https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
22
PSIXOLOGIYA VA TIBBIYOT: PSIXOTERAPIYA,
PSIXOSOMATIKA YO‘NALISHIDAGI INNOVATSIYALAR
Aymuratova Gulayim Raxatovna
Toshkent tibbiyot akademiyasi
1-davolash ishi yo'nalishi 5-kurs
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy psixologiya va tibbiyot
kesishmasida shakllanayotgan innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi. Ayniqsa,
psixoterapiya va psixosomatika yo‘nalishidagi texnologik yangiliklar, virtual
reallik, sun’iy intellekt, onlayn terapevtik xizmatlar va psixofiziologik boshqaruv
texnikalari, ularning ilmiy va amaliy jihatlari, zamonaviy texnologiyalar orqali
erishilayotgan terapevtik natijalar haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, ushbu holat
yuzasidan O’zbekistonda amalga oshirilayotgan salohiyatlar to’g’risida so’z
yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
psixoterapiya, psixosomatika, innovatsiya, sun’iy intellekt,
virtual reallik, onlayn terapevtik xizmatlar.
Inson salomatligi haqida zamonaviy tushunchalar jismoniy sog‘liq bilan bir
qatorda ruhiy va psixologik holatni ham o‘z ichiga oladi. Bu yondashuv, ayniqsa,
so‘nggi o‘n yilliklarda tez sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan tibbiyot va
psixologiya fanlarining integratsiyasi natijasida shakllangan. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) salomatlikni “faqat kasallik yoki jismoniy nuqsonning
yo‘qligi emas, balki to‘liq jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlik holati” deb
ta’riflaydi [1]. Bu ta’rif salomatlikni multidisiplinar yondashuv orqali o‘rganish
zaruratini taqozo etadi. Bugungi kunda tibbiyot va psixologiya bir-birini
to‘ldiruvchi ikki muhim yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Xususan, psixoterapiya va
psixosomatika yo‘nalishlari inson organizmidagi ruhiy va jismoniy tizimlarning
o‘zaro ta’sirini chuqur tahlil qilish imkonini bermoqda. Psixoterapiya — bu ruhiy
holat buzilishlarini davolash va psixologik yordam ko‘rsatishga qaratilgan tizimli
yondashuv bo‘lsa, psixosomatika esa ruhiy omillarning jismoniy kasalliklar
rivojiga ta’sirini o‘rganadigan ilmiy yo‘nalishdir [2]. Zamonaviy davrda bu ikki
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
23
yo‘nalish innovatsion texnologiyalar bilan boyitilmoqda. Shuningdek,
“biopsixososial model” doirasida inson salomatligiga yondashuv — ya’ni
biologik, psixologik va ijtimoiy omillar uyg‘unligini hisobga olish — butun
dunyoda sog‘liqni saqlash siyosatining muhim elementi sifatida qaralmoqda. Bu
model asosida kasallikni nafaqat simptom darajasida, balki uning sabablarini
chuqur tahlil qilish orqali davolashga intilish kuzatilmoqda [3].
Psixoterapiya yo‘nalishidagi innovatsiyalarga quyidagilar misol bo'ladi:
- Onlayn psixoterapiya va mobil platformalar - texnologik rivojlanish
psixoterapiya xizmatlarini jismonan mavjud bo‘lmagan holda ham taqdim etishga
imkon berdi. “Talkspace”, “BetterHelp” kabi platformalar minglab
foydalanuvchilarga qisqa vaqt ichida professional yordam olish imkonini
yaratmoqda. O‘zbekiston sharoitida ham lokal platformalar va mobil ilovalar
ishlab chiqish istiqbollari mavjud;
- Virtual reallik (VR) terapiyasi - fobiyalar, post-travmatik stress buzilishi
(PTSB), ijtimoiy xavotir kabi buzilishlarda VR orqali ekspozitsion terapiya
amalga oshirilmoqda. VR orqali bemor xavotir uyg‘otuvchi holat bilan
simulyatsion tarzda tanishtirilib, ruhiy bardoshlilikka erishish maqsad qilinadi;
- Sun’iy intellekt asosida terapiya - AI asosidagi virtual terapevtlar
foydalanuvchining so‘z va hissiyotlarini aniqlash orqali avtomatlashtirilgan
maslahatlar berishga qodir. Ushbu usullar terapevt tanqisligi bo‘lgan hududlarda
ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin.
