World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
264
ONA TILINI O‘QITISHDA O‘QUV LUG‘ATLARIDAN
FOYDALANISH METODLARI
10.00.00- Filologiya fanlari
Xalilova Maftuna Azamat qizi
Shahrisabz davlat pedagogika institute magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ona tilini o‘qitishda o‘quv lug‘atlarining
ahamiyati va ular bilan ishlash metodlari ko‘rib chiqiladi. O‘quv lug‘atlari
o‘quvchilarni so‘z boyligini oshirish, tahlil qilish va mantiqiy fikrlashni
rivojlantirishda muhim vositadir. Maqolada lug‘atlarni samarali ishlatishning turli
usullari, shu jumladan, so‘zlarni kontekstda o‘rganish, sinonim va antonimlarni
aniqlash, yangi so‘zlarni o‘rganish strategiyalari va lug‘at bilan bog‘liq o‘yinlar
tavsiflanadi.
Keywords:
Ona tili
,
o‘quv lug‘ati
,
til o‘rganish metodlari
,
so‘z boyligi,tahlil
qilish, mantiqiy fikrlash, sinonimlar
,
kreativ fikrlash
METHODS OF USING EDUCATIONAL DICTIONARIES
IN TEACHING THE NATIVE LANGUAGE
UDC: 10.00.00 – Philological Sciences
Khalilova Maftuna Azamat qizi
Master’s student of Shahrisabz State Pedagogical Institute
Abstract:
This article explores the significance of using educational dictionaries
in teaching the native language and the methods of utilizing them effectively.
Educational dictionaries are crucial tools for enhancing vocabulary, analysis, and
logical thinking among students. The article discusses various strategies for effective
dictionary use, including learning words in context, identifying synonyms and
antonyms, developing strategies for acquiring new words, and implementing games
related to vocabulary.
Keywords:
Native language, Educational dictionary, language learning
methods, vocabulary, analysis, logical thinking, synonyms, creative thinking
Hozirgi kunda zamonaviy o‘quvchilarning so‘z boyligini boyitish masalasi juda
dolzarb. Har kuni yangi so‘zlar hayotga kirib bormoqda, ularning ko‘pchiligi esa
murakkab va tushunarsiz. Shuning uchun ona tili o‘qituvchisining eng asosiy vazifasi
o‘quvchilarning so‘z boyligini boyitish va aniqroq qilishdan iboratdir. Chunki, inson
qancha ko‘p so‘zga ega bo‘lsa, uning odamlar bilan muloqoti aniqroq va samaraliroq
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
265
bo‘ladi, bu esa nafaqat og‘zaki, balki yozma nutq orqali ham amalga oshiriladi. K.D.
Ushinskiy shunday degan edi: “So‘z orqali bolani xalqning ma’naviy hayotiga
kirgizish kerak”.
1
Ma’lumki, o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi muloqot, ya’ni bilim, ko‘nikma
va malakalarning o‘zaro bir-biriga o‘tishi – bu ta’lim metodidir. Ona tili darslarida
lug‘at bilan ishlashda quyidagi metodlarni qo‘llash mumkin:
Ko‘z bilan yodlash
(farqli topshiriqlar bilan yozish, orfografik qoidalarni rang
bilan ajratish, so‘zlarni qayta yozish);
Tilni tahlil qilish
(harf-tovush tahlili, fonetik tahlil, orfografik izoh berish,
og‘zaki o‘qish);
O‘yinlar
(krossvordlar, rebuslar, jumboqlarni yechish);
Mnemonika
(qiziqish, yorqin tasavvur, tasavvur shakllantirish) va boshqalar.
2
O‘quvchilar bilan lug‘at bilan ishlashni tashkil etishda bir qancha tamoyillar
mavjud:
Birinchidan, lug‘at bilan ishlash o‘quvchilarning shaxsiyati va dunyoqarashining
shakllanishiga ta’sir qiladi va tarbiyaviy-ta’limiy rol o‘ynaydi.
Ikkinchidan, o‘quvchilar yangi so‘zlarni tushunishadi, ularni lug‘at ishida
ishlatish orqali bilib olishadi va shu bilan birga, ilgari bilgan so‘zlarning ma’nolarini
aniqlash va to‘g‘rilash imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
Uchinchidan, so‘zlarning ma’nolarini tahlil qilishning eng keng tarqalgan usuli
– bu ularning hozirgi tilda ishlatilishini o‘rganish. Biroq, ba’zida so‘zlarni tarixiy
jihatdan ko‘rib chiqish ham kerak bo‘ladi .
