https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
188
PERIFERIK QON HUJAYRALARIDA KUZATILADIGAN
O`ZGARISHLARNING SURUNKALI VIRUSLI GEPATIT BА ERTA
DIAGNOSTIKASI BILAN BOG`LIQLIGI
Ilmiy izlanuvchi: Azimov Azizbek Bafojonovich
Abu Ali Ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti
“
Biotibbiyot” fakulteti “Tibbiy biologiya” yo’nalishi 3-kurs talabasi
.
Ilmiy rahbar: Allamurodova Feruza Yoqubovna
Abu Ali Ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti
Gemtologiya va KLD kafedrasi assistenti.
Annotatsiya:
Ushbu tezis gepatitning rivojlanishi, qon hujaylarining
surunkali virusi haqida fikrlar bildirilgan. Gaptit B virusi surunkali jigar kasalligi
va jigar sirrozini yuzaga keltirish xavfi yuqoriligi sababli butun jahon miqyosida
sog`liqni saqlash sohasidagi muhim ahamiyatga ega bo`lgan muammolardan biri
hisoblanadi.
Kalit so`zlar
: jigar sirrozi, gepatit, profilaktik, jigar
KIRISH.
Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining (JSST) 2024 yilgi Global
gepatit hisobotiga ko'ra, virusli gepatit tufayli o'lim soni ortib bormoqda, bu jahon
miqyosidagi o`limga olib keluvchi infeksion kasalliklar orasida ikkinchi o`rinni
egallaydi. JSSTning ma’lumotlariga ko`ra, 2030 -yilgacha ushbu ko`rsatkichni
kamaytirish maqsadiga erishish hali ham mumkin, faqatgina tez va samarali
choralar ko'rilishi kerak. Dunyoning 187 mamlakatidan olingan ma’lumotlarga
ko`ra, virusli gepatitlar sabab bo`lgan o'limlarning taxminiy soni 2019- yildan
2022-yilgacha 1,1 milliondan 1,3 milliongacha oshgan. Ulardan taxminan 83 foizi
gepatit B, 17 foizi gepatit C virusiga to`g`ri keladi. Har kuni 3500 kishi xalqaro
miqyosda ushbu ikkala infektsiya bilan vafot etmoqda. Bundan tashqari, JSST
2022 –yildagi ma’lumotlariga ko`ra, taxminan 254 million kishi gepatit B bilan
yashab kelmoqda. Surunkali gepatit B bilan kasallanganlarning o`rtacha yoshi 30-
54 yoshni tashkil qiladi. Emlash kabi profilaktik choralar kasallik qayd etilish
holatlar sonining kamayishiga yordam berdi, ammo ular hali ham yetarli emas [3].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
189
Gaptit B virusi surunkali jigar kasalligi va jigar sirrozini yuzaga keltirish
xavfi yuqoriligi sababli butun jahon miqyosida sog`liqni saqlash sohasidagi
muhim ahamiyatga ega bo`lgan muammolardan biri hisoblanadi. Ushbu virus
ta’siri natijasida yuzaga kelgan jigar sirrozi dekompensatsiya bosqichiga o`tishi
jigardagi surunkali kasalligi prognozining yomonlashishiga hamda bu bosqichdagi
bemorlar uchun har 5 yilda yashovchanlikning 15 % ga qisqarishiga olib keladi.
Bunday bemorlar uchun yagona davo yo`li jigar transplantatsiyasi hisoblanadi.
Biroq, ushbu muolaja uchun donor yetishmovchiligi va bemorning yashab ketish
ehtimoli kamligi, bundan tashqari transplantatsiya katta miqdorda mablag` talab
qilishi sababli ko`plab bemorlar dekompensatsiyalashgan jigar sirrozidan vafot
etmoqda. Shu sababli surunkali virusli gepatit B bilan kasallangan bemorlar uchun
erta va aniq prognostik ko`rsatkichlarni aniqlash hamda ulardan foydalanish ushbu
kasallikda samarali davoni erta boshlashga va gepatit B virusining og`ir
asoratlarining oldini olib, bemor hayotchanligini uzaytirishga yordam beradi [5].
