World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
196
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI TURG‘UN BIRIKMALARNI
MUQOBILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI
Nazirov Salimbek Olim O’g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tilidagi ayrim maqollar
qiyoslanib, ularning semantik-stilistik va struktual tomonlari izohlandi. Misollar
yordamida ikki tildagi frazeologizmlarning o‘xshash va farqli xususiyatlari aniqlandi.
Shuningdek, maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi iboralar va maqollarni o‘zaro
muqobillashtirish va frazeologik til korpusini yaratish bo‘yicha takliflar berildi.
Kalit so‘zlar:
maqol, turg‘un birikma, paremiologik birliklar, mashina tarjimasi,
til korpusi, qiyosiy-chog‘ishtiruv metodi.
KIRISH
“Har bir millatning dunyoda borligini ko‘rsatadurg‘on oyinayi hayoti til va
adabiyotdur. Milliy tilni yo‘qotmak millatning ruhini yo‘qotmakdur”, - degan edi
Abdulla Avloniy. Hozirgi globallashuv davrida har bir millat oldida o‘z tilini saqlab
qolish, uning jahon hamjamiyatidagi mavqeyini oshirish eng dolzarb masalalardan
bo‘lib qolmoqda. Tillarning internet va elektron tilga aylanishi zamonaviy dunyoda
ularning rivolanishi uchun eng muhim omillardan biridir. Buning uchun esa elektron
resurslar: til korpusi, elektron lug‘atlar va internet manbalarni yaratish kerak. Hozirda
avtomatik tarjima, google tarjima jarayonlaridagi muammolarning mavjudligi ham
aslida o‘zbek tili korpusi, elektron lug‘atlarning kamchiliklariga borib taqalmoqda.
Mashina tarjimasi jarayonida bo‘ladigan asosiy g‘alizliklar, shubhasiz, tilning
paremiologik birliklari bilan bog‘liq bo‘lib, turg‘un birikmalarning parallel lug‘atini
yaratish asosiy masalalardan hisoblanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
O‘zbek tilshunosligida frazeologiya masalalarini monografik rejada o‘rganish
o‘tgan asrning 50-yillaridan boshlangan. Bu mavzu bo‘yicha dastlab
Sh.Rahmatullaev faoliyat boshlagan. 1952-yili uning “Obrazli fe’l frazeologik
birliklarining asosiy grammatik xususiyatlari” mavzusida nomzodlik dissertasiyasi
yoqlangan. Olimning 1965-yili “O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli
kitobi nashr etilgan, 1966-yili esa ayni shu mavzuda doktorlik dissertasiyasi himoya
qilingan. 1978-yili “O‘zbek tilining izohli frazeologik lug‘ati” chop etilgan
1
. Ushbu
lug‘at 1996-yili qayta ishlangan va kengaytirilgan nashri e’lon qilingan. Olimning
1
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. – Тошкент: Ўқитувчи, 1978.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
197
O‘zbek tili frazeologizmlarining nazariy masalalariga bag‘ishlangan “Nutqimiz
ko‘rki” kitobi ham bo‘lib, u 1970-yilda nashr etilgan
2
.
B.Yo‘ldoshev va aka-uka A.Mamatov singari professorlarning doktorlik
dissertatsiyalari ham o‘zbek tili frazeologizmlarining dolzarb masalalariga
bag‘ishlangan bo‘lib, o‘tgan asrning so‘nggi yillarida himoya qilingan
3
.
Shuningdek, maqollar borasida olib borilgan ishlar ham diqqatga sazovor bo‘lib,
ko‘plab ilmiy ishlarda, nomzodlik dissertatsiyalarida xalq maqollarining semantik,
stilistik xususiyatlarini o‘rganishga ham alohida e’tibor berildi. Bu jihatdan
V.Abdullaev, X.Doniyorov, S.Mirzaev, O.Abdullaev, L.Azizxonova, S.Asqarov,
A.Jo‘raxonov, M.To‘ychiev, M.Hakimov, M.Husainov, M.Sadriddinovalar salmoqli
ishlar olib borgan.
H.Ro‘zmetov va D.Atamuratov muallifligida “Ingliz va o‘zbek maqollarining
leksik tarjima xususiyatlari” maqolasida ingliz maqollarini o‘zbek maqollari bilan
muqobillashtirish borasida fikrlar ilgari surilib, ularning leksik tarjima xususiyatlari
ko'rsatilgan, ingliz va o‘zbek maqollari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar ham
ko‘rsatilgan
4
.
Xorijlik olimlardan P.Grzybek “Semiotic and semantic aspects of the proverb”
asarida maqollarining semiotik va semantik jihatlari haqida qimmatli ma’lumotlarni
bergan
5
.
