https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
244
GEMODIALIZDAGI BEMORLARDA STOMATOLOGIK
KASALLIKLARNING KLINIK DIAGNOSTIKASI
Olimova Dildora Vohid qizi
Tayanch doktorant
Buxoro davlat tibbiyot instituti,
Annotatsiya.
Ushbu maqolada gemodializdagi bemorlarda uchraydigan
asosiy stomatologik kasalliklarning klinik diagnostikasi yoritilgan. Tadqiqot shuni
ko‘rsatadiki, bu bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘ida keng tarqalgan muammolar –
kserostomiya, uremik stomatit, paradontal kasalliklar va osteodistrofiya –
immunitetning pasayishi va metabolik o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Maqolada
kasalliklarning tashxislash usullari, ularni differensial tashxis qilish va asosiy
diagnostik mezonlar batafsil bayon etilgan. Gemodializdagi bemorlarning og‘iz
bo‘shlig‘idagi o‘zgarishlarini erta aniqlash va to‘g‘ri tashxis qo‘yish muhim
ahamiyat kasb etadi, chunki bu holatlarning rivojlanishi bemorning umumiy
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Gemodializ, stomatologik kasalliklar, klinik diagnostika,
uremik stomatit, kserostomiya, Paradontal kasalliklar, osteodistrofiya
Kirish.
Bugungi kunda gemodializga muhtoj bo‘lgan bemorlarning soni
ortib bormoqda. Surunkali buyrak kasalligi (SBK) dunyo bo‘ylab keng tarqalgan
bo‘lib, uning oxirgi bosqichi – buyrak yetishmovchiligi bo‘lib, bunday bemorlar
hayotini saqlab qolish uchun gemodializga muhtoj bo‘ladilar. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, SBK bilan kasallanganlar orasida
gemodializga ehtiyoj sezadigan bemorlar soni har yili o‘rtacha 6-8% ga
oshmoqda[1.2].
Gemodializ buyrak yetishmovchiligi bilan kasallangan bemorlar uchun eng
keng tarqalgan muolajalardan biri bo‘lib, u tanadan ortiqcha toksinlar, elektrolitlar
va suyuqlikni chiqarib tashlashga yordam beradi. Biroq, uzoq muddatli
gemodializ muolajalari natijasida bemor organizmida turli o‘zgarishlar yuzaga
keladi. Ayniqsa, elektrolitlar muvozanatining buzilishi, immunitetning pasayishi
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
245
va suyak to‘qimalarining zaiflashishi og‘iz bo‘shlig‘i salomatligiga bevosita ta’sir
qiladi[3.4].
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, gemodializdagi bemorlar orasida og‘iz
bo‘shlig‘i kasalliklari juda keng tarqalgan:
Kserostomiya (og‘iz qurishi) – 30-60%
Paradontal kasalliklar (gingivit va parodontit) – 50-80%
Uremik stomatit – 20-40%
Osteodistrofiya va suyak rezorbsiyasi – 25-50%
Kandidoz va boshqa qo‘ziqorin infeksiyalari – 20-35%
Bunday kasalliklarning yuqori uchrash darajasi gemodializ bemorlarining
umumiy salomatligi bilan bog‘liq bo‘lib, buyrak yetishmovchiligi natijasida
immunitet zaiflashishi va metabolik o‘zgarishlar sodir bo‘lishi bilan
izohlanadi[2.4].
Gemodializdagi bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarining yuqori darajada
uchrashiga quyidagi omillar sabab bo‘ladi:
1.
So‘lak ajralishining kamayishi – Dializ jarayoni tanadan ortiqcha
suyuqlikni olib tashlagani sababli so‘lak ishlab chiqarish kamayadi.
2.
Elektrolit disbalansi – Kaltsiy va fosfor muvozanatining buzilishi jag‘
suyaklarining zaiflashishiga olib keladi.
3.
Uremik toksinlarning to‘planishi – Qon tarkibida to‘planib qoladigan
toksik moddalarning ko‘payishi og‘iz shilliq qavati yallig‘lanishiga sabab bo‘ladi.
4.
Immunitetning pasayishi – Gemodializ bemorlarida immun tizimi
zaiflashgani sababli infeksiyalar tez-tez uchraydi.
5.
Oziqlanish buzilishi – Temir, vitamin D, B12 yetishmovchiligi og‘iz
bo‘shlig‘ining holatiga ta’sir qiladi.
Yuqoridagi omillar sababli, gemodializdagi bemorlar stomatologik
kasalliklarga nisbatan ancha moyil bo‘lib, ularni doimiy kuzatish va profilaktika
tadbirlari amalga oshirilishi zarur.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
246
Gemodializdagi
bemorlarda
stomatologik
kasalliklarning
klinik
diagnostikasi
Gemodializ bemorlarida uchraydigan stomatologik muammolarni aniqlash
uchun kompleks diagnostik yondashuv talab etiladi. Klinik tashxis qo‘yishning
asosiy bosqichlari anamnez yig‘ish, vizual tekshiruv, maxsus laborator va
instrumental tadqiqotlar yordamida kasalliklarni aniqlashdan iborat.
Birinchi bosqichda bemorning umumiy ahvoli, gemodializ davomiyligi va
stomatologik shikoyatlari o‘rganiladi. Og‘iz qurishi, milklarning qonashi, og‘riq
yoki yallig‘lanish kabi belgilar bemorning klinik holatini baholashda muhim rol
o‘ynaydi. Vizual tekshiruvda og‘iz shilliq qavatining rangi, strukturasi, til va
milklarning shishishi hamda qonash darajasi aniqlanadi.
