World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
308
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA QARINDOSHLIK TERMINLARINING
LEKSIK- SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Abdusattorov Mavlon Sherali o‘g‘li
Samarqand davlat chet tillar instituti,
Lingvistika yo‘nalishi, 2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi qarindoshlik
terminlari leksik-semantik xususiyatlari tilshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilish
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Bobo, tog‘a, amma, ota-ona, xotin, qarindoshlik, yaqinlik,
farzandlar, urug‘chilik, urf- odat, madaniyat.
Abstract:
This article discusses the analysis of the lexical-semantic properties
of kinship terms in English and Uzbek from a linguistic perspective.
Keywords:
Grandfather, uncle, aunt, parents, wife, kinship, closeness, children,
lineage, tradition, culture.
Har bir tilning leksik qatlami uning fonetik va morfologik qurilishiga nisbatan
o’zgaruvchan bo’lib, asrlar osha har bir davrga xos o’zgarishlarni o’zida aks ettira
boradi. Lekin qarindoshlik terminlari leksikaning boshqa terminlariga nisbatan
turg’un va konservativ bo’lib, ma`nodagi siljishlar/ torayish, kengayish/ni hisobga
olmaganda yaratilgan davrdagi shakllarini deyarli saqlab qolgan.
Tilshunos olimlarning tadqiqot natijalariga ko’ra, ibtidoiy jamiyatning
dastlabki bosqichlarida qarindoshlik terminlari umumiy tushuncha ( katta, ulug’,
buyuk ayol yoki erkakligini farqlamay) ma’nosini ifodalab, so’ng hayot
taraqqiyotining ma’lum davrlaridan so’ng ular differensiyalasha borgan.
Qarindoshlik terminlarining umumiylikdan xususiylikka qarab bo’lgan harakati
ingliz va o‘zbek tillari materiallarida ham o’z ifodasini topgan. Qarindoshlik
terminlarini bu ikki tilda qiyoslab o‘rganib chiqamiz.
OTA/ FATHER
. Ota termini o’zbek adabiy tili va uning shevalarida
bo’lganidek, boshqa tillarda ham keng qo’llanuvchi ota terminidan anglatgan
ma’nosi farq qilmagan holda, fonetik farqi bilan ajralib turadi. Etimologiyaga
bag’ishlangan ilmiy adabiyotlarda
ata, dada
qarindoshlik terminlari haqida turli xil
fikr-mulohazalar bayon qilingan. Jumladan,
ata, ada, dada
variantlari bilan to//ta
so’zi asosida yaratilgan. Tarixan to// ta so’zi qarindoshlik munosabatini ifodalamay,
katta, ulug’, buyuk ma’nolarini anglatgan va yillar osha qarindoshlik termini
maqomini kasb etgan.
Ingliz tilida
Father
termini qadimgi german tillaridagi
fadar,vater
(nemischa)
va hatto sanskrit tilidagi
pitar
so‘zlariga borib taqaladi. Ingliz tilida
father
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
309
terminining turli shakllarini
father, dad, daddy,papa, old man
ko‘rishimiz mumkin.
Father
termini bolaning erkak biologik otasi, diniy etakchi, millat yoki biror harakat
asoschisi kabi ma’nolarni anglatadi.
ONA/ MOTHER
. O’zbek qarindoshlik sistemasida va uning shevalarida ona
termini ana /opa / va ena /anna/ ma’nosida keng qo’llaniladi. Ana termini fonetik
qurilishi va anglatgan ma’nosiga ko’ra qadimgi yozma yodgorliklarda qayd qilingan
ana terminiga mos keladi. Lekin, o’zbek tili va uning sheva xususiyatlariga ko’ra,
uning turli xil variantlari yuzaga kelgan, shevalarda uning
ona, ana, enke, ene, buva,
ebe, aye
shakllari ishlatiladi.
Ingliz tilida
mother
qadimgi inglizcha
modor
so‘zidan kelib chiqqan. Ingliz
tilida
mother, mom,mum,mommy,mummy
shakllari keng qo‘llanadi.
