https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
536
TARIXIY VA BADIIY ASARLAR TALQINIDA
GULBADANBEGIM SIYMOSI.
G‘aybullayeva Baxshanda Baxshullayevna
Buxoro innovatsion ta’lim va tibbiyot
universiteti 1-kurs magistranti
e-mail:
gaybullayevabaxshanda0@gmail.com
Annotatsiya.
Bugungi kunda buyuk temuriy malikalar, ayniqsa, dunyo
tarixida o‘ziga xos o‘rin egallagan Bobur mirzo va uning suyukli qizi
Gulbadanbegim hayoti va ijodi barcha tarixchi va adabiyotshunoslar tomonidan
katta qiziqish bilan o‘rganilayotgan dolzarb mavzudir. Ushbu maqolada o‘rta
asrlarda Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan ilk ayol tarixchi, shoh va shoirning
oqila hamda dono qizi Gulbadanbegim hayoti va ijod yo‘li tarixiy, badiy manbalar
asosida o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
Gulbadanbegim, Bobur mirzo, ‘‘Boburnoma”,
‘‘Humoyunnoma”, Margret Rumer Goden, “Temuriy Malikalar”, ‘‘Yulduzli
tunlar’’, memuarlar.
Kirish.
Tarix sahifalarida o‘z o‘rni va iziga ega bo‘lgan ayol shaxslar orasida
temuriy-boburiy malika Gulbadanbegim alohida o‘rin tutadi. U nafaqat Boburiylar
sulolasining yirik vakili, balki o‘zining tarixiy asari — “Humoyunnoma” orqali
tarixni badiiy ruhda yozib qoldirgan ilk Sharq ayollaridan biridir. Gulbadan begim
o‘z zamonasining siyosiy, madaniy va oilaviy hayotida faol ishtirok etgan, ilmga
chanqoq va ziyrak ayol sifatida tarixda nom qoldirgan. Mazkur maqolada
Gulbadanbegim siymosi tarixiy jamda badiiy asarlar asosida tahlil qilinadi.
Tarixiy haqiqat va badiiy tasvir uyg‘unligi orqali uning shaxsiyati, ijodi va o‘rni
yanada chuqurroq ochib beriladi.
Gulbadanbegim XVI asrda yashab o‘tgan va Boburiylar sulolasining nufuzli
ayollaridan biri sanaladi. U Zahiriddin Muhammad Boburning qizi, Humoyunning
singlisi va Akbarshohning ammasi bo‘lgan. Boburiylar tarixida o‘zining
bilimdonligi, adabiy saviyasi va siyosiy masalalardagi tafakkuri bilan ajralib
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
537
turgan Gulbadanbegim tarix sahifalarida o‘ziga xos iz qoldirgan. Undan qolgan
mashhur manba — “Humoyunnoma” asari hisoblanadi. Ushbu asar Boburiylar
saroyining ichki hayoti, siyosiy voqealar, Humoyun va uning o‘g‘li Akbar hayoti
bilan bog‘liq muhim faktlarni o‘z ichiga olgan. Gulbadanbegim bu asarni
Akbarshohning buyrug‘i bilan yozgan bo‘lib, unda o‘sha davr saroy hayoti, sulola
ichidagi munosabatlar, sayohatlar va harbiy yurishlar haqida aniq, batafsil, va
ko‘pincha nozik badiiy uslubda so‘z yuritadi. Bu asar tarixiy faktlarga boy bo‘lishi
bilan birga, muallifning shaxsiy kuzatuvlari, his-tuyg‘ulari va ayol nigohidagi
nozik tafsilotlar orqali ham ahamiyatlidir. Shu jihatdan “Humoyunnoma” o‘z
davrida yozilgan tarixiy asarlar orasida noyob bo‘lib, uni nafaqat tarixiy, balki
adabiy yodgorlik sifatida ham baholash mumkin.
Gulbadanbegim 1522-yili Kobulda tugʻilgan temuriy malikadir [1, 121].
