https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
165
TISH QATTIQ TO‘QIMALARI VA OG‘IZ BO‘SHLIG‘I SHILLIQ
QAVATIGA KOFEINLI ICHIMLIKLARNING TA’SIRI: KLINIK VA
MORFOLOGIK XUSUSIYATLAR
Raximov N.O.
Buxoro innovatsion ta’lim
va tibbiyot universiteti
Annotatsiya
: Kofeinli ichimliklar, jumladan qahva, choy va energiya
ichimliklari dunyo bo‘ylab keng iste’mol qilinadi. Ularning og‘iz salomatligiga
ta’siri zamonaviy stomatologik tadqiqotlarda dolzarb mavzulardan biri
hisoblanadi. Ushbu maqolada kofeinli ichimliklarning tishning qattiq to‘qimalari
va og‘iz shilliq qavatiga bo‘lgan klinik va morfologik ta’siri o‘rganiladi.
Tadqiqotda emal eroziyasi, dentin gipersezuvchanligi, rang o‘zgarishi va shilliq
qavatning yallig‘lanishi kabi holatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu
ichimliklarning kimyoviy tarkibi, jumladan, kislotalar va shakar bilan bog‘liq
o‘zaro ta’siri ham ko‘rib chiqiladi. Ushbu ta’sirlarni tushunish og‘iz salomatligini
saqlash va profilaktik choralarni ishlab chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
kofein, emal eroziyasi, dentin sezuvchanligi, og‘iz shilliq
qavati, rang o‘zgarishi, stomatologiya
Kirish.
Kofein bugungi kunda eng keng tarqalgan stimulyatorlardan biri
bo‘lib, qahva, choy, energiya ichimliklari va ba’zi gazlangan ichimliklar tarkibida
uchraydi. Kofeinning inson salomatligiga ta’siri bo‘yicha turli tadqiqotlar olib
borilgan bo‘lsa-da, uning og‘iz bo‘shlig‘iga, ayniqsa tish to‘qimalari va shilliq
qavatga ta’siri hanuz to‘liq o‘rganilmagan. Ushbu maqolaning maqsadi – kofeinli
ichimliklarning tish va og‘iz shilliq qavatiga bo‘lgan ta’sirini klinik va morfologik
jihatdan o‘rganish va ushbu ta’sirlarning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar berishdir.
Kofeinli ichimliklarning kimyoviy tarkibi
Kofeinli ichimliklar turli xil biologik faol moddalarga boy bo‘lib, ularning
asosiy tarkibiy qismlari tish emali va og‘iz shilliq qavati holatiga sezilarli ta’sir
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
166
ko‘rsatadi[4.5]. Ushbu ichimliklarning asosiy tarkibiy qismlariga quyidagilar
kiradi:
Kofein: Asosiy stimulyator bo‘lib, markaziy asab tizimiga ta’sir qiladi va
so‘lak ajralishini vaqtincha kamaytirishi mumkin. So‘lak ishlab chiqarishning
kamayishi esa og‘iz bo‘shlig‘idagi tabiiy himoya mexanizmlarining zaiflashishiga
olib keladi.
Kislotalar: Qahva, choy va energiya ichimliklari tarkibida sitrat, fosfor va
xlorogen kislotalar mavjud bo‘lib, ular tish emalini zaiflashtiradi va eroziyaga olib
kelishi mumkin.
Shakar va sun’iy shirinliklar: Ba’zi kofeinli ichimliklar tarkibidagi yuqori
miqdordagi shakar kariyes rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Sun’iy
shirinliklar esa og‘iz mikroflorasiga ta’sir qilib, disbiozga olib kelishi mumkin.
Taninning mavjudligi: Choy tarkibidagi tanin moddasi tish yuzasiga
bog‘lanib, ularni qoraytirishi yoki dog‘ tushishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Rang beruvchi pigmentlar: Qahva va choy tarkibida mavjud bo‘lgan
xromogen moddalari emal yuzasida to‘planib, tish rangining o‘zgarishiga sabab
bo‘ladi[5.6.7].