To‘rtinchidan, lug‘atlarni o‘quvchilar bilan ishlash sifatli va tizimli tashkil
etilishi kerak. Bunday ishni ona tili bo‘yicha barcha bo‘limlarni o‘rganishda amalga
oshirish zarur.
Shuningdek, lug‘at bilan ishlashning ahamiyatini ta’kidlash joizki, odamning
fikrlash jarayoni, asosan, til shakllarida kechadi, bu esa til orqali odamlarning xulq-
atvoriga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini beradi. Shu bois, o‘qituvchiga til leksikasini
ehtiyotkorlik bilan tanlash muhimdir, chunki bu o‘quvchilarning fikrlashiga va his-
tuyg‘ulariga ta’sir ko‘rsatadi.
Ona tili o‘qitish metodikasida alohida so‘zning leksik ma’nosini tushuntirish
uchun maxsus ishlab chiqilgan metodlar qo‘llaniladi.
So‘zning semantizatsiyasi usuli – o‘quvchilarga notanish bo‘lgan tovush-
kompleksni so‘z-belgiga aylantirishni, ya’ni o‘quvchilarni so‘zning talaffuzi va
ma’nosini bir butunlikda idrok etishga o‘rgatishni anglatadi.
1
Ушинский К.Д. О первоначальном преподавании русского языка. Собр. Соч. Т.5.М. - Л., Изд. АПН РСФСР,
1949. -с.339.
2
Демичева,
В.
В.
Словарь
-
справочник
к
урокам
чтения
(в
помощь учителю начальной школы)/сост. В. В. Демичева, О. И. Еременко, Т. В. Яковлева. – Белгород. 2002 -
72 с.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
266
Quyidagi semantizatsiya usullari mavjud: semantik ta’rif, struktural-semantik
motivatsiya, o‘quvchiga tanish so‘z bilan solishtirish, vizualizatsiya, kontekst.
Shuni ta’kidlash lozimki, tushuntirish lug‘atini ishlatish o‘quvchilarda katta
ijtimoiy ahamiyatga ega. Bu o‘quvchilarga maktabda va kelajakdagi kattalar hayotida
til haqidagi bilimlarni kengaytirish, kitob va gazetalarda, radio va televizion
dasturlarda lug‘aviy qiyinchiliklarni bartaraf etish imkoniyatini yaratadi.
Tushuntirish lug‘atiga murojaat qilishni o‘rgatish uchun quyidagi mashqlarni
qo‘llash mumkin:
1.
O‘quvchilarga berilgan ro‘yxatdan so‘zlarning ma’nolarini yozib olish
topshiriladi. Bu topshiriqni bajarishda o‘quvchilar tushuntirish lug‘atidan
foydalanadilar;
2.
“Erudit” o‘yini. O‘quvchilar berilgan ro‘yxatdagi so‘zlarning
ma’nolarini aniqlashlari kerak;
3.
“So‘zni top!” diktanti. O‘quvchilarga tushuntirishlar beriladi va ular
to‘g‘ri so‘zlarni topishlari kerak;
4.
Leksik diktant. Avvalgi topshiriqning teskari topshirig‘i. O‘quvchilar
diktant orqali so‘zlarning ma’nolarini yozadilar;
5.
O‘quvchilarga xatoliklar bilan berilgan so‘zlarning ro‘yxati taqdim
etiladi. O‘quvchilar to‘g‘ri yozilgan so‘zlarni topib, yozib olishlari kerak. So‘zlar
ma’nolariga o‘xshash bo‘lishi kerak, shuning uchun o‘quvchilar so‘zlarning
ma’nolariga e’tibor berishadi
3
.
O‘quvchilarga aniq so‘zlarning barcha nozikliklarini yetkazish uchun
o‘qituvchilar bir nechta tushuntirish usullarini qo‘llaydilar. Ona tili darslarida
tushuntirish lug‘atini qo‘llashning turli usullari mavjud. Ularning barchasi
o‘quvchilarning so‘z boyligini boyitish va tanish so‘zlarni ratsional ravishda
ishlatishni o‘rgatishga qaratilgan.
Yakunda biz quyidagi xulosalarga keldik:
Zarur bilimlarga ega bo‘lish va ona tilining boyliklaridan foydalanish
o‘quvchilarni tegishli lingvistik lug‘atlarga doimiy murojaat qilishni talab qiladi;
Lug‘atlar bilan ishlashda ko‘z bilan yodlash, tilni tahlil qilish, o‘yinlar,
mnemonika va boshqalar kabi metodlar qo‘llaniladi;
Semantizatsiyaning asosiy usullari: semantik ta’rif, struktural-semantik
motivatsiya, tanish so‘z bilan solishtirish, vizualizatsiya, kontekst;
O‘quvchilarga barcha turdagi lug‘atlardan foydalanishni o‘rgatish kerak, bu
ularning madaniyati va nutqini oshiradi.