Otasi Zahiriddin Muhammad Bobur edi. Onasi esa Dildor begim boʻlgan. Onasi
Dildor begimning haqiqiy ismi—Soliha Sulton begim boʻlib, Zahiriddin
Muhammad Boburning amakisi Sulton Mahmud Mirzoning qizi [2, 57]. Dildor
begimdan Gulrang begim, Gulchehra begim, Hindol Mirzo, Gulbadan begim va
Olur Mirzolar tugʻilganlar. Olur Mirzo oʻlimidan keyin savdoyi boʻlib qolgan
Dildor begim harholda keyinchalik yana sogʻayib ketgan boʻlishi ehtimol, chunki
Dildor begimning Humoyunshoh hukmdorlik davrida ham saroy yigʻilishlarida,
anjumanlarida ishtirok qilgani haqida Gulbadanbegim mufassal maʼlumot
beradi[2, 58].
Gulbadanbegim otasi Bobur podshohning farmoniga koʻra katta onasi,
yaʼni Humoyun Mirzoning onasi - Mohim begimqoʻlida tarbiyalangan. Binobarin,
1525-yili Gulbadan begimni Mohim begim oʻz tarbiyasiga oladi. Gulbadan begim
har ikkala onasini ham samimiy eʼzozlagan. U oʻz asarida onasini “Dildor begim”
deb, Mohim begimni esa „onam hazratlari“ deb tilga oladi [2,57].
Gulbadanbegim1529-yilgacha Kobulda yashaydi. Bobur Hindistonni qoʻlga
kiritgach, Mohim begim bilan birga podshoh otasining huzuriga - Agraga boradi.
Otasi Bobur vafotidan soʻng, akasi Humoyun podshoh saroyida yashaydi[2, 59].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
538
Yoshligidan adabiyot va tarixga qiziqqan. Zamonasining barcha bilimlaridan
boxabar boʻlgan, fors tilini mukammal oʻzlashtirgan, „Boburnoma“ni mutolaa
qilgan[1, 121].
Gulbadanbegim faqatgina yozuvchi va tarixchi emas, balki o‘z zamonasining
faol siyosiy arbobi sifatida ham tanilgan. U Boburiylar saroyida muhim mavqega
ega bo‘lgan, sulola ichidagi nizolarni hal etishda, diplomatik aloqalarni yuritishda
ishtirok etgan. Ayniqsa, Humoyunning Eron va Hindistondagi siyosiy yurishlarida
u bilan birga bo‘lib, ayol sifatida emas, balki mas’uliyatli arbob sifatida ham
ko‘zga tashlangan. 1539-yilda Gulbadanbegimni Xizr Xoʻjaxonga turmushga
chiqaradilar. U Saodatyor ismli bir oʻgʻil koʻrgan [2, 58]
Gulbadanbegim oʻz zamonasining oqila, donishmand ayollaridan edi. U
jiyani Jaloliddin Akbarshohning “Firdavs makon va jannat oshyon Hazrat
haqidagi voqealardan nimaiki bilsangiz, yozingiz”, — degan soʻziga muvofiq,
“Humoyunnoma”
nomli
muhim
tarixiy
asarini
yozishga
kirishadi.
“Humoyunnoma” Bobur bilan Humoyun podshohlarning hayot tarzi va
sarguzashtlarining muxtasar tarixi boʻlib, mantiqan “Boburnoma”ning davomidir.
Bu asarning muhimligi yana shundaki, asardagi ayrim voqealarning kelib chiqish
sabablari mukammal ochib beriladi. Asarda XV asrning oxiri - XVI asrning
oʻrtalarida Movarounnahr, Afgʻoniston va Hindiston hududlarida roʻy bergan
voqealar bayon qilinadi. Gulbadanbegim oʻz asarida saroy ahlining hayot tarzi,
shuningdek, tarixiy asarlarda uchramaydigan Bobur podshoh xonadonining nozik
xususiyatlari, oilaviy sharoitlari, toʻy va aza bilan bogʻliq udumlar, uy-roʻzgʻor
asboblari, kiyim-kechak turlari kabi jihozlar haqida mufassal hikoya qiladi [2, 59].
