World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
7
RAMANESKO KARAMINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI
VA YETISHTIRISH TEXNOLOGIYASI
Xushvaqtov Nurbek Jumayevich -
q.x.f.d., kata ilmiy xodim
Abdulxafizov Sayfullo Abdinabi o’g’li -
tayanch doktorant
Sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti
Toshkent viloyati Toshkent tumani Ko`ksaroy a/b
Annotasiya
ushbu maqolada sabzavot ekinlaridan yangi karam turi Ramanesko
karami haqida ma`lumotlar keltirilgan. Umbu karam noananaviy ekin turlaridan
bo`lib, gulkaram bilab brokkoli chatishtirish natijasida yaratilgan. Maqolada
yetishtirish agrotexnologiyasi va iltemol qilish bo`yicha ma`lumotlar keltirilgan.
Kelib chiqishi.
Romanesko karami brokkoli sifatida ham tanilgan Romanesko
(Romanesco), marjon karam, brokkoli va gulkaramni chatishtirish natijasida
yaratilgan. Romanesko karami issiqlikni yaxshi ko'radigan bir yillik sabzavot ekini
o'zining tashqi ko'rinishi bilan hayratlanarli.
Ko'k-yashil barglari bo'lgan kuchli
yoyilgan buta konus shaklidagi och yashil bosh bilan qoplangan bo'lib, ular bir-biriga
mahkam bosilgan, spiral shaklida joylashtirilgan mayda piramida gulzorlardan iborat.
Oziq ovqatga ishlatilishi.
Ramanesko karam boshning ta'sirchan o'lchamiga
qaramay, ularning vazni odatda 0,5 kg ni tashkil qiladi. O'zining ta'mi va xushbo'y
xususiyatlarida Romanesko gulkaramning xususiyatlariga yaqin. Shu bilan birga, u
yoqimli yong'oq ta`miga ega. Bu karam baliq, yog'siz oq go'sht (tovuq, quyon, kurka)
bilan tanovvul qilinadi. Ammo Romaneskoni dukkaklilar, qo'ziqorinlar yoki yog'li
go'shtlar bilan qo’shib tanovvul qilmaslik tavsiya etiladi.
Uni qaynatish, qovurish, pishirish mumkin. U noyob mikroelementlar va
vitaminlar to'plamini o'z ichiga olganidan tashqari, uning yana bir afzalligi bor: u tez
tayyorlanadi. Ramaneskodan taom tayyorlash uchun 5-7 daqiqa kifoya qiladi.
Ramanesko karamini yetishtirish texnologioyasi.
Ekish muddati.
Ramanesko karami 4 muddatda ekiladi ertagi – fevral oxiri,
mart oyi boshlarida, o`rtagi– mart oyining oxirgi o‘n kunligida, kechki – 15-iyundan
15- iyulgacha, qish oldi – noyabr oyi boshlarida ekiladi. Tuvakchasiz o‘stirilgan
ko‘chatlar to‘rt-besh, tuvakchalarda yetishtirilganlari esa yetti-sakkiz barg
chiqarganda dalaga o‘tqaziladi. Yozgi muddatlarda ekishga mo‘ljallangan ko‘chatlar
ko‘chatxonalarda yetishtiriladi. Bunda urug‘lar iyun oyining o‘rtalarida sepilib,
iyulning o‘rtasi—avgustning dastlabki kunlarida dalaga o‘tqaziladi. Ramanesko
karamini bevosita dalaga urug‘dan ekib yetishtirish ham mumkin. Lekin urug‘ning
ko‘p sarflanishi va uning qimmat turishi sababli bu usul ishlab chiqarish sharoitida
unchalik foyda bermaydi. Shuning uchun u ko’proq ko’chatlaridan yetishtiriladi.
Ko'chat etishtirish.
Faqatgina mamlakatimizning janubiy hududlarida
Romanesko urug'ini to'g'ridan-to'g'ri yerga ekish orqali etishtirilishi mumkin. Boshqa
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
8
iqlim zonalarida ekish uchun ko'chatlardan foydalanish kerak, ular aprel oyining
boshidan kechiktirmay ekish tafsiya etiladi.
