https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
257
GEPATOPANKREATOLOGIYADA ZAMONAVIY NUR TASHXISI VA
INTELLEKTUAL PERSONALLASHTIRILGAN TEXNOLOGIYALAR
Raxmanova Nigora Kuchkarovna
“Terapiya” kafedrasi o‘qituvchisi
Hamshiralar Akademiyasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Gepatopankreatoduodenal soha, ayniqsa,
onkologik xarakterdagi kasalliklarni o‘z vaqtida instrumental tashxislash
muvaffaqiyatli davolash, prognozni yaxshilash va bemorlarning hayot sifatini
oshirish haqida so‘z boradi. Hozirgi vaqtda nur tashxis imkoniyatlari o‘simtaning
qon bilan ta’minlanish xususiyatini, uning tarqalganligini, sellyulyarligini aniqlash
va baholash imkonini beradi, gepatospetsifik kontrast preparatlar bilan MR
(Magnit-rezonans) tekshiruvi o‘tkazilganda esa jigar hujayralarining funksional
faolligini ham baholash mumkinligi haqida gap boradi.
Kalit so‘zlari.
Kompyuter tomografiyasi, magnit-rezonans tomografiyasi,
fiziologiya, onkologiya, ultratovush, piksellar va voksellar, tekstura tahlili.
Gepatopankreatoduodenal soha, ayniqsa onkologik xarakterdagi kasalliklarni
o‘z vaqtida instrumental tashxislash muvaffaqiyatli davolash, prognozni
yaxshilash va bemorlarning hayot sifatini oshirishning kafolatidir. Ushbu sohaga
tegishli jigar, oshqozon osti bezi, o‘t yo‘llari, o‘t pufagi va o‘n ikki barmoqli ichak
kasalliklari doirasi nihoyatda keng bo‘lib, ularning rivojlanish etiologiyasi va
patogenezi, klinik kechish manzarasi ko‘p jihatdan o‘xshashdir. Bu ko‘p jihatdan
klinik belgilar va laboratoriya ma’lumotlari asosida tashxis qo‘yishning
qiyinligini, shuningdek, tibbiy vizualizatsiya usullaridan keng foydalanish
zarurligini tushuntiradi.
Hozirda nur tashxischisi bo‘lgan shifokorning arsenalida uchta asosiy usul
mavjud: ultratovush tekshiruvi (UTT), kompyuter tomografiyasi (KT) va magnit-
rezonans tomografiyasi (MRT). Ularning har biri o‘rganilayotgan a’zo va
to‘qimalarning makro va mikrostrukturasi, funksiyasi va fiziologiyasi haqida
maksimal ma’lumot olishga qaratilgan ko‘plab usullarni o‘z ichiga oladi. Bunday
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
258
usullar kundan-kunga ko‘payib bormoqda. Tibbiy tasvirlarni olish usullarining
o‘zini rivojlantirishdan tashqari - o‘ta sezgir ultratovush datchiklarini joriy etish,
ultratovush tekshiruvida vena ichiga kontrastlash uchun preparatlarning paydo
bo‘lishi, rentgen nurlanishini qayd etish uchun yangi turdagi detektorlarni yaratish
- so‘nggi besh yil ichida olingan tomografik tasvirlarni qayta ishlash usullariga
katta e’tibor qaratilmoqda. To‘qima zichligini Xaunsfild birliklarida baholashdan
(KTda) tasvirlarni baholashning yangi usullaridan foydalanishga, shu jumladan
oddiy ko‘zdan yashirin bo‘lgan katta miqdordagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan
tekstura ko‘rsatkichlarini olishga asta-sekin o‘tish amalga oshirilmoqda. Tekstura
tahlili - bu tibbiy tasvirlarni tahlil qilish usuli bo‘lib, piksellar va voksellar
qiymatlarining taqsimlanish ko‘rsatkichlarini va ularning tasvirdagi o‘zaro
munosabatlarini hisoblash imkonini beradi. Bunday ko‘rsatkichlarga gistogramma
tavsifi, kulrang rangning har bir darajasi uchun gomogen zonalar mavjudligini
baholash va boshqalar kiradi. “Teksturali tahlil yordamida istalgan turdagi
tasvirlarni, istalgan modalliklarni, kontrast kuchaytirilgan tasvirlarni va nativ
tasvirlarni baholash mumkin. Radiomika tushunchasi birinchi marta 2012-yilda
taklif etilgan” [1]. Jigar holatini baholash, patologik o‘smalarni aniqlash va
qiyosiy tashxislash uchun qo‘llaniladigan vizualizatsiya usullarining diagnostik
qiymatiga nafaqat qo‘llaniladigan asbob-uskunalar turi, skanerlash va kontrast
kuchaytirish usullari, balki rentgenolog shifokorning ixtisoslashuvi va tajribasi
ham ta’sir ko‘rsatadi.
“Klinik tadqiqotlarning ideal sharoitlarida jigardagi yangi o‘zgarishlarni
aniqlashning sezgirligi va o‘ziga xosligi sezilarli darajada farq qiladi. Jahon
adabiyotlari ma’lumotlariga ko‘ra, KT sezgirligi va o‘ziga xosligi mos ravishda
66,1-82% va 73,5-92%, MRT esa - mos ravishda 82-93,1% va 87,3-91% [2]”.
Ushbu ko‘rsatkichlarga faqat bemorni tekshirishga tayyorlashning barcha
shartlariga rioya qilinganda, skanerlash, bolyusli kontrast kuchaytirish bo‘yicha
tavsiyalarga amal qilinganda, bunday patologiyali bemorlarni davolashga
ixtisoslashgan markazlarda tadqiqot o‘tkazilganda, shuningdek, o‘tkazilgan
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
259
tadqiqotni baholovchi rentgenolog shifokorning yetarli tajribasi mavjud bo‘lganda
erishish mumkin.