Asar forsiyda yozilgan. Gulbadanbegim Boburning tarixnavislik sohasidagi
anʼanalarini davom ettirib, kitobida tarixiy voqealar bilan birga madaniyat,
adabiyot, tilshunoslik, geografiya, etnografiya,siyosat va boshqa sohalarga oid
maʼlumotlarni ham keltirgan. Bobur hukmronligi davri voqealarini qisqa bayon
qilib, Humoyun davrini batafsil yoritgan. Tarixchi olim Abulfazl Allomiy
“Akbarnoma” asarini yaratishda “Humoyunnoma”dan keng foydalangan [1, 121].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
539
Mir Mahdi Mirzoning “Tazkirat ut-tavohin” asariga murojaat qilsak,
Gulbadanbegimning gʻazaliyotdan ham xabari boʻlgan [2, 60]. Gulbadanbegim
Akbarshoh hukmronligi davrida saroydagi eng hurmatli ayollardan biri bo‘lib,
shohning maslahatchilaridan biri sifatida e’tirof etilgan. U Ko‘hna Dehlida
madrasa va masjidlar qurdirgan, ayollar ta’limiga alohida e’tibor qaratgan. Bu
uning faqat saroy muhitida emas, balki keng jamoatchilik orasida ham faol
bo‘lganini ko‘rsatadi.Uning hayoti orqali o‘sha davrdagi ayollar ijtimoiy
faolligining namunasi ko‘rinadi. Gulbadan begim o‘z aqliy salohiyati, siyosiy
zukkoligi va madaniy-ma’rifiy xizmatlari bilan nafaqat tarixda, balki xalq
xotirasida ham unutilmas siymoga aylangan.
Gulbadanbegim siymosi tarixiy manbalardan tashqari, badiiy asarlarda ham
aks etgan bo‘lib, u yerda u ko‘proq ruhiy olami boy, fidoyi, zukko va sabrli ayol
sifatida tasvirlanadi. Adiblar uning shaxsiyati orqali o‘z davrining murakkab
siyosiy voqealarini, ayol taqdirining saroy muhitidagi ko‘rinishini badiiy tasvirlar
orqali ochib berishga harakat qilishgan. O‘zbek adabiyotida Gulbadanbegimga
bag‘ishlab yozilgan asarlar ko‘p bo‘lmasa-da, ba’zi tarixiy roman va dramatik
asarlarda u epizodik bo‘lsa-da, yuksak ma’naviyatli, bilimli ayol timsolida
namoyon bo‘ladi. “Yulduzli tunlar’” romanida Gulbadanbegimning yoshlik davri
tasvirlangan. Asarda Gulbadanbegim tasviri jajji, ammo oqila va dono kelajagi
porloq ijodkor ayol sifatida kiritilgan. Xususan: “Avvallari Qutlug‘ Nigorxonim
xizmatida bo‘lgan Robiya hozir Mohim begim huzurida besh yashar Gulbadanga
enagalik qilmoqda edi. Bobur o‘z oilasiga yigirma to‘rt yillik qadrdon bo‘lgan
Robiyaning ta’zim bilan bergan salomiga alik olib, u bilan iliq so‘rashdi. So‘ng
qizchasi Gulbadanga yuzlandi. Qo‘g‘irchoqday yasantirilgan jajji qizchaning
qosh-ko‘zi beixtiyor Dildor og‘achani eslatdi. Gulbadanni ham o‘sha go‘zal juvon
tuqqan edi. Mohim begim Hindolni onalarcha suyib parvarish qilayotganini yillar
davomida kuzatib yurgan Dildor og‘acha bu ayolning tantiliga qoyil bo‘lgan va
Gulbadanni unga o‘zi farzandlikka bergan edi. Bu ikki ayol endi kalondimog‘
Gulruh begimga qarshi go‘yo bolalar orqali ittifoq tuzgan edilar. Gulruh begim