Kanadalik mashhur paremeologistlar K.J.Gergen, T.B.Rojerslar psixologiyada
maqollarning rolini muhokama qilib, ularning jamiyat uchun muhimligini ta’kidlab
o‘tishdi.
6
Belgiyalik T.Vanallemeersch va Janubiy Afrikalik H.Kockaert o‘z maqollarida
tarjima jarayonida frazeologik izchillikni aniqlash va uni qanchalik avtomatlashtirish
mumkinligi haqida muhim fikrlar aytib o‘tadi
7
.
Kanadalik M.A. Qassem va hindistonlik G. Vijayasarati kabi olimlar ham
madaniy idiomatik iboralarni ingliz tilidan arab tiliga tarjima qilish muammolarini
amaliy tajriba sinovlari asosida o‘rganishgan
8
.
2
Раҳматуллаев Ш. Нутқимиз-кўрки. – Т.: Фан, 1970.
3
Йўлдошев Б. Фразеологик услубият асослари: ўқув қўлланма – Самарқанд, 1999.
4
Ro‘zmetov H., Atamuratov D., Komiljonova M. Ingliz va o‘zbek maqollarining leksik tarjima xususiyatlari. Ta'lim
fanlari
bo‘yicha
ilmiy tadqiqotlar 2-jild /
1-son
/ 2021
https://www.academia.edu/85180005/Lexical_Translational_Pecularities_of_English_and_Uzbek_Proverbs
5
Grzybek. P. Semiotic and semantic aspects of the proverb. 2021.
6
Gergen. K. J.,
Rojers. T.B. Proverbs, pragmatics, and prediction.
Article in Canadian Psychology/Psychologie
canadienne. July 1990/
https://www.researchgate.net/publication/232599069_Proverbs_pragmatics_and_prediction
7
Vanallemeersch. T, Kockaert. H. Automated detection of inconsistent phraseology translation // Southern African
Linguistics and Applied Language Studies. − Volume 28, 2010
https://doi.org/10.2989/16073614.2010.545030
8
Qassem. M, Vijayasarati. G. Problematicity of translating cultural idiomatic expressions from English into Arabic //
Asia Pacific Translation and Intercultural Studies. - Volume 2, 2015
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
198
Isfahon universiteti olimlari A. Dabaghi, E. Pishbin, L. Niknasablar “Proverbs
from the Viewpoint of Translation” (Tarjima nuqtayi nazaridan maqollar) asarida
ingliz va fors tilidagi maqollarning semantik xususiyatlari, etimologik jihatlariga
batafsil to‘xtalib o‘tadilar
9
.
Ushbu maqolada ikki qarindosh bo‘lmagan tillardagi ideomatik birliklarni
semantik-struktural xususiyatlari asosida qiyoslash, solishtirish uchun qiyosiy-
chog‘ishtiruv metodidan foydalanildi, natijada ikki tildagi barqaror birikmalarning
o‘xshash va farqli xossa va belgilari aniqlandi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Quyida ingliz va o‘zbek tilidagi turg‘un birikmalarni muqobillashtirishni ba’zi
misollar orqali ko‘rib chiqamiz.
Once in a blue moon
– juda kamdan kam, paytga nisbatan ishlatiladi. O‘zbek
tiliga “
ko‘k oyda bir marta
” deya tarjima qilinadi. “
ko‘k oy
” birikmasi bu yerda
ko‘chma ma’noda bo‘lib, harakatning deyarli bajarilmasligini ifodalaydi. Bu idioma
tilimizdagi “
tuyaning dumi yerga tegganda”, “toshbaqa tog‘ga chiqqanda” “xo‘roz
tuxum qo‘yganda”
kabi turg‘un birikmalarga yaqin turadi, farqli jihati ingliz tilidagi
idiomada juda kamdan kam bo‘lsa-da harakat yuz berishi mumkin.
To be honest, I only go to museums
once in a blue moon
– ochig‘i, men ko‘k
oyda bir marta (juda kam) muzeylarga borib turaman. Bu kabi tajima qilinganda
idiomani tilimizdagi yaqin frazemalar bilan almashtirib bo‘lmaydi, bu esa mantiqiy
g‘alizlikni keltirib chiqaradi, bunday vaziyatda iboraga mos so‘zlar yoki erkin
birikmalardan foydalanish nutqni mantiqiyligini ta’minlaydi.
A bad tree does not yield good apples
– bu maqol so‘zma-so‘z
“yomon
daraxt yaxshi hosil(olma) bermaydi”
deya tarjima qilinib, ingliz tilida asosan
oilaviy munosabatlarda qo‘llaniladi. Bu
ingliz tilidagi mashhur maqollardan biridir,
bu maqol ko‘proq shaxsiyat yoki harakatlar bilan bog‘liq. Bu maqol o‘zbek tilidagi
“Olmaning tagiga olma tushadi” turg‘un birikmasiga semantik jihatdan o‘xshash
sanaladi.
