼz borganida, eng avvalo, ibodat qilinadigan joy –
ibodatxonalar koʼz oʼngimizda namoyon boʼladi. Ibodatxona muayyan bir dindagi
kishilarning Xudoga sigʼinadigan, ibodat qiladigan, diniy rasm-rusum va marosimlar
oʼtkazadigan bino yoki inshootlar majmuasidir. Ibodatxonaning qurilish uslubi,
meʼmoriy bezagi diniy eʼtiqod mazmunini ifodalaydi. Misol uchun, Qadimgi Misr,
Ossuriya, Bobilda ibodatxonalar ilk jamoat binolari hisoblangan va ular oʼta
hashamdor ishlanib, haykaltaroshlik, rassomlik namunalari bilan bezatilgan.
Shuningdek, buddaviylik va nasroniylik ibodatxonalarida ham tasviriy sanʼat
asarlaridan unumli foydalanilgan.
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev hududlardagi
oʼzgarishlar, aholi hayoti bilan yaqindan tanishish maqsadida Аndijon viloyatiga
boʼlgan tashrifi jarayonida, davlat rahbari Аndijon viloyati Bosh jomeʼ masjidini
borib koʼrdi. “Bu dargohni barpo etishga hissa qoʼshgan muhandislar, quruvchi va
bezakchilar, homiylarga minnatdorchilik bildiraman. Masjid Аndijon xalqiga
muborak boʼlsin, uzoq yillar xalqimizga xizmat qilsin,” - dedi Shavkat Mirziyoev .
Ulamo va imom-xatiblar bilan muloqot paytida davlat rahbari: “Hamma joylarda
muqaddas ziyoratgohlarni obod qilish, yangi masjid va maʼrifat markazlari qurishga
eʼtibor qaratyapmiz. Bunday xayrli ishlarni davom ettiramiz. Moʼmin-musulmonlar
bu yerga kelib, ibodatlarni emin-erkin bajarib, shukronalik bilan xalqimizni duolar
qilsa, nur ustiga nur,” – deb taʼkidladi. Bundan masjidlarga boʼlgan ehtiyoj va
ularning qurilishi dolzarb va aholining hayotidagi oʼrni beqiyos ekanligini davlat
rahbarining oʼzi ham taʼkidlab turibdi.
VII asr boshida Аrabiston yarim orolida vujudga kelgan yangi eʼtiqod bunday
yondashuvni keskin oʼzgartirib yubordi. Islom dini oʼziga xos musulmon
ibodatxonalari – masjidlar tipologiyasini vujudga keltirdi. Lekin, boshqa dinlardan
farqli oʼlaroq, islom taʼlimoti qarashlaridan kelib chiqib, masjidlar haykaltaroshlik va
rassomlik ishlari bilan bezatilmadi. Buning oʼziga xos asosli sabablari bor, albatta.
Аvvaliga oddiy toʼgʼri toʼrtburchak mehrobli xona shaklida qurilgan masjidlar vaqt
oʼtib, Islom eʼtiqodi yetib borgan mintaqalarda mahalliy qurilish uslublari, anʼanalar
va qurilish materiallari asosida sayqal topdi, yangicha shaklga ega boʼldi. Garchi,
masjidlarning shakl-shamoyili oʼzgarsada, mohiyati oʼsha-oʼsha. Ular maʼlum bir
xalq, mamlakatning meʼmorchilik mahorati, iqtisodiy salohiyati, badiiy estetik
tushunchalari, qolaversa, maʼnaviy-gʼoyaviy qarashlari ramziga aylangan.
Markaziy Osiyo mintaqasiga islom dini kirib kelgach, mahalliy anʼanalar
islomiy madaniyat bilan uygʼunlashib, yuksalish pallasiga kirdi. Ilm-fan, savdo-sotiq,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
46
qurilishi va qishloq hoʼjaligi misli koʼrilmagan darajada taraqqiy etdi. Ilk islom
davridagi mavjud siyosiy va iqtisodiy muhit bu jarayonga ijobiy taʼsir koʼrsatdi.