BOBO/ GRANDFAHTER
. Adabiy tilda ota va onalarning otalarini
ifodalovchi bobo buva tushunchasi o‘zbek shevalarida
oppoqdeda, oppo: dada ,
opo: da, oppodda
kabi termin variantlari bilan ifodalanadi. O‘zbek tilida saqlangan
variantlari ikki mustaqil qarindoshlik munosabatlarini ifodalovchi aba+dada
terminlarini birikuvidan iborat bo`lib, rang tus ifodalovchi oq leksemasi sifatida
emas, balki, yillar osha ular so`z formalarining torayishi qonuniga muvofiq
aba-
dada- apa dada- oppoda- oppo:da
shakliga kelib qolgan. Ta`kidlaganimizdek,
qarindoshlik terminlarini jinsiy farqlash xususiyatlarini kasb eta bo`lmagandan
keyin bobo bilan momoni farqlash kerak bo`lganda, oppoq dada termini orqali
bobolarni, oppog` acha orqali momo ma`nosini anglata boshlagan. Shunday qilib
opa/ aba/ acha , dada terminlarining birikuvidan bir qator terminlari yasala
boshlangan.
Hozigi ingliz tilida bobo tushunchasi
grandfahter, granddad, grandpapa
kabi
so‘zlar bilan ifodalanadi.
Grandfahter
xuddi o‘zbek tilidagidek ingliz tilida ham ota
yoki onaning otasi, ya’ni bobosi degan ma’noni anglatadi. Ingliz tilida
grandfather
so‘zi ikki qismdan iborat:
Grand
(eski fransuzcha
grant-
“katta, muhim”),
Fahter
(eski inglizcha fader- “ota”) bu so‘z taxminan XV asrda ingliz tiliga kirib kelgan
va asl ma’nosi “katta ota”, ya’ni “ otamning yoki onamning otasi” sifatida
shakllangan.
TOG`A/UNCLE.
O`zbek adabiy tilida tog`a qarindoshlik termini, boshqa
tillarda bo`lganidek, anglatgan ma`nosiga ko`ra turg`un hisoblanib, onaning akasi –
ukalarini ifodalash uchun ishlatiladi. Tog‘a terminining etimologiyasi haqida ham
olimlar turli xil fikr mulohazalarni bayon qilishgan. L.A. Pokorovskayani fikricha,
turkiy tillardagi tog`a terminini fonetik variantlari bosqichma- bosqich shakllangan
bo`lib, uning tadrijiy takomili:
ta`ga – tag`ay// daay- day- dayin- dayi
yo`nalishi
bo`ylab yuzaga kelgan. Bularning variantlari tog`a bo`lishi mumkin. Lekin yillar
osha jamiyatdagi formatsiyalarning o`zgarishi, qarindoshlik davrasining kengayib
borishi ota va ona tomonidagi qarindoshlarini bir-biridan farqlash, jinsiy ajratib
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
310
atash zarurati sezila borishi bilan har bir avlodni o`z nomi bilan atash kerak
bo`lgan.Ana shu hayotiy zarurat asosida ota bilan undan katta aka- ukalarni farqlash
uchun to- ota so`ziga sifat hamda ravish turkumlariga mansub g`an katta, ulug`, ko`p
ma`noosini ifodalaydigan so`zni qo`shib ,yangi qarindoshlik terminini yasalgan:
to+g`an “katta ota”, “otaning katta akasi” ma`nosini anglatgan. Shunisi xarakterliki,
yuqorida qilingan tillar bazasida to+gan shaklida yaratilgan termin oxiridagi /N/
tushirilib talaffuz etilishi ham qayd etilgan.
Hozirgi ingliz tilida
uncle (father’s brother)
“otaning akasi yoki ukasi” va
uncle
(mother’s brother)
“onaning akasi yoki ukasi” leksemalari ma’nolarida ishlatiladi,
bu ham keksa kishiga murojaat shakli bo‘lib, og‘zaki dialektlarda ifodalanadi.
