World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
160
YADRO KIMYOSINING TIBBIYOTDAGI KIMYOVIY
VA BIOLOGIK AHAMIYATI
G’ofurov Samandar Sarvarbek o’gli
Qo’qon Unversiteti Andijon filiali Tibbiyot fakulteti
Pediatriya ta’lim yo’nalishi talabasi
Ilmi Rahbari:
Saidobbozov Saidmansur Shamshidinovich
Annotatsiya:
Ushbu maqola yadro kimyosining tibbiyotdagi kimyoviy va
biologik ahamiyatini har tomonlama yoritadi. Yadro kimyosi atom yadrolarining
o‘zgarish mexanizmlarini, radioaktiv yemirilish jarayonlarini va yadro reaksiyalarini
o‘rganadi. Tibbiyotda radioaktiv izotoplar turli diagnostik va terapevtik maqsadlarda
keng qo‘llaniladi. Jumladan, onkologik kasalliklarni aniqlash va davolashda, ichki
organlarning funksional holatini tekshirishda, radioaktiv nurlanish asosida bemorlarni
individual davolash rejalarini tuzishda yadro kimyosi muhim o‘rin tutadi. Maqolada,
shuningdek,
yadro
tibbiyoti
sohasidagi
zamonaviy
innovatsiyalar,
radioimmunoanaliz, pozitron-emission tomografiya (PET), radioterapiya va
braxiterapiya kabi usullar haqida ma'lumot berilgan. Yadro kimyoviy tadqiqotlar
natijasida inson salomatligini yaxshilash, erta diagnostika imkoniyatlarini
kengaytirish va individual davolash strategiyalarini ishlab chiqish imkoniyatlari tahlil
qilingan.
Kalit so‘zlar:
Yadro kimyosi, tibbiyot, radioaktiv izotoplar, diagnostika,
terapiya,
radiatsiya,
pozitron-emission
tomografiya
(PET),
radioterapiya,
braxiterapiya, radioimmunoanaliz, yadro tibbiyoti.
Aннотация:
В данной статье всесторонне рассматривается химическое и
биологическое значение ядерной химии в медицине. Ядерная химия изучает
механизмы изменений атомных ядер, процессы радиоактивного распада и
ядерные реакции. Радиоактивные изотопы широко применяются в
диагностических и терапевтических целях: в выявлении онкологических
заболеваний, оценке функционального состояния внутренних органов и
планировании индивидуального лечения пациентов на основе радиационного
воздействия. В статье также освещаются современные инновации в ядерной
медицине, такие как радиоиммуноанализ, позитронно-эмиссионная томография
(ПЭТ), лучевая терапия и брахитерапия. Рассматриваются перспективы ядерно-
химических исследований в улучшении здоровья человека, расширении
возможностей ранней диагностики и разработке персонализированных
лечебных подходов.
Ключевые слова:
Ядерная химия, медицина, радиоактивные изотопы,
диагностика, терапия, радиация, позитронно-эмиссионная томография (ПЭТ),
лучевая терапия, брахитерапия, радиоиммуноанализ, ядерная медицина.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
161
Abstract:
This article provides a comprehensive overview of the chemical and
biological significance of nuclear chemistry in medicine. Nuclear chemistry studies
the mechanisms of atomic nucleus transformations, radioactive decay processes, and
nuclear reactions. Radioactive isotopes are widely used for both diagnostic and
therapeutic purposes, including cancer detection, evaluation of internal organ
function, and the planning of individualized treatment protocols based on radiation
exposure. The article also covers modern innovations in nuclear medicine, such as
radioimmunoassay, positron emission tomography (PET), radiation therapy, and
brachytherapy. It analyzes the opportunities provided by nuclear chemical research to
improve human health, expand early diagnosis capabilities, and develop personalized
treatment strategies.
Keywords:
Nuclear chemistry, medicine, radioactive isotopes, diagnostics,
therapy,
radiation,
positron
emission
tomography
(PET),
radiotherapy,
brachytherapy, radioimmunoassay, nuclear medicine.
