World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
9
AHMAD YUGNAKIYNING "HIBAT-UL HAQOYIQ"
ASARIDAGI ODOB- AXLOQQA OID QARASHLARI
Mahmudova Ruhshona Sodiqjon qizi
Qoʻqon universiteti Andijon filiali talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Ahmad Yugnakiyning “Hibat-ul Haqoyiq”
asaridagi odob-axloqqa oid qarashlari tahlil qilinadi. Asarning axloqiy-didaktik
yo‘nalishi, undagi odob, halollik, kamtarlik, ilmu fan, sabr-toqat kabi insoniy
fazilatlar targ‘ibi bayon etiladi. Shuningdek, bu g‘oyalarning badiiy ifodasi hamda
zamonaviy yoshlar tarbiyasidagi dolzarbligi misollar va baytlar asosida yoritiladi.
Asar bugungi kun ma’naviy tarbiya uchun muhim manba sifatida talqin qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ahmad Yugnakiy, Hibat-ul Haqoyiq, odob-axloq, didaktik asar,
kamtarlik, ilm, halollik, tarbiya, axloqiy qarashlar, ma’naviy tarbiya.
Abstract:
This article analyzes the ethical and moral views presented in Ahmad
Yugnaki’s work Hibat al-Haqa’iq. It discusses the moral-didactic direction of the
work, highlighting the promotion of values such as etiquette, honesty, humility,
knowledge, and patience. The artistic expression of these ideas and their relevance to
the upbringing of modern youth are illustrated through examples and poetic excerpts.
The work is interpreted as an important source for today’s spiritual and moral
education.
Keywords:
Ahmad Yugnaki, Hibat al-Haqa’iq, ethics, morality, didactic work,
humility, knowledge, honesty, education, moral views, spiritual upbringing.
Аннотация:
В данной статье анализируются взгляды на нравственность и
этикет, изложенные в произведении Ахмада Югнаки «Хибат аль-Хакаик».
Рассматривается нравственно-дидактическое направление произведения,
пропаганда таких человеческих качеств, как воспитанность, честность,
скромность, стремление к знаниям, терпение и выдержка. Также освещаются
художественное выражение этих идей и их актуальность в воспитании
современной молодежи на основе примеров и бейтов. Произведение
интерпретируется как важный источник духовного воспитания в наше время.
Ключевые слова:
Ахмад Югнаки, Хибат аль-Хакаик, этика и
нравственность, дидактическое произведение, скромность, знания, честность,
воспитание, нравственные взгляды, духовное воспитание.
KIRISH
Kitobxonga badiiy-estetik zavq berish badiiy adabiyotning birdan-bir vazifasi
bo'la olmaydi. Asarning mazmun- mohiyati, ayniqsa, undagi tarbiyaviy axloqiy
qarashlar uni badiiy asar sifatida shakllantiradi. Qadimgi Sharq adabiyotiga, uning
tarixiy taraqqiyotiga nazar solsak unda didaktik mavzu ustun ekanligini yaqqol
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
10
kuzatamiz. Ulug' mutafakkir, qomusiy olim Abu Ali ibn Sino Sharq ko'proq nasihat
bilan G'arb esa hayotni real ko'rsatish orqali kishini tarbiyalashga moyilligini qayd
etgan. Turkiy xalqlar adabiyotida didaktikaning ilk namunalari Mahmud
Koshg'ariyning "Devoni lug'otit turk" asarida uchrasa, o'zbek mumtoz adabiyotidagi
dastlabki yirik namuna sifatida Yusuf xos Hojibning "Qutadg'u bilik", Ahmad
Yassaviyning "Devoni hikmat", Ahmad Yugnakiyning "Hibat- ul haqoyiq" asarlarini
keltirish mumkin. Yuqorida nomi keltirilgan asarlarda odob-axloq, ma'rifat, adolat
haqidagi qarashlar pand-nasihatlar she'riy shaklda bayon etilgan.
ASOSIY QISM
Xususan, Ahmad Yugnakiyning "Hibat- ul haqoyiq" ("Haqiqatlar tuhfasi")
dostoni boshidan oxirigacha pandnoma yo'lida bitilgan badiiy jihatdan yetuk asar.