Organizm immun javobining holati gepatit B ning patogenezi va klinik
natijalari bilan chambarchas bog'liq. Ko'plab immunitet hujayralari kabi
limfotsitlar hujayra vositachiligidagi immunitetda muhim rol o'ynaydi. Oldingi
tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, limfotsitlar sonining kamayishi immunitet
hujayralarining apoptozi yoki disfunktsiyasi bilan bog'liq, bu bemor
organizmining antivirus javobi susayganligini ko'rsatadi. Keefe va boshqa bir
qator olimlar olib borgan tadqiqotlarining natijalari sirrozning rivojlanishi
limfotsitlar sonining bosqichma-bosqich kamayishi bilan bog'liq bo'lishi
mumkinligini ko`rsatadi. Shu bilan birga, jigar transplantatsiyasidan oldin past
limfotsitlar soni retsipiyent organizmi uchun o'lim xavfini anglatuvchi omil
hisoblanadi. So'nggi paytlarda limfotsitlarga asoslangan ko'rsatkichlarning
foydaliligi, shu jumladan o'rtacha trombotsitlar hajmining limfotsitlar soniga
nisbati, neytrofillar sonining limfotsitlar soniga nisbati, C-reaktiv oqsil
miqdorining limfotsitlar soniga nisbati va monotsitlar sonining limfotsitlar soniga
nisbati turli klinik tekshiruvlarda o`rganilib, ahamiyati yoritib berilgan [1].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
190
Ko'plab virusli infektsiyalar suyak ko`migi o`zak hujayralarining
yetishmovchiligi yoki giperproliferativ sindromlar bilan bog'liq o`zgarishlarni
keltirib chiqaradi. Pansitopeniya barcha uch turdagi qon hujayralarining
yetishmovchiligi:
eritrotsitlar
(anemiya),
leykotsitlar
(leykopeniya)
va
trombotsitlar (trombotsitopeniya) ko`rinishida yuzaga keladi [2]. Virusli gepatit B
infektsiyasining dastlabki belgilari klinik jihatdan chalg`ituvchi bo'lib, faqat
periferik qon trombotsitlari sonining pasayishi sifatida namoyon bo'lishi mumkin,
bu esa klinik tashxis va davolash uchun katta qiyinchilik tug'diradi. 1986- yilda
Zeldis va hamkasblari tomonidan nashr etilgan tadqiqot natijalari shuni
ko'rsatdiki, gepatit B virusini (HBV) o'z ichiga olgan zardobda yetishtirilgan
suyak iligi gemapoetik ildiz hujayralarining koloniya hosil qilish qobiliyati
pasaygan hamda HBV ni inaktivatsiya qilish yoki adsorbsiya orqali olib tashlash
bu nuqsonni tuzatgan. Ushbu tadqiqot gepatotsitlarga qo'shimcha ravishda gepatit
viruslari suyak iligi gemapoetik o`zak hujayralari funktsiyasiga bevosita ta'sir
qilishi mumkinligini ko'rsatdi. Gepatit viruslarining gemapoetik o`zak
hujayralariga bevosita zarar yetkazishining aniq mexanizmi haligacha
aniqlanmagan bo'lsa-da, gepatit virusi infektsiyasi keltirib chiqaradigan immunitet
reaktsiyasi va hujayra shikastlanishi keng doirada kechishi aniqlangan. Gepatit
virusi bilan bog'liq immun trompotsitopeniyaning paydo bo'lishi trombotsitlar
ishlab chiqarishning kamayishi va trombotsitlarni yo'q qilishning ko'payishini o'z
ichiga oladi, bu mexanizm gumoral va hujayrali immunitetlar o'rtasidagi ko'plab
aloqalarni o'z ichiga oladi [4].
Jigarning surunkali diffuz kasalliklari bilan anemiyaning turli patogenetik
variantlari kuzatilishi mumkin, jumladan, surunkali kasalliklar anemiyasi, qon
yo'qotish natijasida kelib chiquvchi anemiya, eritrotsilar va gemoglobin ishlab
chiqarilishining buzilishi, eritrotsitlar gemolizi, foliy kislotasi va B12 vitamini
yetishmovchiligi natijasida kelib chiquvchi anemiyalar. Jigarning diffuz
kasalliklari bilan og'rigan bemorlarda anemiya an'anaviy ravishda surunkali
kasalliklar anemiyasi sifatida tasniflanadi. Bu gemoglobin darajasining o'rtacha
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
191
pasayishi bilan tavsiflanadi va jigar kasalligining og'irligi bilan bog'liq. Odatda
kuzatiladigan gemoglobin darajasi 80 - 100 g / l oralig'ida bo`ladi. Anemiya
ko'pincha normoxrom, kam hollarda gipoxrom bo`ladi. Qon zardobidagi temir
darajasi va umumiy temirni bog'lash qobiliyati normal yoki biroz kamayadi, qon
zardobida ferritin ko'payadi, eritrotsitlarning yashash muddati qisqaradi. Surunkali
kasalliklar, shu jumladan jigarning diffuz kasalliklarida kuzatiladigan
anemiyaning o'ziga xos xususiyati bu retikuloendotelial tizim hujayralari
tomonidan iste'molning ko'payishiga bog`liq holda temir almashinuvining
buzilishi bo'lib, bu tanadagi temirning aylanishining buzilishi, eritroid qator
hujayralarining yetarli darajada ta'minlanmasligi va natijada samarasiz eritropoez
yuzaga kelishi bilan ta’riflanadi [6].