Ushbu kimyoviy tarkibiy qismlar tishning qattiq to‘qimalari va og‘iz shilliq
qavatining fiziologik holatini o‘zgartirib, ularni tashqi omillarga nisbatan
sezgirroq qiladi. Ayniqsa, energiya ichimliklarining kislotaligi yuqori bo‘lib, ular
uzoq muddat iste’mol qilinganda tish emali sezilarli darajada zarar ko‘rishi
mumkin.
Kofeinli ichimliklar turli xil biologik faol moddalarga boy bo‘lib, ularning
asosiy tarkibiy qismlari tish emali va og‘iz shilliq qavati holatiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi[7.8]. Quyidagi 1-jadvalda turli kofeinli ichimliklarning pH darajasi,
asosiy tarkibiy qismlari va tish emaliga ta’siri ko‘rsatilgan:
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
167
1-jadval
Ichimlik turi
pH
darajasi
Tarkibidagi
asosiy
moddalar
Tish emaliga ta’siri
Qahva
4.85–
5.10
Kofein, xlorogen kislota
Eroziya,
rang
o‘zgarishi
Qora choy
4.9–5.5
Kofein, tanin
Dog‘
tushishi,
blyashka
Yashil choy
6.0–7.0
Kofein, polifenollar
Kam
zararli,
antioksidant ta’sir
Energiya
ichimliklari
2.5–3.5
Kofein, sitrat, ortofosfor
kislota, shaker
Kuchli
eroziya,
kariyes xavfi
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, energiya ichimliklari eng kislotali bo‘lib,
tish emali uchun eng zararli hisoblanadi. Qahva va qora choy ham uzoq muddat
iste’mol qilinganda tish sirtida dog‘lar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Yashil choy
esa tish salomatligi uchun eng kam zararli variant sifatida tavsiya etiladi.
Profilaktik maqsadda ushbu ichimliklarni iste’mol qilishda ehtiyot
choralarini ko‘rish muhimdir. Masalan, ichimliklarni iste’mol qilgandan so‘ng
og‘izni suv bilan chayish yoki shakar qo‘shilmagan variantlarni tanlash tish va
shilliq qavatga bo‘lgan zararli ta’sirlarni kamaytirishga yordam beradi.
Kofeinli ichimliklarning tishning qattiq to‘qimalariga ta’siri
Tishning qattiq to‘qimalari, jumladan emal va dentin, kofeinli ichimliklar
ta’sirida turli xil o‘zgarishlarga uchraydi. Ularning uzoq muddat iste’mol qilinishi
quyidagi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin:
Emal eroziyasi
: Kislotalarning yuqori darajasi tish emalini asta-sekin
yemiradi. Ayniqsa, energiya ichimliklari va qahvaning kislotali tabiati emalning
minerallarini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi, bu esa tishlarning mo‘rtlashishiga olib
keladi.
Dentin gipersezuvchanligi
: Emalning yemirilishi natijasida dentin ochilib
qolishi mumkin. Bu esa tishlarning issiq, sovuq va shirin ta’sirlarga sezgirligini
oshiradi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
168
Tish rangining o‘zgarishi
: Qahva va choy tarkibidagi pigmentlar emal
yuzasida to‘planib, vaqt o‘tishi bilan tishlarning sarg‘ayishiga yoki qorayishiga
olib kelishi mumkin.
Shuningdek, muntazam iste’mol qilingan kofeinli ichimliklar tish yuzasidagi
biofilm va blyashkalarni ko‘paytirishi mumkin, bu esa kariyes va parodontal
kasalliklar rivojlanish xavfini oshiradi. Ayniqsa, tish gigiyenasiga e’tibor
berilmasa, ushbu salbiy ta’sirlar tezroq namoyon bo‘lishi mumkin[9].
Profilaktika choralari sifatida kofeinli ichimliklarni iste’mol qilgandan so‘ng
tishlarni darhol yuvmaslik, balki avval og‘izni suv bilan chayish va fluoritli tish
pastalaridan foydalanish tavsiya etiladi. Bundan tashqari, tish shifokoriga
muntazam ravishda tashrif buyurish va kasbiy gigiyena muolajalaridan o‘tish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kofeinli ichimliklarning og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavatiga ta’siri
Kofeinli ichimliklarning muntazam iste’moli og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati
uchun ham bir qator salbiy ta’sirlarga ega. Ushbu ichimliklar og‘iz shilliq
qavatining qurishiga, yallig‘lanish jarayonlariga va ba’zi hollarda allergik
reaksiyalarga olib kelishi mumkin.