“Kontrast kuchaytirgichli KT jigar va oshqozon osti bezi hosilalarini qiyosiy
tashxislash uchun muhim ma’lumot beradi” [3]. Arterial va venoz fazalarda
kontrast kuchayishini baholash orqali o‘simtaning vaskulyarizatsiyasini,
kechiktirilgan fazada to‘planishiga qarab esa o‘simta tuzilmasidagi fibroz to‘qima
miqdorini baholash mumkin. Tajribali mutaxassis skanerlashning barcha
bosqichlarida KT tasvirlarini baholashda ko‘pchilik bemorlarga yuqori aniqlik
bilan tashxis qo‘yishi mumkin. Afsuski, bunday tasvirlarni baholash odatda
subyektiv bo‘lib, ko‘plab omillar ta’siriga uchraydi.
Subyektiv va obyektiv xarakterdagi bunday muammolarning mavjudligi
yangi yondashuvlarni, jumladan, rentgenolog shifokorning ishini optimallashtirish
va onkologik kasalliklar diagnostikasining aniqligini oshirish, o‘smalar
diagnostikasining ham soxta salbiy, ham soxta ijobiy natijalari chastotasini
kamaytirish imkonini beruvchi tobora ko‘payib borayotgan diagnostik
ma’lumotlar oqimini qayta ishlashni talab qiladi. Ushbu muammoning
yechimlaridan biri tibbiy tasvirlarni baholash jarayoniga avtomatik segmentatsiya
va differensial diagnostika algoritmlarini joriy etish bo‘lishi mumkin.
Ushbu maqolaning maqsadi gepatopankreatologiyada nur tashxisi va
intellektual personallashtirilgan texnologiyalarning zamonaviy imkoniyatlarini
ko‘rib chiqishdan iborat; adabiyot ma’lumotlari va shaxsiy tajriba asosida vena
ichiga kontrast moddalarni qo‘llashdan tortib sun’iy intellekt (SI)
texnologiyalarini joriy etishning dastlabki natijalarigacha bo‘lgan davrda
gepatobiliar sohaning nur vizualizatsiyasi rivojlanishini tahlil qilish, ularning
afzalliklari, kamchiliklari va rivojlanish istiqbollarini baholashdan iborat.
Ushbu ishda quyidagilarni baholash vazifasi qo‘yildi:
- KT va MRTda kontrast kuchaytirishni qo‘llash natijalari va to‘qimaga xos
kontrast vositalarni ishlab chiqish va qo‘llash uchun shart-sharoitlar;
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
260
- to‘qimaga xos kontrast agentlar va diffuzion-muallaq izobratsiyalarni
qo‘llash natijalari;
- jigar va oshqozon osti bezi o‘smalarini tashxislashda teksturali tahlilni
qo‘llash imkoniyatlari va natijalari;
Shunday qilib, nur diagnostikasining zamonaviy rivojlanishi kompyuter
texnologiyalarini, xoh tekstura tahlili bo‘lsin, xoh mashinali o‘rganish algoritmlari
bo‘lsin, qo‘llamasdan mumkin emas. Shunga qaramay, ushbu texnologiyalarni
qo‘llashga bag‘ishlangan, shu jumladan O‘zbekistonning bir qator olim
shifokorlari va A.V. Vishnevskiy nomidagi xirurgiya ilmiy-amaliy tibbiyot
markazi bazasida olib borilgan ishlarning istiqbolli natijalariga qaramay, hozirgi
vaqtda ularning klinik amaliyotda keng qo‘llanilishi cheklangan va qo‘shimcha
o‘rganishni talab qiladi, bu esa zamonaviy rentgenolog shifokorning kasbiy
tayyorgarligiga yangi talablarni qo‘yadi. Shu bilan birga, rentgenografiya,
ultratovush tekshiruvi, hujayradan tashqari va to‘qimaga xos kontrast
kuchaytirilgan KT va MRT hamda MRT-DVI kabi usullar o‘z ahamiyatini
yo‘qotmayapti. Olib borilayotgan tadqiqotlar gepatopankreatoduodenal sohaning
jarrohlik va onkologik kasalliklarini operatsiyadan oldingi differensial tashxislash
konsepsiyasini amalga oshirish hamda olingan bilimlarni jarrohlik davolashni
rejalashtirishda qo‘llash imkonini beradi. Teksturaviy tahlil va sun’iy intellekt
texnologiyalarini qo‘llagan holda gepatopankreatoduodenal sohaning jarrohlik va
onkologik kasalliklarining nur tashxisi ma’lumotlarini protsessordan keyingi qayta
ishlash muammosini amalga oshirish zamonaviy tibbiyot uchun juda muhim va
dolzarbdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. V.Kumar, Y. Gu, S . Basu. “ Radiomics: the process and the challenges”.
USA. Pub. “Magn Reson Imaging”, 2012. P. 1234.
2.
Sh.Choi, S . Kim. “ Diagnostic performance of CT, gadoxetate disodium-
enhanced MRI, and PET/CT for the diagnosis of colorectal liver metastasis:
Systematic review and meta-analysis”. USA. Pub. J Magn Reson Imaging,
20181250. doi: https://doi.org/10.1002/jmri.25852
3. L.R.Roberts, C.B.Sirlin F.Zaiem. “Imaging for the diagnosis of
hepatocellular carcinoma: A systematic review and meta-analysis”. USA. Pub.