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
540
esa bir emas, ikki o‘g‘li bo‘y yetib kelayotganidan behad mag‘rurlanar, Komron
mirzo va Askariylarni taxt vorisi Humoyunga qarshi raqobat tuyg‘usi bilan
tarbiyalar edi. Shu sababli Bobur ham Gulruh begimdan ko‘p ranjir, lekin oradagi
kundoshlik balosini butunlay daf qilish qo‘lidan kelmas edi. Murg‘ak qizchasini
ko‘rgan zahoti esiga tushgan bu murakkabliklar Gulbadanning egilib ta’zim qilishi
va shirin «assalomi» bilan xayolidan uzoqlasha boshladi. Bobur qizchasini qo‘lida
ko‘tarib olib, peshonasidan o‘pdi, so‘ng dasturxon oldiga kelib, uni tizzasiga olib
o‘tirdi” [3, 63]. Qolaversa, romanda ota va qiz o‘rtasidagi shirin suhbatlar
o`zgacha mehr bilan tasvirlangan. Jumladan: “ Senga tugmalar ma’qulmi? - deb
so‘radi dadasi, Gulbadan «ha», deb jilmaydi. Bobur qizchasi ushlab ko‘rgan
yuqorigi tugmani yulib olmoqchi bo‘lib bir tortdi. Lekin tugma juda mahkam
tikilgan ekan, uzilmadi. - Hazratim, ne qilmoqchisiz? - hayratlanib so‘radi Mohim
begim. - Qo‘ying, tugmani uzmang, axir bu sizning shohona libosingiz! - Hechqisi
yo‘q. Zargarga buyursalar, yana bitta shundoq tugma yasab bergay. Bobur
kamariga osilgan qindan kichkina qalamtarosh oldi-yu, o‘sha tugmani ipidan
qirqib olib, qizchasiga berdi: - Lekin yo‘qotma. Bu qush - Humo. Ilohim senga
baxt keltirsin. Gulbadan quvonib va hayajonlanib: - Rahmat, hazrati... oli... - dedi-
yu, lekin jumlaning oxirini uncha kelishtirolmadi. - Meni ota deya qol qizim.
Gulbadan onasi Mohim begimga savol nazari bilan qaradi. Mohim «ha, ayt!»
degandek bosh irg‘adi. Shunda Gulbadan qo‘lchalari bilan otasining bo‘ynidan
quchdi-da: - Otajon! - deb uning yonog‘idan o‘pdi. Bobur ko‘pdan beri his
qilmagan bolalarcha bir poklik va ma’sumlik borlig‘iga go‘yo nur bo‘lib taraldi. -
Guli, - dedi Mohim begim, - endi hazrat otangga bitta hikoya aytib bergin.
Gulbadan sekin otasining tizzasidan pastga tushdida, xuddi muallimga javob
berayotgan talabadek tik turib, toshbaqa va chayon haqidagi mashhur hikoyatni
aytib berdi. Xususan, toshbaqa chayonga yaxshilik qilib, uni daryodan o‘tkazib
qo‘ymoqchi bo‘lganda, chayon unga zahar solishga tirishganini, so‘ng bu
yomonligi uchun daryoga cho‘kib o‘lganini shunday kelishtirib aytdiki, Bobur
zavq qilib kuldi-da: - Siz so‘zlab berganmidingiz? - deb Mohimdan so‘radi. -
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
541
Yo‘q, o‘zi «To‘tinoma»ni bemalol fahmlab o‘qidi. Besh yoshga yetmay savod
chiqargan qizchani men birinchi ko‘rishim. - Gulbadanga ko‘z tegmasin, zehnu
muhofazasi benazir. - Sa’diyning «Guliston»idan xiyla hikoyatlarni yod bilur.
Ash’orga uncha o‘ch emas. Ammo nasriy hikoya xotirasiga so‘zma-so‘z
naqshlanib qolur. Bog‘da, ko‘chada ko‘rganlarini ham kelishtirib hikoya qilur.