Psixosomatika sohasidagi innovatsiyalar:
- Biopsixososial modelning keng qo‘llanilishi - yurak-qon tomir kasalliklari,
shqozon-ichak sindromlari, dermatologik muammolar va boshqa ko‘plab
kasalliklar stress va psixologik omillar bilan bog‘liq. Biopsixososial model ushbu
omillarni birgalikda ko‘rib chiqib, kompleks davolashni nazarda tutadi.
- Neurofeedback va biofeedback usullari - bu texnikalar orqali bemor
o‘zining fiziologik faoliyatini real vaqt rejimida kuzatadi va ongli boshqarish
(masalan, nafas olish, yurak urishini sekinlashtirish) orqali simptomlarni
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
24
kamaytirishga erishadi. Bu usullar uyqusizlik, migren, xavotir kabi holatlarda
qo‘llaniladi [4].
- Mindfulness va tanani anglash metodikasi - (ongli hozirlik) asosida
tuzilgan mashqlar psixosomatik simptomlarni kamaytiradi. Meditatsiya, div scan
(tanani his qilish) va diqqatni nafasga jamlash stress gormonlari darajasini
kamaytiradi [5].
O‘zbekistonda psixoterapiya va psixosomatika sohasidagi innovatsion
yondashuvlar kun sayin ahamiyatga ega bo'lib bormoqda. Mamlakatimizda
sog‘liqni saqlash tizimi so‘nggi yillarda psixologik xizmatlar sifatini oshirish,
ruhiy salomatlik masalalariga e’tiborni kuchaytirish yo‘nalishida muhim
islohotlarni boshlab berdi. 2022-yilda tasdiqlangan “Ruhiy salomatlik
konsepsiyasi”da aholining psixologik holatini mustahkamlash, psixoterapevtik
yordamni birlamchi tibbiy xizmatlarga integratsiya qilish kabi muhim chora-
tadbirlar nazarda tutilgan [6]. 2022-yil yakuniga ko‘ra, Sog‘liqni saqlash vazirligi
ma’lumotlariga ko‘ra, ruhiy holat bilan bog‘liq muammolar bo‘yicha murojaatlar
soni 1,5 baravarga oshgan [7]. JSST bilan hamkorlikda o‘tkazilgan tadqiqotlarga
ko‘ra, so'nggi yillarda aholining 25–30 foizi surunkali stress, xavotir yoki
depressiv holatlarni boshdan kechirganini bildirgan [8,9]. Bu esa jamiyatda
psixologik xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotganidan dalolat beradi.
Bugungi kunda ko‘plab tibbiyot muassasalarida klinik psixologlar va
psixoterapevtlar faoliyat yuritmoqda. Psixosomatik kasalliklar, jumladan
gipertoniya, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari bilan kasallangan
bemorlarga kompleks yondashuv asosida psixologik maslahatlar berilishi yo‘lga
qo‘yilmoqda. Innovatsion jihatdan qaralganda, quyidagi yondashuvlar alohida
e’tiborga loyiq:
- Teletibbiyot (telemeditsina) asosida psixologik maslahat berish tajribalari
yo‘lga qo‘yilmoqda, ayniqsa, chekka hududlarda yashovchi aholiga xizmat
ko‘rsatish
maqsadida[10].
- Mobil psixologik yordam xizmatlari — ayrim nodavlat tashkilotlar va xususiy
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
25
psixologik markazlar tomonidan mobil ilovalar yoki messenjerlar orqali maslahat
berish yo‘lga qo‘yilgan.