Og‘iz bo‘shlig‘ining quruqlashishi
: Kofein tabiatan diuretik hisoblanadi
va organizmdan suyuqlik chiqarib yuborishni kuchaytiradi. Bu esa so‘lak
ajralishining kamayishiga olib keladi, natijada og‘izning quruqlashishi kuzatiladi.
Quruq og‘iz esa kariyes va shilliq qavat yallig‘lanishining rivojlanish xavfini
oshiradi.
Yallig‘lanish va tasirlash xususiyati
: Kislotalilik darajasi yuqori bo‘lgan
ichimliklar og‘iz shilliq qavatini ta’sirchan holatga keltiradi va uzoq muddatli
iste’mol qilinganda gingivit yoki stomatit kabi kasalliklarning rivojlanishiga sabab
bo‘lishi mumkin.
Allergik reaktsiyalar
: Ba’zi insonlarda kofeinli ichimliklar tarkibidagi
qo‘shimcha moddalarga nisbatan sezgirlik mavjud bo‘lib, bu shilliq qavatda
qichishish, qizarish va noqulaylik hissini yuzaga keltirishi mumkin.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
169
Shu sababli, og‘iz shilliq qavati sog‘lig‘ini saqlash uchun ushbu ichimliklarni
me’yorida iste’mol qilish va so‘lak ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga yordam
beradigan profilaktik choralar ko‘rish tavsiya etiladi.
Kofeinli ichimliklarning salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha profilaktik
chora-tadbirlar
Kofeinli ichimliklarning og‘iz va tish salomatligiga salbiy ta’sirini
kamaytirish uchun quyidagi profilaktik chora-tadbirlarga amal qilish muhimdir:
Ichimlik iste’mol qilish usulini o‘zgartirish
: Kofeinli ichimliklarni
ichishda somon (trubochka) ishlatish tish bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontaktni
kamaytiradi va emalning yemirilishini oldini oladi.
Suv bilan chayish
: Kofeinli ichimliklarni iste’mol qilgandan so‘ng og‘izni
oddiy suv bilan chayish kislotali muhitni neytrallashga yordam beradi va shilliq
qavatni tirnashdan himoya qiladi.
Tish yuvish vaqtiga e’tibor berish
: Kislotalilik darajasi yuqori bo‘lgan
ichimliklarni ichgandan so‘ng darhol tish yuvish tavsiya etilmaydi. Kamida 30
daqiqa kutish orqali emalni qo‘shimcha zarar yetkazishdan saqlash mumkin.
Fluoridli
tish
pastalaridan
foydalanish
:
Fluorid
tish
emalini
mustahkamlaydi va eroziya jarayonini sekinlashtiradi. Shuning uchun, kofeinli
ichimliklarni ko‘p iste’mol qiladigan shaxslar muntazam ravishda fluoridli tish
pastalaridan foydalanishlari lozim.
Shakar miqdorini kamaytirish
: Shakarsiz yoki kam shakarli variantlarni
tanlash kariyes rivojlanish xavfini pasaytiradi.
So‘lak ishlab chiqarishni rag‘batlantirish
: So‘lak og‘iz bo‘shlig‘ini tabiiy
yo‘l bilan himoya qiladi. Shakar tarkibiga ega bo‘lmagan saqich chaynash yoki
ko‘proq suv ichish so‘lak ishlab chiqarishni kuchaytiradi.
Tish shifokoriga muntazam tashrif buyurish
: Yiliga kamida ikki marta
tish shifokoriga tashrif buyurish va professional tozalash muolajalaridan o‘tish
tish va og‘iz shilliq qavatining salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
170
Diyetani tartibga solish
: Kofeinli ichimliklarni me’yorida iste’mol qilish
va ularni sut yoki boshqa neytrallovchi ichimliklar bilan aralashtirib ichish salbiy
ta’sirni kamaytirishga yordam beradi.