Kserostomiya diagnostikasida bemorning sub’ektiv shikoyatlari bilan bir
qatorda, ob’ektiv baholash ham amalga oshiriladi. So‘lak sekretsiyasining
kamayishi maxsus testlar orqali aniqlanib, til va shilliq qavatning quruqlik darajasi
baholanadi.
Paradontal kasalliklarni aniqlashda Paradontal cho‘milgich yordamida
milklarning qonash darajasi va gingival cho‘ntak chuqurligi o‘lchanadi. Ushbu
usul yordamida gingivit va parodontitning rivojlanish bosqichi aniqlanadi.
Tish kariesini tashxislash vizual baholash, rentgenografiya va maxsus
indikator suyuqliklari yordamida amalga oshiriladi. Ayniqsa, rentgenografiya
kariesning dastlabki bosqichlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Uremik stomatit tashxisida og‘iz shilliq qavatidagi o‘zgarishlar, eroziyalar va
og‘riqning mavjudligi baholanadi. Nafas hididan ammiakning sezilishi ham bu
kasallikning tipik belgilaridan biri hisoblanadi.
Og‘iz bo‘shlig‘idagi infektsiyalarni tashxislash uchun bakteriologik ekish va
mikroskopik tekshiruvlar qo‘llaniladi. Kandidoz va boshqa qo‘ziqorin
infeksiyalarini aniqlash maqsadida maxsus testlardan foydalaniladi.
Rentgen diagnostikasi va konus nurli kompyuter tomografiyasi (CBCT) jag‘
suyaklari va tishlarning ichki tuzilishini chuqur o‘rganish imkonini beradi. CBCT
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
247
yordamida suyak rezorbsiyasi va Paradontal cho‘ntaklarning holati batafsil
baholanadi.
Biokimyoviy qon tahlillari esa gemodializdagi bemorlarning umumiy
sog‘lig‘i va stomatologik kasalliklarning sabablarini aniqlashda muhim rol
o‘ynaydi. Kreatinin, mochevina, kaltsiy va fosfor darajalari og‘iz bo‘shlig‘i
patologiyalarining rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar sifatida baholanadi.
Klinik diagnostika usullarini qo‘llash stomatologik kasalliklarni erta aniqlash
va bemorlarga o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish imkonini beradi. Bu esa
gemodializdagi bemorlarning hayot sifatini oshirish va ularning umumiy
sog‘lig‘ini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega.
Diagnostika natijalarini tahlil qilish va davolash rejasini tuzish
Bemorning stomatologik muammolari shaxsiy kartaga kiritiladi.
Kasallikning og‘irlik darajasiga qarab individual davolash usullari
tanlanadi.
Og‘iz bo‘shlig‘ining umumiy gigiyenasini yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar
beriladi.
Differensial tashxis
Gemodializdagi bemorlarda uchraydigan stomatologik kasalliklar ba’zan
boshqa kasalliklar bilan o‘xshash klinik belgilarni namoyon qiladi. Shu sababli,
to‘g‘ri tashxis qo‘yish uchun quyidagi kasalliklar o‘rtasidagi farqlarni ajratish
muhim:
Kasallik
Asosiy
klinik
belgilar
O‘xshash
kasalliklar
Differensial
tashxis usuli
Uremik
stomatit
Oqish-kulrang
yallig‘langan joylar,
achishish, ammiak
hidi
Kandidoz, herpes
stomatiti
Mikroskopik
tekshiruv,
halitoz
testi
Kserostomiya
Og‘iz
qurishi,
yutish
qiyinligi,
shilliq
qavat
quruqligi
Diabetga bog‘liq
kserostomiya
Qon
tahlili
(glyukoza, HbA1c),
so‘lak sekretsiyasi
testi
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
248
Parodontit
Milklarning
shishishi, qonashi,
tishlar
harakatchanligi
Gingivit,
osteodistrofiya
Paradontal
zondlash,
rentgenografiya
Osteodistrofiya
Jag‘
suyaklari
yumshashi,
suyak
zichligining
pasayishi
Osteoporoz,
vitamin
D
yetishmovchiligi
Biokimyoviy
tahlillar
(Ca,
P,
ALP), CBCT
Xulosa
.
Gemodializdagi
bemorlarda
stomatologik
kasalliklarning
diagnostikasi murakkab va ko‘p bosqichli jarayondir. Kasalliklarni erta aniqlash
va to‘g‘ri differensial tashxis qo‘yish bemorlarning og‘iz bo‘shlig‘ida yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan asoratlarning oldini olishga yordam beradi. Shu sababli,
stomatologlar, nefrologlar va umumiy amaliyot shifokorlarining hamkorlikda
ishlashi muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kolesov V. A., Petrova L. I. "Nefrologiya va stomatologiya: o‘zaro
bog‘liqlik" // Rossiyskaya stomatologiya jurnali. – 2021. – № 3. – S. 45–52.
2.
Nascimento M. M., Mitsnefes M. M. "Oral health in end-stage renal disease
patients" // International Journal of Nephrology. – 2020. – Vol. 21, No. 2. – P.
112–119.
3.
Tishler M., Abtahi M., Shooriabi M. "Salivary changes in patients undergoing
hemodialysis: A systematic review" // Journal of Clinical Periodontology. – 2022.
– Vol. 49, No. 7. – P. 890–898.
4.
Wang L., Liu J., Xie Y. "Paradontal disease and chronic kidney disease: A
bidirectional relationship" // Journal of Paradontal Research. – 2021. – Vol. 56,
No. 5. – P. 456–469.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. "Nefrologik bemorlarda
stomatologik xizmatni tashkil etish bo‘yicha klinik tavsiyalar". – Toshkent: SSV,
2023. – 85 b.