Kirish:
So‘nggi o‘n yilliklar davomida yadro kimyosi fanining tibbiyot sohasiga joriy
qilinishi zamonaviy diagnostika va davolash metodlarining rivojlanishida muhim
o‘rin egalladi. Yadro kimyosi — atom yadrolarining o‘zgarishi, radioaktiv yemirilish
jarayonlari va yadroviy reaksiyalarni o‘rganadigan fan bo‘lib, uning fundamental
qonuniyatlari tibbiyotda bemorlarni aniqlash, kasalliklarni davolash va sog‘liqni
monitoring qilishda keng foydalanilmoqda.
Yadro kimyoviy metodlar yordamida yaratilgan texnologiyalar — radioaktiv
izotoplar bilan ishlash, yadro tibbiyoti qurilmalari (PET, SPECT skanerlash),
radioterapiya va braxiterapiya kabi usullar — zamonaviy tibbiyotning ajralmas
qismiga aylangan. Shu bilan birga, yadro kimyosi nafaqat tashxis va terapiyada, balki
biologik jarayonlarning molekulyar darajada chuqur o‘rganilishida ham alohida
ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda radiatsiyaviy texnologiyalar yordamida erta diagnostika
imkoniyatlari oshdi, individual davolash rejalari ishlab chiqilmoqda va murakkab
kasalliklarni nazorat qilish imkoniyati yaxshilandi. Shu sababli yadro kimyosining
tibbiyotdagi kimyoviy va biologik ahamiyatini chuqur tahlil qilish, uning afzalliklari
va kelajakdagi istiqbollarini o‘rganish dolzarb masala hisoblanadi.
Asosiy qism:
1. Yadro kimyosining tibbiyotdagi o‘rni
Yadro kimyosi tibbiyotda yangi davrni boshlab berdi. Atom yadrosidagi
o‘zgarishlarga asoslangan radioaktiv izotoplar inson organizmida turli kasalliklarni
aniqlash va davolash uchun samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Diagnostikada
izotoplarning to‘planish xususiyatidan foydalaniladi: maxsus radiofarmatsevtik
preparatlar ma'lum a'zo yoki to‘qimaga yuboriladi va uning harakati tasvirlanadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
162
Misol uchun, teknesiy-99m (Tc-99m) eng ko‘p qo‘llaniladigan izotop bo‘lib,
yurak faoliyatini tekshirishda, suyak metastazlarini aniqlashda va o‘pka emboliyasini
tashxislashda ishlatiladi. Shu bilan birga, yod-131 (I-131) qalqonsimon bez
kasalliklarini tashxislash va davolash uchun qo‘llaniladi.
2. Tibbiy diagnostikada yadro kimyosi
Yadro kimyosiga asoslangan tibbiy diagnostika usullari aniqlik va sezuvchanlik
bilan ajralib turadi. Eng ko‘zga ko‘ringan texnologiyalar quyidagilardan iborat:
Pozitron-emission tomografiya (PET) — radioaktiv izotoplar yordamida
to‘qimalardagi metabolik jarayonlarni ko‘rsatadi. PET orqali saraton, yurak va asab
kasalliklari erta bosqichda aniqlanadi.
SPECT (Single Photon Emission Computed Tomography) — gamma-nurlanish
asosida organ va to‘qimalarning uch o‘lchamli tasvirini yaratadi.
Bu usullar an'anaviy rentgen yoki MRI (magnit-rezonans tomografiya) kabi
usullardan ko‘ra kasalliklarni aniqroq va erta aniqlash imkonini beradi.
3. Yadro kimyosi va terapiya
Yadro kimyoviy terapiya usullari asosan yuqori energiyali nurlanish yordamida
zararlangan hujayralarni yo‘q qilishga qaratilgan. Eng asosiy terapiya usullari:
Radioterapiya — saraton hujayralarini nurlanish yordamida nobud qilish.
Maxsus qurilmalar (lineer akseleratorlar) yordamida tashqi nurlanish yuboriladi.
Braxiterapiya — radioaktiv manbalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simta ichiga yoki
yaqiniga joylashtiriladi, bu esa sog‘lom to‘qimalarga minimal zarar yetkazadi.
Radioaktiv moddalar bevosita shishali to‘qimaga ta’sir qilib, sog‘lom
hujayralarning shikastlanish ehtimolini kamaytiradi va davolash samaradorligini
oshiradi.