A bad leader does not produce good policies
–
bu maqola
siyosatga taalluqli
bo‘lib, agar biror rahbar yomon ishlasa, ya’ni beqaror yoki axloqsiz bo‘lsa, u o‘z
siyosatida ham yaxshi natijalar ko‘rsata olmaydi degan ma’noni ifodalaydi. Maqolda
majozan “bad tree” (yomon daraxt) rahbar, boshliqni, “good apples” (yaxshi olma)
esa uning siyosatini anglatadi.
A dishonest teacher cannot produce honest students –
bu misolda yomon
o‘qituvchi (bad tree) yaxshi va halol talabalarni (good apples) tarbiyalashga qodir
emasligi ta’kidlangan. Quyidagi jadvalda o‘zaro muqobil bo‘la oladigan maqollar
ko‘rsatilib, o‘zbekcha va inglizcha sinonimlari bilan boyitilgan.
9
Dabaghi. A, Pishbin. E, Niknasab. L. Proverbs from the Viewpoint of Translation // Article in Journal of Language
Teaching and Research. − November 2010
https://www.researchgate.net/publication/47716206_Proverbs_from_the_Viewpoint_of_Translation
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
199
Inglizcha ibora
O‘zbekcha tarjima / sinonimlar
False friends are worse than open
enemies
1)
Olisdagi dushmandan angib yurgan do‘st
yomon;
2)
Ablah do‘st dushmandan yomon;
3)
Yomon do‘stdan qirda yotgan tosh yaxshi.
He laughs best who laughs last
1)
Yaxshi ot keyin chopadi;
2)
Jo‘jani kuzda sana.
Lightning never strikes in the same
place twice
1)
Ko‘r hassasini bir marta yo‘qotadi;
2)
Devona ham xurjunini bir marta yo‘qotadi.
Never put off till tomorrow what
can be done today
1) Bugungi ishni ertaga qoldirma;
2) Qolgan ishga qor yog‘ar.
Inglizcha sinonimlari:
1)
Never defer to tomorrow that which you can
do today;
2)
One today is worth two tomorrow;
3)
One hour today is worth two tomorrow;
4)
Today must borrow nothing of tomorrow;
5)
Today’s egg is better than tomorrow’s hen.
You can lead a horse to water but
you can’t make it drink
1)
Zorimiz bor-u, zo‘rimiz yo‘q.
Inglizcha sinonimlari:
1)
We may give advice but we cannot give
conduct.
2)
Wise men propose and fools determine.
Don’t count your chickens before
they hatch
1)
Podadan oldin chang chiqarma;
2)
To‘ydan oldin nog‘ora chalma;
3)
Suv ko‘rmay etik yechma;
4)
Xamir qorimasdan tandirga o‘t yoqma.
Inglicha sinonimlari:
1)
Don’t cry herrings till they are in the net;
2)
Don’t sell the bear’s skin before you’ve
caught it;
3)
Don’t sell the bearskin until you have killed
the bear;
4)
Catch the bear before you sell his skin;
5)
First catch your hare;
6)
Never cackle till your egg is laid;
7)
Gut no fish before you catch them;
8)
Never fry a fish till it’s caught;
9)
To cook a hare before catching him;
10)
Never cross a bridge until you come to it;
11)
Don’t cross the bridges before you come to
them;
12)
Do not strip before bedtime;
13)
Don’t sing your triumph before you have
conquered.
A bad workman blames his tools
1)
O‘zolmagan otga uzangi bahona;
2)
O‘yin bilmagan xotinga uy torligi bahona;
3)
O‘roqchining yomoni o‘roq tanlar;
A burnt child dreads the fire
1)
Sutdan og‘zi kuygan qatiqni ham puflab
ichar;
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
200
Inglizcha ibora
O‘zbekcha tarjima / sinonimlar
2)
Tikanni bosgan qadamini bilib tashlar.
A calm sea does not make a skilled
sailor
1)
Bo‘ynidan bog‘langan it ovga yaramas;
2)
Kepakka boqilgan ot ko‘pkariga yaramas.
A picture paints a thousand words
/ a picture is worth a thousand
words
1)
Yuz bor eshitgandan bir bor ko‘rgan yaxshi.
Inglizcha sinonimlari:
1)
Actions speak louder than words;
2)
A good example is the best sermon.
A fish always rots from the head
down
1)
Baliq boshidan sasir.
An eye for eye, a tooth for tooth
1)
Jonga jon, qonga qon.
A constant guest is never welcome
1)
Birinchi kun – oltin mehmon, ikkinchi kun –
kumush, uchinchi kun – mis, uchdan o‘tsa – pes;
2)
Betamiz mehmon mezbonni qistar;
3)
Mehmonni asl derlar uch kundan kun sasir
derlar;
4)
Chaqqirilmagan mehmon sariq itdan yomon.