Ahmad Yugnakiyning “Hibat-ul Haqoyiq” (“Haqiqatlar tuhfasi”) asari XI-XII
asrlarda turkiy tilda bitilgan eng muhim didaktik dostonlardan biridir. Ushbu asar
axloqiy, diniy, ma’rifiy va hayotiy saboqlarga boy bo‘lib, o‘quvchiga to‘g‘ri yo‘l
ko‘rsatish, halol yashash, ezgulikni targ‘ib etish kabi yuksak qadriyatlarni
singdirishga xizmat qiladi. Asar nasihat va pand-nasihat shaklida yozilgan bo‘lib, har
bir baytda hayotiy tajriba, insoniy fazilatlar va axloqiy me’yorlar yoritilgan. Ahmad
Yugnakiy insonni jamiyatdagi o‘rnini, uning ma’naviy kamolotini, Allohga yaqin
bo‘lish yo‘lini ko‘rsatishga uringan. Asarda Allohga tavakkal qilish, sabr-toqat, ilm
va donolik, kamtarlik, adolat va halollik kabi fazilatlar alohida qadrlanadi.
Dostonning didaktik yo‘nalishi shundaki, muallif har bir inson hayotda to‘g‘ri yo‘lni
tanlashi, gunohlardan yiroq bo‘lishi, o‘z axloqini tarbiyalashi lozimligini urg‘ulaydi.
Shu orqali u nafaqat o‘z zamonasining balki bugungi kun o‘quvchisi uchun ham ibrat
bo‘la oladigan yuksak axloqiy maktab yaratgan.
Odob-axloqqa oid g‘oyalar va ularning badiiy ifodasi;
Ahmad Yugnakiyning “Hibat-ul Haqoyiq” asari o‘z zamonasining ijtimoiy,
ma’naviy va axloqiy muammolariga teran yondashgan adabiy-didaktik yodgorlikdir.
Asarda inson kamoloti, axloqiy tarbiya va ma’naviyatga oid chuqur qarashlar ilgari
suriladi. Shoirning asosiy maqsadi – o‘quvchini hayotda to‘g‘ri yo‘lga boshlash, uni
yomon illatlardan tiyib, ezgulikka da’vat qilishdir. Asarda halollik, rostgo‘ylik, sabr-
toqat, kamtarlik, adolat, ilmu fan egallash, kattalarga hurmat va kichiklarga mehr kabi
axloqiy fazilatlar keng yoritiladi. Muallif bu fazilatlarni faqat quruq nasihat tarzida
emas, balki badiiy obrazlar, chuqur ma’noli baytlar va hayotiy misollar orqali
ifodalaydi. Uning nazarida, inson qanchalik ilmu odobga ega bo‘lsa, shunchalik
jamiyatda qadrlanadi. Shuning uchun ham u ilmsizlikni zulmatga, axloqsizlikni esa
halokatga qiyoslaydi.
Masalan, Ahmad Yugnakiyning quyidagi bayti uning axloqiy qarashlarini aniq
ifodalaydi:
Odamni odam qilur ilm-u odob, Odobsiz kishini ko‘r, hayvon ado.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
11
Bu baytda shoir odob va ilmning inson shaxsiyati shakllanishidagi o‘rni haqida
fikr yuritadi. Unga ko‘ra, odobdan mahrum inson aslida insoniylik fazilatidan yiroq
bo‘ladi. Asar davomida muallif turli ijtimoiy qatlamlarga murojaat qilib, har kimning
o‘z vazifasi va axloqiy mas’uliyatini anglab yetishini istaydi.
Asarning yana bir ahamiyatli jihati shundaki, unda berilgan axloqiy pand-
nasihatlar umuminsaniy qadriyatlarga asoslangan. Shuning uchun ham bu asar faqat
o‘z zamonasida emas, balki bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning
badiiy va ma’naviy kuchi asarning har bir baytida yaqqol sezilib turadi.
Asarda nafaqat ma'no-mohiyat kuchli, balki unda badiiy san'atlardan ham
unumli foydalanilgan. To'g'ri so'zni asalga, yolg'on so'zni sarimsoqqa o'xshatish
yordamida tashbeh san'atining go'zal namunasi yaratilgan. Yolg'on so'z kasallik,
tashvish bo'lsa, to'g'ri so'z shifo bo'lib dardlardan forig' etishi bayon qilinadi. Bu
xususida so'z mulkining sultoni Mir Alisher Navoiyning ham qarashlari asar bilan
hamohang.
"Tilga ixtiyorsiz - elga e'tiborsiz. Ko'p bemaza so'zlaydigan ezma - kechalari
tong otguncha tinmay huradigan itga o'xshaydi. Tili yomon odam - xalq ko'nglini
jarohatlaydi, o'z boshiga ham ofat yetkazadi", - deydi Navoiy o'z asarlarida. Bundan
ko'rinadiki, Ahmad Yugnakiydan boshlangan bunday falsafiy-didaktik g'oyalar
Navoiy va undan keyingi davrda yashagan ijodkorlar asarlarida yanada rivojlangan
va boyib borgan.