Ramanesko karam ko'chatlari yig'ish va ko'chirib o'tkazishga unchalik chidamsiz
hisoblanadi, shuning uchun uni etishtirish uchun unib chiqish uchun idishlardan ko'ra
stakan yoki torf idishlaridan foydalanish yaxshiroqdir. Tayyorlangan idishlar maxsus
tuproq aralashmasi bilan to'ldiriladi, uni ixtisoslashtirilgan do'konda sotib olish
mumkin yoki torf, chirindi, qum, torf tuproqlaridan mustaqil ravishda tayyorlash
mumkin, avval pastki qismiga drenaj qatlami quyiladi.
Ekish uchun joy tanlash
Romanesko karamini ekish uchun joy tanlashda bir nechta omillarni hisobga
olinishi kerak:
yaxshi yorug'lik, yorug'likning etishmasligi boshlarning bog'lanishi va
shakllanishiga salbiy ta'sir qiladi;
tuproq yaxshi tuzilgan bo'lishi kerak, eng yaxshi variant qumli qumloq, neytral
yoki ozgina gidroksidi bo'lib, havo yaxshi o'tishiga imkon beradi va namlikni
saqlaydi;
ozgina kislotali tuproqlar uchun ohak ohak, dolomit uni, bo'r yordamida amalga
oshiriladi.
ko'chatlarga ko'p miqdorda organik o'g'itlar qo'llaniladi, bu yog’och kuli,
chirindi bo'lishi mumkin;
Dukkaklilar, kartoshka va bodringlar yaxshi o’tmishdosh ekin hisoblanadi.
Urug’lar ekiladigan tuproq kasallik qoldiqlari va zararkunanda hoshorotlar
tuxumlaridan holi bo’lishi kerak.
Himoyalangan joylarda urug’larni ekish
.
Urug'lar 0,5-1 sm ko'miladi, tuproq siqiladi va mo'l-ko'l sug'oriladi. Yuqori
qismini shisha yoki plastik o'ram bilan yoping va asirlari paydo bo'lguncha xona
haroratida saqlang. Unib chiqqandan keyin harorat kunduzi 8-10 ° S gacha, kechasi
esa 6-8 ° S gacha tushiriladi. Bir hafta o'tgach, yana kunduzi 16-18 ° S gacha, kechasi
esa 10 ° C gacha ko'tariladi.
Romanesko yaxshi yoritilgan joylarda rivojlanishi yuqori boladi, shuning uchun
ko'chatlar bilan konteynerlar quyosh ko'p bo'lgan issiqxonaning janubiy tomoniga
joylashtirilishi kerak. O'simliklar qisqa vaqt oralig’ida va o’rtacha miqdorda
namlanadi, oziqlantiriladi va kaliy permanganatning kam miqdordagi , ozgina pushti
rangli eritmasi bilan sug'oriladi.
Ko’chatlarni ochiq maydonga ekish
Ayoz xavfi o'tgandan keyin yerga ko'chatlar ekish maqul hisoblanadi.
Mamlakatimizning o'rta zonasi uchun bu aprel oyining oxiri, janubiy viloyatlar uchun
esa - aprel oyining boshiga to’g’ri kieladi. Romanesko karam juda keng tarqalgan
o'simlik bo'lib, o'sishi uchun katta maydon kerak. Shuning uchun, ko'chatlarni uyalari
bir-biridan 50 sm masofada yani 70x50 sm sxemada ekish amalga oshiriladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
9
Ekish uyalari o'lchami ko’chat stakani o'lchamidan biroz kattaroq bo’lishi kerak.
Taxminan bir stakan yog'och kuli uyaning pastki qismiga quyiladi, yaxshilab
aralashtiriladi va sug'oriladi. Ekish materiali tuproq bo'lagi bilan birga ehtiyotkorlik
bilan olib tashlanadi va ehtiyotkorlik bilan tayyorlangan uyalarga ko’chatlar
tushiriladi va barglari yuzasida qoladi. Ko’chatlar o’zini tutib olishi uchun tez tez
sug’orib turiladi.
Ekinlarni parvarishi
Romaneskoni karamini yetishtirishda boshqa sabzavot o'simliklari bilan bir xil
usullar qo'llaniladi: o'z vaqtida sug'orish, o'g'itlash, yumshatish, kasalliklar va
hasharotlar zararkunandalariga qarshi kurashish.