TADQIQOTNING MAQSADI.
Surunkali virusli gepatit B bilan og`rigan
bemorlarda kuzatiladigan gematologik o`zgarishlarni baholash asosida suyak
ko`migi aplaziyasini erta tashxislashni takomillashtirish.
TADQIQOT MATERIALI VA USULLARI.
Tadqiqot materiali sifatida
surunkali virusli gepatit B bilan og`rigan bemorlardan venoz qon olinib, ularda
umumiy qon tahlili, biokimyoviy qon tahlili, IFA va PZR tahlillari hamda jigar
fibroskani o`tkazildi.
TADQIQOT NATIJALARI.
Tadqiqotda qatnashgan 120 nafar bemorning
78 nafari erkaklar bo`lib, 65 % ni , 42 nafari esa ayollar bo`lib, 35 % ni tashkil
qildi. Ushbu bemorlar 2 guruhga bo'lib o`rganildi: 1. Virusga qarshi terapiya
olganlar - 62%; 2. Virusga qarshi terapiya olmaganlar - 38%. Umumiy qon tahlili
natijalariga ko'ra, virusga qarshi terapiya olgan bemorlarning 30 % ida
leykopeniya (˂4-9x109 / l) va 21% ida anemiya (˂120 g / l) aniqlandi.
Trombotsitopeniya (˂150x109/l) virusga qarshi terapiya olgan bemorlarning 18 %
ida va virusga qarshi dorilarni qabul qilmagan bemorlarning 32 % ida kuzatilgan.
O`tkazilgan jigar fibroskani natijalariga ko`ra, 17 % bemorlarda jigarning
fibrozlanishi boshlanganligi aniqlangan.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
192
XULOSA.
Surunkali virusli gepatit B bilan kasallangan bemorlarda olib
borilgan tekshiruvlar natijalariga ko`ra, ushbu bemorlarda periferik qon
hujayralari miqdorida turli darajadagi o`zgarishlar kuzatildi hamda bu o`zgarishlar
ko`p hollarda virusga qarshi terapiya qabul qilayotgan bemorlarda yaqqol
namoyon bo`lganligi aniqlandi. Umumiy qon tahlilidagi o`zgarishlarni to`g`ri
baholab, bu o`zgarishlardan ushbu kasallikning erta diagnostik kriteriysi sifatida
foydalanishni yo`lga qo`yish asosiy vazifa bo`lib qolmoqda. Bu orqali surunkali
virusli gepatit B ning kechish og`irligi va asoratlarini oldindan baholab, samarali
davo usullarini ishlab chiqish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e18556
2. https://doi.org/10.3389/fimmu.2016.00364
3.https://www.paho.org/en/news/10-4-2024-who-sounds-alarm-viral-
hepatitis-infections-claiming 3500-lives-each-day
4. Xu Y, Chen Y, Zhang L. Review: Advances in the Pathogenesis and
Treatment of Immune Thrombocytopenia Associated with Viral Hepatitis. Glob
Med Genet. 2023 Aug 24;10(3):229-233. doi: 10.1055/s-0043-1772771. pmid:
37635907; pmcid: pmc10449570.
5. Ye B, Ding Q, He X, Liu X, Shen J. High C-Reactive Protein-to-
Lymphocyte Ratio Is Predictive of Unfavorable Prognosis in HBV-Associated
Decompensated Cirrhosis. Lab Med. 2022 Nov 3;53(6):e149-e153. doi:
10.1093/labmed/lmac019. PMID: 35377449.
6. М. В. Сафонова, И. В. Козлова, А. Г. Новосельцев, анемия при
хронических
диффузных заболеваниях печени, Казанский медицинский журнал, 2011
г., том 92, № 6