4. Biologik tadqiqotlarda yadro kimyosi
Yadro kimyosi biologiya sohasida ham muhim rol o‘ynaydi. Molekulyar va
hujayra darajasidagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun radioaktiv belgilangan
molekulalar (tracerlar) ishlatiladi.
Bu orqali quyidagilar o‘rganiladi:
Hujayra metabolizmi va energiya almashinuvi,
Genetik o‘zgarishlar va mutatsiyalar,
Immun tizim faoliyati va kasalliklarning rivojlanish mexanizmlari.
Bunday tadqiqotlar natijasida yangi dorilar ishlab chiqiladi, vaksinalar yaratiladi
va organizmning kasalliklarga qarshi tabiiy mexanizmlari o‘rganiladi.
5. Yadro kimyosining afzalliklari va xavfsizlik choralari
Yadro kimyosi tibbiyotga beqiyos imkoniyatlar yaratgan bo‘lsa-da, radioaktiv
moddalardan foydalanishda xavfsizlik choralari juda muhim. Maxsus himoya
uskunalari, dozani qat'iy nazorat qilish va yadro chiqindilarini to‘g‘ri utilizatsiya
qilish kabi choralar amal qilinadi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
163
Yadro tibbiyotida ishlatiladigan izotoplarning aksariyati qisqa yarim yemirilish
davriga ega bo‘lib, organizmda uzoq muddat saqlanmaydi va zarar yetkazish ehtimoli
minimal darajada bo‘ladi.
6. Yadro tibbiyotining zamonaviy yutuqlari
Yadro kimyosining tibbiyotdagi qo‘llanilishi nafaqat diagnostika va davolash
bilan cheklanmaydi, balki regenerativ tibbiyot, onkologiya, kardiologiya va
nevrologiya sohalarida ham keng rivojlanmoqda.
Masalan, PET va SPECT kabi texnologiyalar orqali miya faoliyati, qon aylanish
tizimi va o‘pka kasalliklari haqida aniqlik darajasi yuqori bo‘lgan ma’lumotlar
olinmoqda. Ayniqsa, Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi va yurak ishemik
kasalliklarini erta bosqichda aniqlash imkoniyati yaratildi.
Bundan tashqari, yadro tibbiyotida individual terapiya usullari rivojlanmoqda.
Har bir bemorning kasallik rivojlanish xususiyatlariga qarab, mos izotop va nurlanish
dozalari tanlanadi. Bu shaxsiylashtirilgan yondashuv (personalized medicine)
samaradorlikni oshiradi va nojo‘ya ta'sirlarni kamaytiradi.
7. Radioaktiv izotoplar ishlab chiqarish va ular bilan ishlash
Tibbiyotda foydalaniladigan radioaktiv izotoplarning aksariyati maxsus yadro
reaktorlari yoki zarrachalar tezlatgichlari (siklotronlar) yordamida olinadi.
Masalan:
Molibden-99 (Mo-99) radioizotopi — texnesiy-99m ishlab chiqarish uchun
asosiy manba hisoblanadi.
Fluor-18 esa PET tasvirlashda ishlatiladigan asosiy izotopdir.
Bu izotoplar yarim yemirilish davri qisqa bo‘lgani uchun ularni tez ishlab
chiqarish va bemorga yetkazish talab etiladi. Shu sababli, ko‘plab yirik shifoxonalar
va tadqiqot markazlari o‘z siklotronlariga ega.
Radioaktiv moddalar bilan ishlashda maxsus tayyorgarlik ko‘riladi:
Radiatsiya dozasi doimiy nazorat ostida bo‘ladi,
Himoya materiallari va qurilmalari qo‘llaniladi,
Tibbiyot xodimlari uchun radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha maxsus o‘quv kurslari
o‘tkaziladi.
8. Yadro kimyosi asosidagi yangi texnologiyalar
So‘nggi yillarda yadro kimyosi asosida ko‘plab innovatsion texnologiyalar
ishlab chiqilmoqda:
Radioimmunoterapiya — saraton hujayralariga nisbatan maxsus antitanachalar
yordamida radioaktiv moddalar yetkazib beriladi.