Sug’orish
Karamning boshqa turlari singari, nam, lekin suv bosmagan tuproqni
yaxshi ko'radi. Muntazam, o'rtacha sug'orish orqali etarli namlikka erishish mumkin.
O'simliklar yosh nihol bo’lsa ham, ular haftasiga ikki marta sug'orilishi kerak. Ular
o'sishi bilan sug'orish chastotasi kamayadi, lekin boshqa turlarga nisbatan ko'proq
bo'ladi. Suvni ildizga, ayniqsa, boshlarning shakllanishi boshlanganidan keyin quyish
kerak. Suyuqlikning harorati ayniqsa muhim emas.
Sug'orishdan keyin tuproq yuzasida qobiq paydo bo'lmasligini ta'minlash uchun
ko’llatib sug’ormaslik, begona o'tlarni olib tashlash va kultivatsiya ishlari amalga
oshiriladi. O'simliklar o'sib, barglar yopilgandan so'ng, bu ishlarni amalga oshirish
qiyinlashadi. Kultivatsiya qo'shimcha ildizlarning o'sishini rag'batlantiradi. Uni
amalga oshirishdan oldin, ildizlar ostiga yog'och kulini sepish tavsiya etiladi.
Faol o'sish va bosh shakllanishi uchun o'simliklar ko'p miqdorda ozuqa
moddalariga muhtoj bo’ladi. O'g'itlarni qo'llash ularni kerakli hajmda ta'minlashga
yordam beradi: ekish teshigiga, vegetatsiya davrida (3 marta), har bir egat ustiga
yog’och kulini qo'shish. Ramanesko Karami karamboshi yaxshi rivojlanishi uchun
turli bargdan ozuqa beruvchi kimyoviy ingrediyentlar bilan oziqlantiriladi.
Kimyoviy
preparatlarni qo’llashda
ularni 1:10 nisbatda suv bilan suyultirilishi va zaif eritma
bilan sug'orilishi kerak. Aks holda, agar ular karambosh ustiga tushsa, barglarni,
shuningdek o'simliklarning o'zlarini kuydirishi mumkin.
Oziqlantiruvchi preparatlardan tashqari o'simliklar mineral o'g'itlarga ham
muhtoj: azofoska, borik kislotasi, ammoniy molibdat.
Romanesko boshqa karam navlari bilan deyarli o’xshash kasalliklar bilan
zararlanadi. Zararkunandalar va kasallikning birinchi belgilari paydo bo'lganda,
o'simliklar tegishli zararkunandalarga qarshi vositalar va boshqa preparatlar bilan
davolanadi.
Gulkaramdan Romanesko quyosh nuriga o'ziga xos munosabatni o’zlashtirib
olgan: u ochiq, yoritilgan joylarni yaxshi ko'radi, ammo yorqin yorug'lik ramanesko
(inflorescences) rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi va ularga quyuq rang beradi. Boshlar
tovuq tuxumining o'lchamiga etgandan so'ng, o'simliklar soyalanadi, masalan, yuqori
barglarni sindirib, boshlarini ular bilan qoplaydi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
10
Romaneskoning pishishi, hosilni yig'ish va saqlash
O'rim-yig'im vaqti kelganda kuz oylarida: O'simlik katta maydonni egallashiga
va juda katta hajmli ko'rinishiga qaramay, uning boshi juda kichik, taxminan 0,5 kg
atrofida bo’ladi. Hosilni asosan ertalab yig'ib olish yaxshiroqdir, karamning
boshlarini ehtiyotkorlik bilan o'tkir pichoq bilan poyasi bilan kesib olinadi, uni
homligida ham istemol qilish mumkin.
Hosil biologik pishish davridan o’tib ketgan romanesko karam boshlari qurib
yog’ochlashadi va foydali hususiyatlarini yo’qotadi.
Karam boshlarni uzoq vaqt davomida, hatto muzlatgichda ham saqlash tavsiya
etilmaydi, chunki ular tezda yomonlashadi va foydali moddalar miqdori kamayadi.
Shuning uchun ularni iloji boricha tezroq, 1,5-2 hafta ichida turli xil idishlarni
tayyorlash yoki qayta ishlash uchun ishlatish kerak: konserva, tez chuqur muzlatish.