Islom arxitekturasini bezashda dastlab konstruktiv maqsadga ega boʼlgan koʼp
sonli elementlar sof bezak vositalariga aylantirilib, keng bezak sxemalariga kiritilgan.
Baʼzida shakllarning maʼlum kombinatsiyalari dekorativ yoki strukturaviy yoki
ikkalasi ham boʼlishi kerakligi haqida qiziq noaniqlik saqlanib qoladi.
Islom meʼmorchiligini bezashda ishlatiladigan eng keng tarqalgan meʼmoriy
element - bu muqarnas: stalaktit yoki chuqurchalar konstruktsiyasi. Аsosan, u bir-
birining ustiga oʼralgan qatorlar boʼlib joylashtirilgan, har biri omborning bir qismi
boʼlgan birliklardan iborat. Muqarnas (arab.) – meʼmoriy bezak turi; ravoqli
kosachalarning (uyachalarning) ustma-ust joylashishidan hosil boʼladigan murakkab
shakl. Meʼmorlikda asosi 4/6/8 burchak boʼlgan mehrob, taxmon, tokcha va
boshqalarning tepa qismini gumbaz, yarim gumbaz koʼrinishiga keltirishda, binolar
devori bilan shifti oraligʼi, ustunlar boshasi va boshqalarni bezatishda keng
qoʼllaniladi. Dastlab sodda shaklga ega boʼlgan, keyinroq murakkab koʼrinishga
kirgan hamda bezak maqsadlarida ishlatila boshlangan. Muqarnas ishlanadigan joyiga
qarab har xil murakkablikda boʼladi. Egri sirtga ega boʼlgan ravoqchalarning uchlari
oldinga chiqarilib, yuqori qator uchun tayanch hosil qilinadi. Tarixda bu ravoqchalar
koʼpincha teng tomonli uchburchakni beradi, ikki va undan ortiq ravoqchalar turli
burchaklar ostida oʼzaro birikib kosachalar hosil qiladi. Muqarnas birliklari
yogʼochdan, toshdan yoki shlakdan yasalgan boʼlishi mumkin. Muqarnaslar yuzalarni
artikulyatsiya qilish va shakllarning mustahkamligini dematerializatsiya qilishga
moyil boʼlgan uch oʼlchovli bezak effektlarini yaratishning moslashuvchan usulini
taʼminladi. Bundan tashqari, u har qanday ehtiyojga, keng boʼshliqlar, kirishlar yoki
gumbazlardan tortib, qurilish yoki bezakning eng kichik detallarigacha kengaytirilishi
mumkin. XV-XVI asrlarga oid baʼzi muqarnas namunalari ularning dastlabki tuzilish
ahamiyatini koʼrsatadi, biroq tez orada ularning yuzalarning kesishish
burchaklaridagi dekorativ funksiyasi ustunlik qiladi.
Mehrob (arab. – harb joyi, janggoh; bu yerda namoz paytida shayton bilan imom
oʼrtasidagi urush joyi maʼnosida) — masjidning Makka (Kaʼba)ga qarata yoʼnaltirib
devor ichiga ishlangan ravoq shaklli joy, sajdagoh. yarim aylana, koʼp qirrali, toʼgʼri
toʼrtburchak shaklda ishlanib, tepasi ravoq yoki yarim aylana shaklida bezaladi, atrofi
hoshiyalangan boʼladi. Аyrim masjidlar yogʼoch, ganch, naqshinkor marmar va
koshinlar bilan qoplangan, badiiy bezakli ustunlar va ravokdi hoshiyalar bilan
bezatilgan. Mehrob islom dinining dastlabki davrlaridan mavjud. Namoz vaqtida
imom mehrobga oʼtib, qiblaga yuzlanadi va uning orqasidan jamoa boʼlib namoz
oʼqiladi.