A flower blooms more than once
1)
Quyosh botsa, yana chiqar;
2)
Bu yil izi bo‘lar, kelar yil o‘zi bo‘lar;
3)
Bugun yupun, ertaga butun.
A fool at forty is a fool forever
1)
Qon bilan kirgan jon bilan chiqar;
2)
Qorindagi qiliq qora yerda qolar;
3)
Bukrini go‘r tuzatar;
4)
O‘rgangan qiliq o‘lganda qolar;
5)
To‘qqizida qanday to‘qsonida shunday.
Yuqorida keltirilgan maqollarning ro‘yxatini yana ko‘plab davom ettirish
mumkin, bu kabi tadqiqotlar turg‘un birliklarning mazmunini ochishda, ularni boshqa
tildagi muqobillari bilan almashtirishda o‘ziga xos pillapoya vazifasini bajaradi.
Maqollarni korpusda muqobillari bilan muvofiqlashtirishda ularning stilistik va
lingvokulturologik jihatlariga e’tibor qaratish ham muhim vazifalardan biridir. Har
bir til vakili bu kabi turg‘un birikmalardan o‘z nutq sharoiti va imkoniyatiga qarab
foydalana olishi uchun lug‘at tarkibidagi turg‘un birikmalar yetarli va mos
sinonimlari bilan to‘la boyitilishi shart. Ya’ni so‘zlovchi ingliz yoki boshqa tillardagi
turg‘un birliklarni o‘z tiliga tarjima qilish jarayonida nutqiy faoliyatga mos ravishda
o‘zi xohlagan sinonimidan foydalana olishi kerak va yuqorida ta’kidlaganimizdek,
ibora muqobilining uslubiy va grammatik jihatlari qisman bo‘lsa-da lug‘atda
yoritilishi lozim. Bu to‘g‘ri nutq tuzish, mazmuniy noaniqlik va mantiqisizlikning
oldini olishga yordam beradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytish mumkinki, har bir til o‘zining polisemantik xususiyatlariga
ega, bu esa tilning boyligini ko‘rsatuvchi o‘ziga xos omillardan bo‘lib, ularni til
korpusga kiritish kompyuter lingvistikasi va tilshunoslik qonun-qoidalaridan kelib
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
201
chiqib amalga oshiriladi. Bu kabi turg‘un birliklar millat hayotining ajralmas qismi
bo‘lib, uning tarixiy, ijtimoiy-madaniy hayotini aks ettiradi, so‘zlovchi nutqining
boyligi, ifodaliligi va ta’sirchanligini oshirib, nutqning kommunikativ sifatlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1978.
2.
Раҳматуллаев Ш. Нутқимиз-кўрки. – Т.: Фан, 1970.
3.
Йўлдошев Б. Фразеологик услубият асослари: ўқув қўлланма –
Самарқанд, 1999.
4.
Ro‘zmetov H., Atamuratov D., Komiljonova M. Ingliz va o‘zbek
maqollarining leksik tarjima xususiyatlari. Ta'lim fanlari bo‘yicha ilmiy
tadqiqotlar 2-jild / 1-son / 2021
https://www.academia.edu/85180005/Lexical_Translational_Pecularities_of_E
nglish_and_Uzbek_Proverbs
5.
Grzybek. P. Semiotic and semantic aspects of the proverb. 2021.
https://hrcak.srce.hr/277542
6.
Gergen. K. J., Rojers. T.B. Proverbs, pragmatics, and prediction. Article in
Canadian Psychology/Psychologie canadienne. July
1990/https://www.researchgate.net/publication/232599069_Proverbs_pragmati
cs_and_prediction
7.
Vanallemeersch. T, Kockaert. H. Automated detection of inconsistent
phraseology translation // Southern African Linguistics and Applied Language
Studies. − Volume 28, 2010 https://doi.org/10.2989/16073614.2010.545030
8.
Qassem. M, Vijayasarati. G. Problematicity of translating cultural idiomatic
expressions from English into Arabic // Asia Pacific Translation and
Intercultural Studies. - Volume 2, 2015
https://doi.org/10.1080/23306343.2015.1016259
9.
Dabaghi. A, Pishbin. E, Niknasab. L. Proverbs from the Viewpoint of
Translation // Article in Journal of Language Teaching and Research. −
November
2010https://www.researchgate.net/publication/47716206_Proverbs_from_the_
Viewpoint_of_Translation
10.
O‘zbek xalq maqollari. T. Mirzayev. – Toshkent, 2005.
11.
Malcolm Mann. Destination C1,C2 Grammar and Vocabulary – Macmillan.
2018.
12.
English idioms, Phrases, Proverbs, Slangs. App.
13.