Zamonamiz uchun dolzarbligi va tarbiyaviy ahamiyati;
Ahmad Yugnakiyning “Hibat-ul Haqoyiq” asari nafaqat o‘z davri uchun, balki
hozirgi zamon uchun ham yuksak tarbiyaviy ahamiyatga ega. Asarda ilgari surilgan
axloqiy g‘oyalar – halollik, rostgo‘ylik, sabr, kamtarlik, ilmu fan egallash,
adolatparvarlik kabi fazilatlar hozirgi yoshlar tarbiyasida muhim o‘rin tutadi.
Globallashuv, axborot oqimi va madaniy qadriyatlar aralashuvi kuchaygan davrda
yoshlarni ma’naviy-axloqiy jihatdan barkamol qilib tarbiyalash bugunning eng
muhim vazifalaridandir. Shu jihatdan Ahmad Yugnakiyning asari yosh avlodga yo‘l
ko‘rsatadigan bebaho manbadir.
Shoirning quyidagi misrasi bugun ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan:
“Bo‘lma mutakabbir, toki topgay hurmat, Kamtarlik ila yetar kishi martabat.”
Bu baytda muallif insonni takabburlikdan, ya'ni o‘zini ulug‘lashdan
ogohlantiradi. Unga ko‘ra, inson chinakam hurmat va e’tiborni kamtarlik orqali
qozonadi. Bu fikr hozirgi yoshlar uchun ayniqsa muhim, chunki zamonaviy dunyoda
ko‘p hollarda tashqi ko‘rinishga, boylik va mansabga qarab baho berish holatlari
uchraydi. Ahmad Yugnakiy esa chin martaba – axloqiy poklik va kamtarlikda ekanini
urg‘ulaydi.
Yana bir misra:
“Ilm o‘rgan, agar bo‘lsang xushliq istar, Ilmsiz kishiga qiyin har bir ishlar.”
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
12
Bu satr bugungi kunda ham beqiyos ahamiyatga ega. Ilm-fan taraqqiyoti avj
olgan zamonda yoshlar uchun eng asosiy yo‘l – bilimli bo‘lish, o‘qish va doimiy
izlanishdir. Ahmad Yugnakiy ilmsiz kishining hayoti og‘ir kechishini, unga jamiyatda
o‘rin topish mushkulligini ta’kidlab o‘tgan. Demak, asarda ilgari surilgan tarbiyaviy
g‘oyalar bugungi yoshlarni nafaqat axloqiy, balki ilmiy kamolot sari ham yetaklaydi.
Umuman olganda, “Hibat-ul Haqoyiq” asarining bugungi kundagi dolzarbligi
shundaki, u insonni o‘z ustida ishlashga, ma’naviy tozalanishga, jamiyatda foydali
bo‘lishga da’vat etadi. Asar yuksak axloqiy mezonlarga tayanib, yosh avlodning
qalbida ezgulik urug‘ini sochishga xizmat qiladi
Xulosa: sifatida shuni aytishim mumkinki, Ahmad Yugnakiyning " Hibat-ul
haqoyiq" asarida yoshlar o'rganishi, o'rnak olishi va hayotida tadbiq qilishi mumkin
bo'lgan jihatlar ko'p. Bu asar tom ma'noda o'zbek didaktik adabiyotining bebaho
durdonasi, bizga qoldirilgan adabiy, boy merosdir. "Hibat-ul haqoyiq" asari Yevropa
tan olgan va e'tirof etadigan jahon durdonalari bilan bellasha oladigan mumtoz
asardir. Bunday asarlarni mutolaa qilish, o'rganish va bo'lajak pedagog sifatida ularni
kelajak avlodga yetkazib berish bizning vazifamizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida). Hamkor
konferensiyalar, 1(11), 386-388.
2Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. University Research Base, 857-860.
3Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42),
144-149.
4Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI. Наука и технология в современном мире, 4(5), 36-38.
5O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD
QURONOV IJODI MISOLIDA). World of Philology, 2(2), 46-50.
6Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy. Asian Journal of Multidimensional
Research, 10(9), 271-276.
7Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION, 2(4), 173-176.
8Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In Конференции.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-39_Issue-1_May-2025
13
9Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 438-442.
10Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11Andreyevna, Jaxongirova Tamila; ,CURRENT TRENDS AND DEVELOPMENT
FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-6101.
13Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base, 992-995.