Uncle
so‘zi lotincha “avunculus” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “kichik aka” yoki “kichik
ota” degan ma’noni anglatadi.
AMMA/AUNT
termini qadimda, umuman, ona – ayol momo, buvi ma`nolarini
anglatgan, ebe- ene // ene-eme terminlari asosida shakllangan. Faqat tarixiy aba-
ama// ene // ama shakliga boshqa turkiy tillarda bir (m) tovushi qo`shilgan holda
qo`llagan va o`zbek tilida ham “otaning opa-singillari” ma`nosida ifodalash
ma`nosini kasb etgan. Dunyo tillarida, umuman, o‘zbek tilida, xususan, qarindoshlik
terminlarining umumiy ma`nosini anglatishdan xususiy, yakka shaxs ma`nosini
ifodalashga o`tishi olimlar tomonidan tan olingan.
O`zbek tilining bu xususiyati faqat fonetik va morfologik xususiyatlaridangina
emas, balki, uning lug`at fondi asosini tashkil etuvchi leksik qatlamida ham o`z
ifodasini topgan.
Ingliz tilida
aunt
termini xola va amma ma‘nolarini ifodalaydi.
Aunt
so‘zi
qadimgi fransuzcha “ante” yoki “antece” so‘zidan kelib chiqqan. Fransuz tilidagi bu
so‘z esa o‘z navbatida lotincha “amita” (ya’ni ona tomonidan xola yoki amma)
so‘zidan olingan. Demak, lotincha “amita”, fransuzcha “ante”, inglizcha “aunt”
ko‘rinishida rivojlangan.
XOTIN/WIFE.
Qadimgi davrdagi xotin termini hozirgi anglatgan o`zbek
adabiy tilidagi variantlari bilan dastlabki anglatgan ma`nosidan tamoman uzoqlashib
ketgan va boshqa xotin ma`nosini kasb etib qolgan.
Avvalgi boblarda o'zbek va ingliz tillarining gorizontal va vertikal
yo'nalishdagi
chiziqlarida
ayol
jinsidagi
qarindoshlik
mantiqiy-lisoniy
kategoriyasining funktsional-semantik mikrotizimlari (FSMT) ma'nolariga xos
ekspressiv vositalar tizimi ko'rib chiqildi. Ushbu kategoriyaga tegishli FSMT
tarkibiy qismlari qiymatlarining ekspressiv vositalarini tahlil qilganda, har bir FSMT
tarkibiy qismlari qiymatlari odamlar o'rtasidagi munosabatlarda ayol va neytral jinsli
qarindoshlik ma'nolarini bildiruvchi ma'lum korrelyatsion atamalar bilan bog'liqligi
aniqlandi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
311
“Yaqinlik” mantiqiy kategoriyasi ma'nosi bir nechta leksemalar semantik
tarkibida kuzatiladigan turlardan biri bo'lib, ularning umumiyligi har bir til
lug'atidagi biron bir funktsional-semantik mikrotizimning o'ziga xos xususiyatini
namoyon etadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, “yaqinlik” va “qarindoshlik” tushunchalari o'rtasida
tarkiban ma'lum bir o'xshashlik mavjud. Shuning uchun qarindoshlik atamalari
tizimini o'rganishga bag'ishlangan ishlarda “yaqinlik” tushunchasi “qarindoshlik”
deb ham qaralgan va yaqinlikni ifodalovchi vositalarni qarindoshlikni ifodalovchi
vositalar sifatida ko'rib chiqilgan. Ammo yaqinlik va qarindoshlik munosabatlari
tushunchalari lug'atda boshqa-boshqa semantik tarkib hodisalaridan sanaladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Ismoilov.I Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari. Toshkent “Fan” 1966.
2. Muxamadieva Z. A. (2012). Ingliz va tojik tillarida nikoh munosabatlari
atamalarining qiyosiy tahlili: Dis Qad. filol. Fanlar: 10.02.20. Dushanbe, 142 s.