Men o‘zimcha orzu qilurmenki, Gulbadan shoira bo‘lmasa ham hazrat otalarining
nasrnavisligini meros olsa ne ajab? - O, nasr yozmoq uchun qanchalik ko‘p
savdolarni boshdan kechirmoq kerak...” [3, 64-65]. Gulbadanbegimning siymosi,
ayniqsa, ayol mualliflar yoki ayollar hayotiga e’tibor qaratilgan badiiy asarlarda
chuqurroq ochiladi. Ular Gulbadan begimning “Humoyunnoma”da aks ettirilgan
voqealarga bo‘lgan shaxsiy munosabatini, ichki kechinmalarini, mehr va vafosini
asar mazmuniga uyg‘un tarzda yoritishga intilgan.Shuningdek, Hind adabiyotida
va ingliz tilidagi ba’zi asarlarda ham Gulbadan begim obraziga murojaat qilingan.
U yerda u ko‘proq Boburiylar saroyining dono va jasoratli ayoli sifatida
tasvirlanadi. Bu esa uning siymosi turli xalqlar adabiyotida ham e’tirof etilganini
ko‘rsatadi.jumladan ingliz yozuchisi Margeret Rumer Goden Gulbadanbegimning
o‘z asari Humoyunnomadan ilhomlanib “Gulbadanbegim” nomli asar yaratgan.
Ushbu asarda tarixiy haqiqatlar va badiiy tasvir uyg‘unligida Gulbadanbegim aql-
zakovati, siyosiy voqealarga bo‘lgan munosabati va ayol sifatidagi kechinmalari
yoritilgan. Boburmirzo Hindistonni egallagach, ahli ayollarini ham Kobuldan
Hindistonga
kelishini
buyuradi.
Mohimbegim,
Gulbadanbegim
boshliq
ayollarning
Kobuldan
Hindistonga
safarini
yozuvchi
shunday
tasvirlaydi:‘‘Gulbadanning asosiy vazifasi turli latifalar, qiziq hangomalar bilan
Mohim begimning o‘kinch to‘la ko‘nglini qayg‘udan bir oz chalg‘itish edi.
Chunki Bobur Hindiston sari yurishga ketgan 1525-yilda muddatidan ilgariroq,
shahzoda Farrux mirzo dunyoga kelgan edi. Chaqaloq nozik bo‘lganidan ikki
yoshga yetmay dunyodan ko‘z yumadi. Mohim begim uni podshoh otasiga
ko‘rsatish ishtiyoqi bilan yonib turgan bir paytda ana shu ko‘ngilsiz hodisa yuz
beradi. Shu bois Mohim begim kuyunib, yurak-bag‘ri ezilardi. Gulbadanning
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
542
yumushi esa, odatdagidek, taskin-tasalli berib uning ko‘nglini ko‘tarishdan iborat
edi. Bu esa, tabiiyki, oson ish emasdi.Ehtimol, sadoqatli Sarvqad o‘z qo‘shiqlari
bilan ularning dillarini bir oz g‘amdan xoli qilgandir”. [3, 65] Yozuvchi shu
o‘rinlarda ham malikaning qanchalar zukko va oqila ekanligini ko‘rsatib berishga
harakat qilgan va yana u o‘z asarda Boburmirzoning yolgiz opasi
Xonzodabegimning Shaiboniyxonga tegishga rozi bulgani, bu go‘zal va oqila
ayolning onasi, ukasi Boburning, ikkinchi eri va yolgiz farzandi Hurramshoning
hayotdan ko‘z yumishlari, shahzodalarning nizolari uni charchatgani, o‘g‘li
vafotidan keyin asrab olgan qizining hindol mirzoga uzatilishi, Qandahordan
Kobulga ketishda uch kun isitmalab vafot ethgan Xonzodabegim toglar orasidagi
bir qishloqda dafn etilishi va uch oy o‘tgach Bog‘i vafoga keltirib, Bobursho
yoniga qo‘ganlari bayoni asardagi g‘oyat yodda qoladigan tafsilotlardir.
Margaret Rumer Goden uz asarini yaratishda “Boburnoma”,
“Humoyunnoma”, “Akbarnoma” va Hindustonda yaratilgan bir kancha
tadqikotlar, hotiralarga tayangan, ulardagi malumotlarni ayolning nafis kalbi, teran
aklu idroki, pokiza etiqodi, ezgu orzulari, dardli armonlari bilan boglab talqin
qilgan.