3
Демичева,
В.
В.
Словарь
-
справочник
к
урокам
чтения
(в
помощь учителю начальной школы)/сост. В. В. Демичева, О. И. Еременко, Т. В. Яковлева. – Белгород. 2002 -
72 с.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
267
Ona tilini o‘qitishda mavjud bo‘lgan ta’lim metodlari bilan tanishib o‘tishimiz
maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Unga ko‘ra ta’lim metodlariga turlicha ta’riflar
berilganligiga guvoh bo‘lamiz.
V.I. Zagvyazinskiy ta’rifiga ko‘ra,
ta’lim metodi
– bu zamonaviy o‘quv
tarbiyaviy maqsadlarga erishishga yo‘naltirilgan pedagog va o‘quvchilarning o‘zaro
bog‘liq faoliyat usullaridir. Bu yondashuv ta’lim jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi o‘zaro aloqani va hamkorlikni ta’minlashga qaratilgan. Ta’lim metodi
o‘quvchilarga bilimlarni samarali va chuqur o‘rganishga yordam beradigan
strategiyalar, usullar va vositalarni o‘z ichiga oladi. Pedagog bu metodlarni
o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos ravishda tanlab, ularning bilim olish jarayonini
boshqaradi va yo‘naltiradi. Shunday qilib, ta’lim metodi o‘quvchilarning faol
ishtirokini ta’minlaydi va ular uchun ta’limni yanada samarali qiladi.
G.I. Shukina
ta’rifiga ko‘ra,
ta’lim metodlari
– bu o‘quv jarayonining murakkab tarkibiy unsuri
bo‘lib, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatining barcha yo‘nalishlarini yoritishga xizmat
qiladi. Ular o‘rtasida ko‘p sonli aloqa va bog‘lanishlarni yuzaga keltiradi. Bu ta’rif
metodlarning o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar va ta’lim
jarayonining samaradorligini oshiruvchi vosita sifatida qanday ishlashini ta’kidlaydi.
I.F. Xarlamov
ta’rifida esa
ta’lim metodlari
o‘qituvchining o‘rgatuvchanligi va
o‘quvchilarning o‘quv materialini egallashga yo‘naltirilgan turli didaktik masalalar
echimini topishga oid o‘quv-bilish faoliyatlarini tashkil etish usullari sifatida
ko‘riladi. Bu ta’rifda metodlar nafaqat o‘qituvchi tomonidan materialni etkazish
usullarini, balki o‘quvchilarning materialni o‘zlashtirish jarayonini qanday
boshqarish va optimallashtirishni ham o‘z ichiga oladi. Ikkala ta’rif ham ta’lim
metodlarini o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro faoliyatini boshqarish, o‘quv
jarayonini samarali tashkil etish va uning maqsadlariga erishish uchun muhim vosita
sifatida tasvirlaydi.
P.I. Podlasiy
ta’rifiga ko‘ra,
ta’lim metodi
belgilangan maqsadga erishishni
ta’minlovchi algoritmlashtirilgan, muayyan mazmunga ega harakatlar tizimidir. Bu
ta’rif ta’lim metodining tuzilishi va uning maqsadga erishishdagi muhim rolini
ko‘rsatadi. Metod, ya’ni o‘qitish usulini tanlash, o‘qituvchining o‘quvchilarga bilim
berish jarayonini aniq va samarali tashkil etishga qaratilgan tizimli harakatlardan
iborat bo‘ladi. Har bir metod o‘ziga xos algoritmga ega bo‘lib, maqsadga erishish
uchun aniq bir tartibda va strategiyada amalga oshiriladi. Bu yondashuv ta’lim
jarayonining samaradorligini oshiradi va o‘quvchilarga kerakli bilimlarni
o‘zlashtirishda aniq yo‘l-yo‘riqni taqdim etadi. Shunday ekan, ona tilini o‘qitishda
o‘quv lug‘atlaridan foydalanish samarali metodlar orqali amalga oshirilishi kerak.
O‘quv lug‘atlari o‘quvchilarga tilni o‘rganishda yordam beruvchi muhim vosita
bo‘lib, ular o‘qituvchi tomonidan turli metodik yondashuvlar bilan qo‘llanilishi
lozim. Quyida ona tilini o‘qitishda o‘quv lug‘atlaridan foydalanishning ba’zi samarali
metodlari keltirilgan:
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
268
1. Lug‘atlarni o‘qish va tarjima qilish. O‘quvchilarga o‘quv lug‘atini
o‘rganishda birinchi metod – lug‘atdagi so‘zlarning ma’nolarini o‘qish va ularga
tarjima qilishdir. Bu metod orqali o‘quvchilar yangi so‘zlarni o‘rganib, ularning
ma’nolarini bilib oladilar. Tarjima qilish o‘quvchilarning ona tilini tushunish va
ifodalash qobiliyatlarini rivojlantiradi.