Alfa-zarrali terapiya (Targeted Alpha Therapy, TAT) — o‘ta qisqa masofada
kuchli ta’sir ko‘rsatadigan alfa-nurlanish yordamida metastazlarni yo‘q qilish.
Radiofarmatsevtik nanomateriallar — maqsadli hujayralarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
yetkaziladigan radioaktiv nanozarrachalar.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
164
Bu yangi texnologiyalar tibbiy sohada inqilobiy o‘zgarishlar yaratmoqda va
og‘ir kasalliklar bilan kurashishda samaradorlikni oshirmoqda.
9. Yadro tibbiyotining istiqbollari
Kelajakda yadro kimyosi va yadro tibbiyotining quyidagi yo‘nalishlari
rivojlanishi kutilmoqda:
Nano-yadro dori vositalarini yaratish va kasallik o‘chog‘iga bevosita yetkazish
texnologiyalari,
Mutlaq individual terapiya tizimlarini ishlab chiqish,
Past radiatsiyali, lekin yuqori aniqlikdagi yangi diagnostik uslublar yaratish,
Yadro kimyosining gen terapiyasi va regenerativ tibbiyot sohalarida qo‘llanishi.
Shu sababli yadro kimyosi va yadro tibbiyoti XXI asrning eng istiqbolli ilmiy-
tibbiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Xulosa:
Yadro kimyosi va uning tibbiyotdagi amaliyotlari zamonaviy diagnostika va
davolash jarayonining ajralmas qismiga aylangan. Radioaktiv izotoplar va yadroviy
texnologiyalar yordamida inson organizmida yuz beradigan murakkab biologik
jarayonlar aniq va erta aniqlanmoqda, bu esa ko‘plab og‘ir kasalliklarni
muvaffaqiyatli davolash imkonini bermoqda.
Pozitron-emission tomografiya (PET), SPECT va radioterapiya kabi uslublar
saraton kasalliklari, yurak-qon tomir va asab tizimi kasalliklarida diagnostika va
terapiya uchun yangi imkoniyatlar yaratdi. Shu bilan birga, yadro kimyosi yordamida
molekulyar va genetik darajadagi o‘zgarishlarni ham o‘rganish imkoniyati kengayib
bormoqda.
Yadro tibbiyoti xavfsizlik choralariga qat'iy amal qilgan holda rivojlanmoqda va
uning istiqboldagi imkoniyatlari — nano-dorilar, shaxsiylashtirilgan terapiya va
genetik kasalliklar uchun yangi davolash usullarini ishlab chiqishga yo‘naltirilgan.
Xulosa qilib aytganda, yadro kimyosining tibbiyotdagi kimyoviy va biologik
ahamiyati beqiyos bo‘lib, u inson salomatligini saqlash va umr sifatini oshirishda
asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Kelajakda ushbu soha yanada rivojlanib, global
tibbiy amaliyotda keng ko‘lamli innovatsiyalarni taqdim etishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Cherry, S. R., Sorenson, J. A., Phelps, M. E.
Physics in Nuclear Medicine.
4th edition, Elsevier, 2012.
https://www.elsevier.com/books/physics-in-nuclear-medicine/cherry/978-1-4160-
5198-5
2. Wagner, H. N., Szabo, Z., Buchanan, J. W.
Principles of Nuclear Medicine.
2nd edition, Saunders, 1995.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
165
https://www.worldcat.org/title/32271812
3. International Atomic Energy Agency (IAEA).
Nuclear Medicine Resources Manual.
IAEA, 2006.
https://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1223_web.pdf
4. Society of Nuclear Medicine and Molecular Imaging (SNMMI).
What is Nuclear Medicine?
https://www.snmmi.org/AboutSNMMI/Content.aspx?ItemNumber=5653
5. National Cancer Institute (NCI).
Radiation Therapy for Cancer.
https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy
6. Gupta, A., Basu, S.
Applications of Radioisotopes in Medicine.
Indian Journal of Nuclear Medicine, 2015.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4548234/
7. International Commission on Radiological Protection (ICRP).
Radiological Protection in Medicine.
ICRP Publication 105, 2007.
https://www.icrp.org/publication.asp?id=ICRP%20Publication%20105