Ruhiy sog‘liq haftaliklari, psixologik marafonlar — aholining psixologik
savodxonligini oshirish va stigma (ruhi kasalliklarga nisbatan salbiy munosabat)ni
kamaytirish uchun targ‘ibot ishlari olib borilmoqda.
Oliy ta’lim muassasalarida psixologik markazlar tashkil etilib, talabalar
uchun muntazam psixologik monitoring va individual maslahatlar taklif
qilinmoqda [11] Respublika bo‘yicha 40 dan ortiq davlat va xususiy psixologik
markazlar faoliyat olib bormoqda, ularning ayrimlarida psixosomatik
muammolarga ixtisoslashgan mutaxassislar mavjud.
2021–2024-yillarda respublikaning 12 ta hududida “Ruhiy salomatlik
markazlari” tajriba asosida tashkil etildi, bu markazlarda psixoterapiya, oilaviy
maslahatlar, va art-terapiya xizmatlari yo‘lga qo‘yilgan.Toshkent, Farg‘ona,
Samarqand va Buxoro viloyatlarida biofeedback va mindfulness terapiya
elementlari asosida sinov dasturlari joriy etilgan [12].
Ushbu holatlar O‘zbekistonda ruhiy sog‘liq sohasida raqamli texnologiyalar,
ilg‘or psixoterapevtik usullar va kompleks yondashuvlar joriy etilayotganidan
dalolat beradi. Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi, Toshkent
tibbiyot akademiyasi, Toshkent davlat pedagogika universiteti va boshqa ilmiy
muassasalarda psixosomatika yo‘nalishida ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda [13].
Xulosa
Psixoterapiya va psixosomatika sohasidagi innovatsiyalar tibbiy
xizmatlar sifatini oshirish, bemorning salomatligiga individual yondashish va
psixologik yengillikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bu yo‘nalishda ilmiy-
tadqiqot ishlari va texnologik yechimlar integratsiyasi muhim ahamiyat kasb
etadi. Kelajakda O‘zbekiston sharoitida ham bu innovatsiyalarni amaliyotga
tatbiq etish katta salohiyatga ega
.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
26
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
American
Psychological
Association.
(2023).
Advances
in
Psychotherapy and Digital Mental Health.
2.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST), “Mental health situations in
the world in 2025.
3.
Sapolsky, R. M. (2004). Why zebras don’t get ulcers: The acclaimed
guide to stress, stress-related diseases, and coping.
4.
Thibault, R. T., Lifshitz, M., Raz, A. (2016). The self-regulating
brain and neurofeedback: Experimental science and clinical promise.
5.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context:
Past, present, and future.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
“Ruhiy
salomatlikni mustahkamlash bo‘yicha milliy strategiya (2022–2026)”
7.
Ma’lumot: “Aholining ruhiy sog‘ligiga oid ko‘rsatkichlar” (2021–
8.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST), O‘zbekiston bo‘limi:
“Mental
health
situation
in
Uzbekistan
–
Report
2022”
.
https://www.who.int/uzbekistan
9.
UNICEF Uzbekistan, Ruhiy salomatlik va bolalar psixologiyasi
bo‘yicha hisobotlar:
“Mental health and psychosocial support services in
Uzbekistan: Assessment 2023”
https://www.unicef.org/uzbekistan
10.
Toshkent davlat pedagogika universiteti, Psixologiya fakulteti. Ilmiy
maqola: “O‘zbekistonda psixologik xizmatlarning holati va rivojlanish
tendensiyalari” //
Ilmiy-amaliy jurnal
, 2023-yil, №2.
11.
Respublika ruhiy salomatlik ilmiy-amaliy markazi — Davlat
muassasasi ma’lumotlari va hisobotlari. Muallif: R. G‘aybullaev, M. Yo‘ldoshev.
“Psixoterapiya va sog‘lomlashtirish xizmatlarining innovatsion modeli”
// TMA,
2022.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Iqtisodiy tadqiqotlar
va islohotlar markazi. Ma’ruza: “Sog‘liqni saqlash sohasida raqamli
texnologiyalar: holat va istiqbollar”, 2023.
13.
Stat.uz — O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi.