Chuqur muzlatilgan Romanesko butun yil davomida iz elementlari va vitaminlarni
yo'qotmasdan saqlanishi mumkin.
Foydali va xavfli xususiyatlar
Karamning boshqa turlari kabi, Romanesko mikroelementlarga (temir,
marganets, rux), vitaminlar (A, C, K), antioksidantlar, tolalar, karotinoidlar,
flavonoidlar (kaempferol) va boshqalarga boy. Bundan tashqari, u inson tanasi
tomonidan juda oson so'riladi va unga ijobiy ta'sir ko'rsatadi:
Romanesko bilan tayyorlangan taomlarni iste'mol qilish allergik reaktsiyaga olib
kelishi mumkin emas. Biroq, karamning issiqlik bilan ishlov berishning etarli
emasligi shishish va diareyaga olib kelishi mumkin. Marjon karamini iste'mol qilishda
cheklovlar yurak va qalqonsimon bez kasalliklari bilan belgilanadi.
Ramensko karamining foydali xususiyatlari juda ko‘p bo‘lib, u inson salomatligi
uchun muhim bo‘lgan vitamin va minerallarga boy.
Karam mevasi tarikibida vitaminlardan C, K, B guruhi vitaminlar, minerallardan
kaliy, temir, kalsiy, magniy. Antioksidantlar erkin radikallarga qarshi kurashadi
ovqatni hazm qilishni yaxshilaydi, ramensko karami tarkibidagi tolalar ichak
peristaltikasini faollashtirib, hazm jarayonini yaxshilaydi va qabziyatni oldini oladi.
Vitamin C va antioksidantlar immun tizimini kuchaytirib, shamollash va boshqa
kasalliklarga qarshi kurashishga yordam beradi. Tarkibidagi kaliy qon bosimini
me'yorda ushlab turishga yordam beradi. Xolesterinni pasaytiradi va yurak
kasalliklari xavfini kamaytiradi. Vazn nazoratida yordam beradi, kam kaloriyali va
tolaga boy bo‘lgani uchun parhez tutuvchilar uchun juda foydalidir. Qon tarkibini
yaxshilaydi, temir moddasi ko‘p bo‘lgani uchun kamqonlikni oldini oladi va qondagi
gemoglobin miqdorini oshiradi. Antioksidantlar va vitaminlar terining elastikligini
saqlab, ajinlarni kamaytirishga yordam beradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, karam tarkibidagi
sulforafan moddasining saratonga qarshi ta’siri bor.
Kalsiy va K vitamini suyaklarning zichligini oshirib, osteoporozning oldini
oladi. Ramensko karamini yangi, tuzlangan yoki pishirilgan holda iste'mol qilish,
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-2_May-2025
11
ayniqsa, fermentlangan (tuzlangan) karam ichak mikroflorasini yaxshilashga katta
foyda beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Lebedeva AT 150 bog'ingizdagi sabzavot ekinlari / M .: Eterna, 2006 yil
6 yil 2021 iyuldan Federatsiya hududida foydalanish uchun tasdiqlangan pestitsidlar
va agrokimyoviy vositalarning davlat katalogi // Federatsiya Qishloq xo'jaligi
vazirligi
https://mcx.gov.ru/ministry/departments/departament-rastenievodstva-
mekhanizatsii-khimizatsii
-
i-zashchity-rasteniy/sanoat-ma'lumot/info-
gosudarstvennaya-usluga-po-gosudarstvennoy-registratsii-pestitsidov-i-
agroximikatov/
2. Y.X. YULDASHOV “KO’CHATCHILIK VA GULCHILIK ISHLASH’’
Kasbhunar kollejlari uchun o’quv qo’llanma TOSHKENT «DAVR NASHRIYOTI»
2013.
4. E.T. Berdiyev, X.F.Xamroev ,,Dendralogiya”Uslubiy ko’rsatma Тoshkent 2016.
5. Khaitovna PM, Faksriddinovich MS Technology of growing cauliflower // Texas
Journal of Interdisciplinary Research. - 2022. - T. 6. - S. 8-10.
6. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Buztw
d0AAAAJ&authuser=1&citation_for_view=Buztwd0AAAAJ:u-x6o8ySG0sC
7. https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Buztw
d0AAAAJ&authuser=1&citation_for_view=Buztwd0AAAAJ:2osOgNQ5qMEC
