https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
301
REVMATOID ARTRIT RIVOJLANISHIDA PATOGENETIK VA
ETIOLOGIK OMILLARNING ROLI
Axmedova Firangiza Kaxramonovna
Klinik va klinik oldi fanlar kafedrasi assistenti
Buxoro Innovatsion Ta’lim va Tibbiyot Universiteti
Firangizaxmedova1985@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada revmatoid artrit (RA) kasalligining asosiy
xususiyatlari, uning rivojlanish omillari va davolash usullari yoritilgan.
Revmatoid artrit surunkali yallig‘lanish jarayoni bilan kechuvchi tizimli kasallik
bo‘lib, avvalo qo‘llar, barmoqlar va bilaklardagi mayda bo‘g‘imlarni zararlaydi.
Kasallik patogenezi autoimmun mexanizmlarga asoslangan bo‘lib, immun
tizimining gomeostazining buzilishi natijasida rivojlanadi. Shuningdek, maqolada
RA diagnostikasi, klinik belgilari va zamonaviy terapevtik yondashuvlari haqida
batafsil ma’lumot berilgan.
Kalit so‘zlar:
kalsiy, revmatoid artrit, bo‘g‘imlar, immun javob, suyak
to‘qimasi, yallig‘lanish, genetik predispozitsiya.
KIRISH.
Revmatoid artrit (RA) – autoimmun xastalik bo‘lib,
bo‘g‘imlarning surunkali yallig‘lanishi bilan kichadi, Aasosan bo‘g‘imlarning
shikastlanishi bilan tavsiflanadigan tizimli yallig‘lanish kasalligidir. Kasallikning
nomi qadimgi yunon tilidan olingan bo‘lib, "bo‘g‘im yallig‘lanishi" degan
ma’noni anglatadi. RA etiologiyasi hali to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, uning
rivojlanishida genetik moyillik, infektsion agentlar hamda immun tizimi
disfunksiyasi yetachi omillar sifatida e’tirof etiladi.
Kasallik patogenezi va etiologiyasini tushunish RA diagnostikasi hamda
davolash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga egaErta bosqichdagi
RA bilan og‘rigan bemorlarning prognozini eng aniq baholash imkonini beruvchi
testlar va diagnostika vositalari hanuzgacha aniq belgilanmagan. Shuningdek, turli
dorivor muolajalarga bemorlarning javobini oldindan bashorat qilishga imkon
beruvchi o‘zgaruvchilar haqida ham to‘liq ma’lumot mavjud emas.So’ggi yillarda
RAda umr ko’rish davomiyligining pasayishining asosiy sababi ateroskleroz bilan
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
302
bog’liq bo’lib, yurak-qon tomir tizimida asoratlar rivojlanishiga sabab bo’lmoqda.
RA bilan og’rigan bemorlarda qon tomir tizimida kasalliklarni tez-tez namoyon
bo’lishi lipid almashinuvining buzilishi bilan bog’liqligi shifokorlarga malum,
ammo bu kasalliklarning rivojlanish mexanizmlari to’liq ochib berilmagan. Ushbu
muammoni hal qilishda RA bilan og’rigan bemorlarda maqsadli diagnostika va
davolash muhim rol o’ynaydi. RA bilan og’rigan bemorlarda bazis davo fonida
statinlarni qo’llash sogayishni tezlashtiradi, shuningdek, yurak-qon tomir
kasalliklarini oldini olishga yordam beradi.
Patogenez va etiologik omillar
Revmatoid artrit rivojlanishida asosiy rolni autoimmun reaktsiyalar
egallaydi. Ushbu jarayon quyidagi bosqichlarda namoyon bo‘ladi:1.Genetik
redispozitsiya:Autoimmun kasalliklarga moyillik irsiy omillar bilan bog‘liq bo‘lib,
ayniqsa HLA-DR1 va HLA-DR4 antigenlarini kodlovchi MHC II sinfi genlari
muhim ahamiyat kasb etadi.
Infektsion omillar:RA rivojlanishiga virus va bakteriyalar sabab bo‘lishi
mumkin. Jumladan, Epstein-Barr virusi, parotit virusi, herpes viruslari va T-
limfotrop viruslari autoimmun mexanizmlarni qo‘zg‘atishi mumkin.Atrof-muhit
omillari:Chekish, ekologik ifloslanish, chang va zararli kimyoviy moddalarga
ta’sir RA patogenezini kuchaytirishi mumkin.Ichki mikrobiom holati ham immun
javobning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.Immunologik mexanizmlar:Kasallik
patogenezida revmatoid omillar (RF) va modifikatsiyalangan proteinlarga (ACPA,
AMPA, aCarP, AAPA) qarshi autoantitanalar muhim ahamiyatga ega.T va B-
limfotsitlarining sinovial to‘qimalarga migratsiyasi yallig‘lanish jarayonining
davomiyligini ta’minlaydi.Sitokinlar (IL-1, IL-6, TNF-α) va araxidon kislotasi
metabolitlari bo‘g‘im to‘qimalarida degenerativ o‘zgarishlarni kuchaytiradi.