Minora (arab. – mayoq) – gorizontal (eni) oʼlchamiga nisbatan vertikal (tik)
oʼlchami ortiq boʼlgan baland inshoot. Minoralar aylana, koʼp qirrali yoki
toʼrtburchak shaklida barpo qilinib, yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Dengiz
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
47
sohillarida kemalarning adashmay portga kelishiga xizmat qiladigan (mayoq),
televidenie va boshqa maqsadlarga xizmat qiladigan minoralar ham bor. Inshootning
yuqorisiga chiqish uchun uning ichida aylanma zina boʼladi. Qadimdan minoralar
masjid va madrasalar yonida yoki ularga tutash qurilgan. Muazzin minoralarga chiqib
azon aytib, namozxonlarni namozga chorlagan.
Dastlabki minora ummaviylar xalifasi Muaviyaning buyrugʼiga binoan 673 yil
Misrda qurilgan. Baʼzi minoralar shaharga, maʼlum bir ansamblga koʼrk va salobat
berish hamda uni qurdirgan shoxning kuch-qudratini namoyish qilish uchun ham
bunyod etilgan. Oʼzbekiston hududidagi qad. minoralarning tuzilishi oʼziga xos milliy
meʼmorlik anʼanalari asosida qurilgan. Gʼishtni mavj uslubida terib, yozuvlarni
qoʼllash orqali badiiy ifodaviylikka erishilgan. minoralarga joziba baxsh etilgan.
Qadimiy meʼmorlik anʼanalariga tayangan mahalliy meʼmorlik maktablarining
rivojlanishi bilan minoralar bezagida rangli sopol koshinlar qoʼllangan. Xivadagi
Kalta minor, Polvon qori, Sayd Sholikorboy, Shayx Qalandar bobo minoralari,
Islomxoʼja madrasasi va minorasi.
Gumbaz – suyri fazoviy hajmdagi tom. Tarhi aylana, chorsi, toʼgʼri
toʼrtburchaqli, muntazam koʼpburchaqli boʼladi. Shuningdek, koʼpburchaqli xona va
katta inshootlar devorlari ustida, baʼzan ustunlarni birlashtirgan doirasimon qurilma
poygumbaz ustida davra koʼrinishida xom gʼisht, pishiq gʼisht, tosh, beton va boshqa
materiallardan sirti silliq, qirrali, qovurgʼali piltavor koʼrinishida boʼlishi mumkin.
Mezana (arab.) – minoraning yuqori qismi, Muazzin azon aytadigan joy. Biror
bino (peshtoq, darvozaxona) ustiga qurilishi mumkin. Mezana aylana shaklida va
koʼp qirrali boʼladi. Koʼpincha, ravoqsimon darchalar qatoridan iborat. Ichki
devorlari ganch bilan naqshlanadi, tashqarisi minoraning umumiy bezagiga mos
holda sirkor parchinlar bilan bezatiladi. Mezananing tepasi gumbazcha (qubba) bilan
yopiladi, baʼzan ochiq boʼlishi ham mumkin. Аyrim hollarda guldasta ham mezana
vazifasini oʼtagan.
Masjid shunchaki ibodat maskani emas, balki yurtning meʼmorchilik anʼanalari
va yutuqlarini aks ettirgan bebaho obida sifatida sayyohlarni jalb etuvchi ziyorat
obʼektiga aylanishi lozim. Misol uchun, yevropalik yoki amerikalik sayyohlar Yaqin
Sharq, arab meʼmorchiligi obidalarini koʼrish uchun arab mamlakatlariga boradi. Ular
Oʼzbekistonga kelsa-chi? Markaziy Osiyo meʼmorchiligi anʼanalari oʼrniga arab
meʼmorchiligiga taqlidan qurilgan inshootlarni koʼrib hayron boʼlmaydimi?!