Ushbu chora-tadbirlarga rioya qilish orqali kofeinli ichimliklarning og‘iz
bo‘shlig‘iga salbiy ta’siri minimallashtirilishi mumkin. Sog‘lom odatlar
shakllantirish va muntazam tibbiy nazorat tishlarning uzoq muddat sog‘lom
bo‘lishini ta’minlaydi.
Xulosa va tavsiyalar
Ushbu maqolada kofeinli ichimliklarning og‘iz bo‘shlig‘iga, ayniqsa tishning
qattiq to‘qimalari va shilliq qavatiga bo‘lgan ta’siri batafsil ko‘rib chiqildi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, muntazam ravishda kofeinli ichimliklarni
iste’mol qilish tish emalining eroziyasi, dentin gipersezuvchanligi, shilliq
qavatning quruqlashishi va yallig‘lanish jarayonlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Kofeinli ichimliklarning salbiy ta’sirini kamaytirish uchun quyidagi
tavsiyalarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
Ichimliklarni somon orqali ichish
– bu usul ichimlikning tish bilan
bevosita kontaktini kamaytiradi va emal eroziyasini oldini oladi.
Ichimlik iste’molidan so‘ng suv bilan og‘izni chayish
– bu kislotali va
rang beruvchi moddalarni neytrallashga yordam beradi.
Fluoridli tish pastalaridan foydalanish
– tish emalini mustahkamlash va
kariyes xavfini kamaytirish uchun muhim hisoblanadi.
Tishlarni darhol yuvmaslik
– ichimlik ichilgandan so‘ng kamida 30
daqiqa kutish emalning zaiflashishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun tavsiya etiladi.
Sog‘lom dieta va muvozanatli ovqatlanish
– ortiqcha shakar iste’molidan
qochish va sut mahsulotlarini ko‘proq iste’mol qilish og‘iz salomatligi uchun
foydalidir.
Tish shifokoriga muntazam tashrif buyurish
– yilda kamida ikki marta
professional tekshiruv va tozalash muolajalaridan o‘tish tavsiya etiladi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
171
Yuqoridagi profilaktik choralar yordamida kofeinli ichimliklarning og‘iz
bo‘shlig‘iga salbiy ta’sirini kamaytirish va uzoq muddat sog‘lom tishlarga ega
bo‘lish mumkin. Kelajakda bu mavzuda qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish zarur,
chunki og‘iz salomatligini himoya qilish bo‘yicha yangi usullar va himoya
vositalarini ishlab chiqish ahamiyat kasb etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Каримкулов К. М. и др. Kam alkogolli energetiklar (tonik
ichimliklar)“yaguar original” va “red devil alcoenergi” ichimliklar tarkibidagi
kofein va taurin kimyoviy moddalarining inson organizmdagi salbiy oqibatlari
//Журнал химии товаров и народной медицины. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 35-
53.
2.
Davronova M. S. et al. Studying the effect of energy drinks on the
pancreas //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 639-644.
3.
Srivastava R. et al. The brewed connection: A comprehensive review
of the relationship between caffeine and oral health //International Journal of
Dental Research. – 2023. – Т. 5. – №. 2. – С. 68-74.
4.
Lussi, A., et al. (2019). "Erosive tooth wear: A multifactorial
condition of growing concern and increasing knowledge."
Monographs in Oral
Science
, 25, 1-15.
5.
Zero, D. T. (2017). "Dental caries process and prevention strategies:
The position of the Academy of General Dentistry."
General Dentistry
, 65(6), 27-
36.
6.
Dawes, C. (2020). "The effects of beverages on salivary flow rate and
pH."
Journal of Oral Rehabilitation
, 47(7), 823-829.
7.
Meurman, J. H., & Frank, R. M. (2018). "Oral mucosal changes
associated with chronic exposure to acidic beverages."
European Journal of Oral
Sciences
, 126(5), 321-329.
8.
Hannig, C., et al. (2021). "The impact of tea and coffee consumption
on dental staining and plaque formation."
International Journal of Dental
Hygiene
, 19(2), 150-157.
9.
Kim, Y., et al. (2019). "The role of fluoride in enamel
remineralization and protection against acidic beverages."
Caries Research
, 53(3),
302-310.