Klinik manzarasi.
RA odatda bilak, qo‘l va barmoqlarning mayda
bo‘g‘imlaridan boshlanadi va simmetrik tarzda rivojlanadi. Kasallikning asosiy
belgilari quyidagilardan iborat:
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
303
Bo‘g‘imlarning og‘rishi va shishishi.rtalabki harakat cheklanganligi (jutish
sindromi)Charchoq va mushak og‘rig‘i, tana haroratining biroz oshishi,remissiya
va zo‘rayish fazalarining almashishi,kamqonlik, ishtaha pasayishi va vazn
yo‘qotish, sekretsiya bezlari disfunksiyasi (quruq ko‘zlar va og‘iz qurishi).
Kasallik rivojlangan hollarda xaftaga va suyak to‘qimalari shikastlanib, og‘ir
deformatsiyalar va harakat cheklovlariga olib keladi.
Diagnostika Revmatoid artritni aniqlashda quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Laborator tahlillar: Revmatoid omil (RF) va anti-CCP antitanalar
Eritrositlar cho‘kish tezligi (ECHT) va C-reaktiv oqsil (CRP) darajasi
Tasviriy diagnostika: Rentgenologik tekshiruvlar,MRI va ultratovush
teshiruvlari (sinovial yallig‘lanishni baholash uchun)
Davolash.
RA davolash strategiyasi kasallikning bosqichiga qarab
belgilanadi va quyidagi asosiy tamoyillarni o‘z ichiga oladi:Dori vositalari bilan
davolash:Nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar (NYQD) – simptomlarni
yengillashtirish uchun.Glyukokortikosteroidlar – yallig‘lanish jarayonini bostirish
maqsadida.
Bazisli immunosupressiv terapiya: Metotreksat, leflunomid, sulfasalazin kabi
preparatlar uzoq muddatli davolash uchun qo‘llaniladi.Biologik terapiya: TNF-α
ingibitorlari (infliksimab, adalimumab) va IL-6 antagonistlari zamonaviy davolash
usullariga kiradi.Reabilitatsiya va fizioterapiya:Maxsus mashqlar, fizioterapevtik
muolajalar
va
ortopedik
vositalardan
foydalanish.Xirurgik
aralashuv:Sinovektomiya yoki rekonstruktiv operatsiyalar kasallikning kechki
bosqichlarida qo‘llaniladi.
Osteoporoz profilaktikasi:Kaltsiy va vitamin D qo‘shimchalari osteoporozni
oldini olishga yordam beradi.Sut mahsulotlari, yong‘oqlar va baliq mahsulotlari
bilan boyitilgan parhez tavsiya etiladi.
Xulosa.
Revmatoid artrit – murakkab immunologik va genetik
mexanizmlarga asoslangan tizimli kasallik bo‘lib, uning erta diagnostikasi va
to‘g‘ri davolash usullari nogironlikning oldini olishga yordam beradi. Zamonaviy
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
304
terapevtik yondashuvlar va innovatsion biologik dori vositalari yordamida RA
bilan kasallangan bemorlarning hayot sifati sezilarli darajada yaxshilanmoqda.
Kelajakdagi tadqiqotlar kasallikning aniq etiologik sabablarini o‘rganish va
individualizatsiyalashgan terapiya usullarini ishlab chiqishga qaratilgan bo‘lishi
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Исламова, К. А., Абдушукурова, К. Р., Хамраева, Н. А., & Эшмуратов, С.
Э. (2023). Эффективность внутрисуставного введения гиалуромхондро при
раннем остеоартрозе. iqro, 2(2), 186-193.
2. Абдушукурова К., Исламова К. Взаимосвязь нервно-эндокринных
нарушенийу больных ревматоидным артритом //International Bulletin of
Medical SciencesandClinical Research. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 16-20.
3. Исламова, К. А., Абдушукурова, К. Р., Хамраева, Н. А., & Эшмуратов, С.
Э. (2023). Эффективность внутрисуставного введения гиалуромхондро при
раннем остеоартрозе. iqro, 2(2), 186-193.
4. Amrillaevich A. I., Rustamovna A. K. Revmatoid artrit va yurak ishemik
kasalligi bo ‘lgan bemorlarda aspirin qo ‘llanilishi //Journal of cardiorespiratory
research. –2020. – Т. 1. – №. 3. – С. 49-51.