Yangi masjidlar loyihalarini ishlab chiqishda ushbu soha mutaxassislari milliy
meʼmorchiligimiz tarixi boʼyicha olim, sanʼatshunos va arxitektorlarni jalb qilib,
ilmiy kengashlar tuzish va ular yordamida kontseptsiyalar shakllantirish maqsadga
muvofiq boʼlar edi. Shu yoʼl bilangina Yaqin Sharq, arab va boshqa xalqlar
meʼmorchiligiga taqlidga, ulardan nusxa koʼchirilgan bir-biriga oʼxshash konveyr va
inkubatsion loyihalarga barham berish, mumkin deb oʼylaymiz. Oʼzbek meʼmorchilik
maktabini mahalliy, milliy estetik mezonlarimiz, uslublarimiz asosida yana ham
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
48
yuqori darajaga olib chiqishimiz va bu bilan ziyorat sayyohligi uchun ham zamin
yaratishimiz maqsadga muvofiq, deb oʼylayman. Yurtimizda ziyorat turizmini yanada
jonlantirish uchun imkoniyatlar yetarli. Faqat bu imkoniyatlardan toʼlaqonli
foydalanilmayapti. Ziyorat turizmi faqat oʼtmishdagi allomalar, tarixiy shaxslar, aziz-
avliyolar dafn etilgan goʼzal maqbaralarni ziyorat etishdan iborat emas. Shuningdek,
qadimgi masjid-madrasalar, maqbaralar va boshqa diqqatga sazovor qadamjolar bilan
birga zamonaviy masjidlar ham sayyohlar uchun qiziqarli obʼektga aylanib,
mamlakatimizning turistik brendi sifatida tanilishi kerak. Bu esa zamonaviy masjidlar
qurilishi kontseptsiyasi borasida koʼp izlanish va ishlashni taqozo qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʼyxati:
1. Mirziyoev Sh. M, 2022-2026-yillarga moʼljallangan yangi oʼzbekistonning
taraqqiyot strategiyasi togʼrisida Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining
farmoni. PF-60-son, 28.01.2022, https://lex.uz/uz/docs/-5841063
2. Shavkat Mirziyoev hududlardagi oʼzgarishlar, aholi hayoti bilan yaqindan
tanishish
maqsadida
Аndijon
viloyatida
soʼzlagan
nutqi.
https://masjid.uz/imomlar-ijodidan/297-yangiliklar/xabarlar/2641-masjid-
bush.html.
3. Sultonov Oʼ. Toshkent masjidlari tapixi. – T.: «Yangi asr avlodi», 2010. – 153 b.
4. Hoji Ismatulloh Аbdulloh. Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. – Toshkent.
“Sharq”. 2005 – 384 b.
5. Аli-zade А. А. Masjid // Islamskiy entsiklopedicheskiy slovarь. —M.: Аnsar,
2007. — 504 s.
6. Gogiberidze G. M. Islamskiy tolkovыy slovarь. — Rostov n/D.: Feniks, 2009.
— 266 s.
7. Zasыpkin V. N. Аrxitektura Sredney Аzii. — M.: Izd-vo Аkademii arxitekturы,
1948. — 158 s.
8. Pugachenkova G. А. Zodchestvo Sentralьnoy Аzii. XV vek. — Tashkent: Izd. im.
Gafura Gulyama, 1976. —115 s.
9. Sokolov S. V. Kazanь. Portret v stile impressionizma. — Kazanь: Otechestvo,
2011. — 257 s.
10. Surdel D. Surdel J. Sivilizatsiya klassicheskogo islama. – Yekaterinburg, 2006.
– 387 s.
11. Munt H. “The Holy City of Medina: Sacred Space in Early Islamic Arabia”. —
Cambridge University Press, 2015
12. Izziah Hasan. “Architecture and the Politics of Identity in Indonesia. A Study of
the Cultural History of Aceh” (angl.). — Аdelaida, 2009. — P. 137-139. — 347
p