2. Sinonimlar va antonimlar bilan ishlash. Lug‘atlarda sinonimlar va antonimlar
bilan ishlash, o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish uchun muhim metodlardan
biridir. O‘quvchilarni sinonimlar va antonimlar yordamida so‘zlarning ma’nosini
kengaytirishga o‘rgatish, ularni o‘z fikrlarini aniq va to‘g‘ri ifodalashga yordam
beradi. Bu metod orqali o‘quvchilar bir so‘zning turli ma’nolarini va uning qarama-
qarshi tushunchalarini o‘zlashtiradilar.
3. Lug‘atdagi misollar bilan ishlash. O‘quv lug‘atlarida ko‘pincha so‘zlarning
ishlatilishiga oid misollar keltiriladi. O‘quvchilar bu misollarni tahlil qilib, so‘zning
kontekstga qarab qanday ishlatilishini tushunadilar. Misollar yordamida o‘quvchilar
so‘zlarni to‘g‘ri qo‘llashni o‘rganadilar va ularning kontekstual ma’nolarini
anglashadi. Bu metod, ayniqsa, o‘quvchilarga tilni amaliyotda o‘rganishda yordam
beradi.
4. So‘zlar bilan ishlash orqali yozma va og‘zaki mashqlar. Lug‘at yordamida
o‘quvchilar yozma va og‘zaki mashqlarni bajarishlari mumkin. O‘quvchilar yangi
o‘rganilgan so‘zlarni o‘z hikoyalari yoki dialoglarida ishlatib, tilni samarali
o‘rganadilar. Bu metod tilni amaliyotda qo‘llashni o‘rgatib, o‘quvchilarga yangi
so‘zlarni eslab qolish va ularni o‘z ifodalarida ishlatish imkonini beradi.
5. Interaktiv texnologiyalardan foydalanish. Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa
raqamli lug‘atlar va mobil ilovalar orqali o‘quvchilarga interaktiv mashqlarni bajarish
imkoniyatini beradi. Bunday texnologiyalar yordamida o‘quvchilar yangi so‘zlarni
o‘rganish, so‘zlarning talaffuzini eshitish, ularni kontekstdan tushunish va boshqalar
bilan ishlashni o‘rganadilar. Interaktiv metodlar o‘quvchilarning motivatsiyasini
oshiradi va o‘rganish jarayonini qiziqarliroq qiladi.
Ona tilini o‘qitishda o‘quv lug‘atlari metodik jihatdan samarali vosita bo‘lib, ular
o‘quvchilarga tilni to‘g‘ri o‘rganishda yordam beradi. Lug‘atlardan foydalanishning
turli metodlari, masalan, tarjima qilish, sinonimlar va antonimlar bilan ishlash,
misollarni tahlil qilish, yozma va og‘zaki mashqlarni bajarish va interaktiv
texnologiyalardan foydalanish, o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish va tilni
chuqurroq tushunishga yordam beradi. Bu metodlar ona tilini o‘qitishning
samaradorligini oshiradi va o‘quvchilarning tilni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini
kuchaytiradi. Shu bilan birga, lug‘atlarni o‘quv jarayonida muntazam va tizimli
ravishda qo‘llash, o‘quvchilarning tildagi ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat
qiladi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
269
Adabiyotlar roʻyxati:
1.Туве, С. К. Кангас Двуязычие или нет: образование меньшинств / С. К.
Туве. — Текст: электронный // goodreads: [сайт]. — URL: URL:
https://www.goodreads.com/book/show/4383101-bilingualism-or-not
(дата
обращения: 27.01.2023).
2. Редькина Н. С. Современные практики библиотек по обучению
информационной
грамотности
//
Библиосфера.
2019.
№4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-praktiki-bibliotek-po-obucheniyu
informatsionnoy-gramotnosti (дата обращения: 30.10.2024).
3. G‘ulomov A, Qodirov M. Ona tilini o‘qitish metodikasi. T: “Universitet”,
2001.
4. Abdulahatova R., Yusupova T., Dosanov К. Til ta’limida uzviylik va
uzluksizlik. Toshkent, 2008.
5. Alavutdinova N. O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish yo‘llari.
Toshkent, 2005.