Sharq
mumtoz
adabiyotidagi
shoiralar
haqidagi
tazkiralarda
Gulbadanbegimning shunday bir bayti keltiriladi:
“Har pariryonki, u ba oshiqi xud yor nest, Tu yaqin medonki, hech az umr
bar xurdor nest”. (Har bir pari yuzli go‘zal o‘z oshiq yor emas ekan, sen aniq
bilgilki, u hayotdan bahramand emas.)
Majoziy muhabbat tarannum ethilgan mazkur bayt zamiridagi orzu-
armonlarga ishora aniq sesilib turadi. Muarrix va shoira Gulbadanbegim ulug‘
otasi Boburshoh xotirasiga ta'zim qilib yashagan, uning yoniq yurak bilan yozgan
g‘azal va ruboiylarini yoddan bilgan, albatta. Gulbadanbegim o‘z shaxsiyati
haqida so‘z yuritganda oqilalik bilan o‘zini "bu haqir", ya'ni "bu ojiz banda" deb
so‘z yuritardi. Aslida u nafaqat oddiy banda, balki Hindistondagi buyuk
boburiylar sulolasining asoschisi Zahiriddin Muhammmad Bobur podshoh
G‘oziyning kenja qizi edi. U ertaklarda uchraydigan afsonaviy qahramonlarga xos
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
543
nafis ism - Gulbadan degan go‘zal nom bilan atalardi. Umrining to‘fonli va
shiddatli damlarida ham u o‘zining “Gulbadan” ligini saqlab qola olgan motabar
bir inson edi [4, 41]
Gulbadanbegim siymosining tarixiy va badiiy talqini bir-birini to‘ldiradi,
biroq ular orasida muayyan farqlar ham mavjud. Tarixiy manbalarda, ayniqsa
“Humoyunnoma”da Gulbadan begim ko‘proq kuzatuvchi, xolis rivoyatchi sifatida
ko‘rinadi. U tarixiy voqealarni aniq, real va rasmiy ohangda bayon etishga harakat
qilgan. Asarda voqealarning sabab va oqibatlari, siyosiy jarayonlar va shaxslar
o‘rtasidagi munosabatlar lo‘nda va aniq yoritiladi. Badiiy talqinda esa
Gulbadanbegim obraziga shaxsiy his-tuyg‘ular, kechinmalar, ramziy ma’nolar va
badiiy ifodalar bilan yondashiladi. Adiblar uning o‘tmishdagi dard va iztiroblarini,
hayotdagi kurashlarini, ayol sifatidagi quvonch va alamlarini chuqurroq
tasvirlashga uringanlar. Bu jihatdan badiiy asarlar uni yanada samimiyroq,
hayotiyroq va serhissiyot qilib ko‘rsatadi. Tarixiy manbalar Gulbadanbegimning
boburiylar saroyidagi siyosiy mavqei va faoliyatiga ko‘proq e’tibor qaratgan
bo‘lsa, badiiy asarlar uning ichki olami va insoniy fazilatlarini kengroq ochib
bergan. Bu ikki talqin birgalikda o‘rganilganda, Gulbadanbegim siymosi yanada
to‘laqonli, ko‘p qirrali va chuqur ma’noli bo‘lib namoyon bo‘ladi. Margaret
Goden asaridagi bazi ma’lumotlar boshqa manbalardagidan farqlidir. Masalan,
Humoyunning Dehlidagi hashamatli maqbarasi Hamidabonu tomonidan
qurdirilgan, deyilardi. Asarda yozilishicha, uni Humoyunning katta hotini
Hojibegim qurdirgan va chodir tikib qurilish ishlarini shaxsan o‘zi kuzatib turgan
ekan. Gulbadanbegimning haj ziyorati haqidagi malumotlarda ham u hajga
Komron mirzo bilan borgan, deyilardi. Vaholanki, u hajga Humoyunning katta
xotini Hojibegim, Boburning kanizagi Gulnor, honanda Sarvkad, Askariy
mirzoning bevasi, Gulsum ismli nabirasi bilan borgan ekan. Safar mobaynidagi
mashaqatlar asarda batafsil va hayajonli yoritilgan. yetti yildan so‘ng, 1582 yil
may oyida Gulbadan va hamrohlari orqaga qaytadilar.” [5, 43]
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
544
1556-yili Humoyun podshoh vafotidan soʻng saltanat taxtiga uning oʻgʻli
Jaloliddin Muhammad Akbarshoh (1542—1605) oʻtirgach, shohning onasi
Hamidabonu begim bilan Gulbadanbegim saroyga - Dehliga qaytib keladilar. Ana
shundan soʻng, Gulbadan begim to umrining oxirigacha jiyani Akbarshoh
saroyida yashaydi. “Akbarnoma” asarining muallifi Abul Fazl Allomiyning
bergan maʼlumotlariga tayanadigan bo‘lsak, Gulbadanbegim 1575-yilda
Kaʼbatullo ziyoratiga joʻnab ketadi va 1582-yilda koʻp qiyinchiliklar bilan
ziyoratgohdan qaytib kelgan. Abul Fazlning yozishicha, Gulbadanbegim 1603-
yilda 80 yoshida vafot etadi. Akbar podshoh uni katta hurmat va ehtirom bilan
dafn qiladi. Akbarshohning oʻzi Gulbadan begim tobutini oʻgʻil sifatida koʻtarib,
dafn marosimida oʻgʻillik burchini eʼtimomiga yetkazadi[2, 56].
Gulbadan begim — tarix sahnasida o‘zining ma’rifati, aql-zakovati va
qalamiga tayangan holda o‘chmas iz qoldirgan nodir siymolardan biridir. U
nafaqat Boburiylar sulolasining vakili, balki o‘z zamonasining yetuk ziyolisi va
tarixnavis ayoli sifatida e’tirof etiladi. “Humoyunnoma” asari orqali u tarixiy
voqealarni aniq, ishonchli va tafakkurli tarzda qog‘ozga tushirib, musulmon
ayollar orasida birinchi bo‘lib tarix yozgan muallif sifatida tarixga kirgan.
Asarning 83 sahifadan iborat yagona qoʻlyozma nusxasi Britaniya
muzeyida saqlanadi. Unda voqea tugallanmagan, ingliz sharqshunosi Charlz Ryo
oʻz katalogida uning qisqa tavsifini bergan. Ingliz olimasi A. S. Beverij ingliz
tiliga (London, 1902), Sabohat Azimjonova oʻzbek tiliga (Toshkent, 1959) tarjima
qilib, forscha asl nusxasi va izohlari bilan nashr ettirganlar[1, 121]. Badiiy asarlar
orqali esa Gulbadan begimning siymosi yanada boyitilib, insoniy fazilatlari, ichki
olami va ruhiy kechinmalari yorqin tasvirlanadi. Tarixiy haqiqat va badiiy tasvir
uyg‘unligida u kuchli, dono, fidoyi va sabrli ayol timsolida gavdalanadi. Shu
tariqa, Gulbadan begim nafaqat o‘z davrining, balki bugungi kun yoshlariga ham
ibrat bo‘la oladigan, tarix va badiiyatni bog‘lovchi betakror shaxs sifatida
qadrlanadi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
545
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. 3-jild: Gidrofiliya—Zebralar.
Toshkent,. "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti", 2004.
2.
Fayziyev T. Temuriylar shajarasi. T.: „Yozuvchi“, 1995. 235 bet.
3.
Pirimqul Qodirov. Yulduzli tunlar. Toshkent, “Sharq”. 2006. 253 bet
4.
Manba: “O‘zbekiston adabiyoti va sanati”, August 14,2. Suyima G‘anieva
“HAR KIMKI,MENI SO‘RSA,SALOMIMNI DEGIL!”
5.
Margaret Rumer Goden ‘‘Gulbadanbegim’’, “Boburshoh’’ bobi. Xolida
So‘fiyeva tarjimasi.
6.
Kamolov I.N. Tarixiy-badiiy asarlarda Bobur obrazi talqinida biografik
yondashuv. Fil.f.b.f.d. (PhD) dissertatsiyasi. Qarshi, 2022. 142 bet.
