https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
518
RADIATSIYANING ONKOLOGIYADA QO‘LLANILISH
TEXNOLOGIYASI
Shaxiyev Muhammad Yusupovich
“Umumkasbiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi
Hamshiralar Akademiyasi
Annotatsiya.
Radiatsiyaning organizmga ta’sirining energetik nazariyasi
taklif etilgan bo‘lib, u shundan iboratki, katta dozalarda nurlanish ta’sirida
organizmda ko‘p issiqlik ajralib chiqadi va hujayralar issiqlik shokidan nobud
bo‘ladi. Gamma va rentgen nurlari teri qoplamidan osongina o‘tib, energiyasini
yo‘qotadi va ultrabinafsha nurlanishga aylanadi. Ultrabinafsha nurlanish kvantlari
hujayralarni qizdiradi va katta dozalarda issiqlik shokiga sabab bo‘ladi. Surunkali
nurlanish metabolizm intensivligining pasayishi hisobiga fiziologik moslashuvga
olib keladi.
Kalit so‘zlari.
Radiatsiya, aholi, onkologiya, nurlanish, chiqindilar, yadro
parchalari, Quyosh, radikal, organizm.
Hozirgi vaqtda, biz Quyoshdan Yerga tushadigan energiyadan ko‘proq
energiya olish imkoniyatiga ega bo‘lmaganimizda, yadro energiyasidan
foydalanish eng katta energetik istiqbollarni va’da qilmoqda. Bu energiya atom
yadrolari tuzilishini o‘zgartirish hisobiga hosil bo‘ladi va noorganik modda
energiyasidan foydalanish imkonini beradi. Biroq, yadro energiyasidan
foydalanishni kengaytirish aholining ijtimoiy fikri tomonidan katta to‘siqlarga
duch kelmoqda, ular Yerning yadro energiyasi chiqindilari bilan radiatsiyaviy
ifloslanishining ortishidan juda xavotirda.
Aholining
radiatsiyaga
bo‘lgan salbiy munosabati ko‘p jihatdan
ionlashtiruvchi nurlanishning tirik organizmlarga ta’siri to‘g‘risida aniq
tasavvurga ega emasligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu odamlar orasida radiofobning
rivojlanishiga olib keldi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
519
Ionlovchi nurlanishlarga atom yadrolarining parchalanishi va bo‘linishida
hosil bo‘ladigan nurlanish oqimlari kiradi. Bu nurlanishlar modda atomlarini
ionlashtirishga qodir bo‘lib, ko‘pchilik olimlarning fikriga ko‘ra, turli
obyektlarning yemirilishi va tirik organizmlarning nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, jonsiz moddalarning parchalanishiga olib keladigan
yutilgan energiya tirik organizmlarni o‘ldiradigan energiyadan millionlab marta
ko‘p. Bundan ionlashtiruvchi nurlanish barcha tirik mavjudotlar uchun ayniqsa
xavfli ekanligi haqidagi mantiqiy xulosa kelib chiqadi. Biroq, tirik
organizmlarning radiatsiyaga bu qadar yuqori sezgirligining sababi hanuzgacha
aniq belgilanmagan. Bu olimlarning nurlanish ta’sirini tirik organizmlar
hujayralaridagi atomlarning o‘zgarishi bilan bog‘lashga bo‘lgan qat’iy intilishlari
bilan izohlanadi. Elementar hisoblashlar shuni ko‘rsatadiki, halokatli dozada (10
Gr) nurlanish energiyasi o‘n milliondan faqat bitta atomni ionlashtirishga yetadi.
Agar har bir ionlanish akti tirik moddaning bitta atomining o‘zgarishiga olib
keladi deb faraz qilsak, u holda 70 kg massali odamda o‘lim dozasida faqat 7
milligramm modda inaktivatsiyalanadi. Bunday miqdordagi moddaning
parchalanishi bo‘shliq operatsiyalari paytida yuzlab va minglab gramm
zararlangan to‘qimalar olib tashlanadigan odamning o‘limiga olib kelishi mumkin
emas. Hozirgi vaqtda ko‘pgina tadqiqotchilar ionlashtiruvchi nurlanishning
organizmga ta’sirini erkin radikallar hosil bo‘lishi bilan bog‘laydilar. “Erkin
radikal - juftlashmagan elektronga ega bo‘lgan atomlar yoki kimyoviy birikmalar”
[1].
Odatda atom orbitasida ikkita elektron bo‘lishi kerak, shuning uchun
bittasining yo‘qligi erkin radikalning ion ekanligini bildiradi. Nurlanish natijasida
hosil bo‘lgan ionlar miqdori esa organizmning zararlanishini tushuntirish uchun
yetarli emas. Shu bilan birga, barcha odamlar oq tanli odamning bahor quyoshi
nurlari ostida uzoq vaqt qolishi muqarrar ravishda quyoshdan kuyishga olib
kelishini bilishadi. Teri hujayralari yonib, nobud bo‘ladi, kiyimlar va atrofdagi
barcha narsalar bahorda deyarli sovuq bo‘lib qoladi. Binobarin, teri qoplamining
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
520
isishi nurlanish energiyasi hisobiga emas, balki inson energiyasi hisobiga sodir
bo‘ladi.
Agar odam asta-sekin qorayib borsa, terini quyosh ta’siridan himoya qiluvchi
quyosh nuri paydo bo‘ladi. Quyosh ultrabinafsha nurlari ta’sirida terida melanin
pigmenti hosil bo‘ladi, bu pigment ultrabinafsha nurlarning teri orqali o‘tishiga
yo‘l qo‘ymaydi. Shu sababli, janubiy viloyatlar aholisining teri rangi shimolda
yashovchilarga qaraganda ancha to‘qroq bo‘ladi. Quyosh nuri juda kuchli bo‘lgan
Afrika negrlarning vatani bo‘lib, ulardagi qalin melanin qatlami organizmga
katta zarar yetkazmasdan uzoq vaqt davomida jazirama quyosh ostida qolish
imkonini beradi. Biz radiatsiyaning insonga ta’sirining issiqlik nazariyasini taklif
qildik, bu nazariya shundan iboratki, radiatsiya ultrabinafsha nurlanish oqimini
shakllantiradi. Rentgen va gamma nurlari kichikroq to‘lqin uzunligiga ega va
ultrabinafsha nurlardan farqli o‘laroq, teri qoplami orqali organizm hujayralariga
osongina kiradi. Hujayra atomlari va molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashganda bu
nurlanish fotonlari sochiladi, energiyasini yo‘qotadi va ultrabinafsha nurlanish
fotonlariga aylanadi. Bu ultrabinafsha fotonlar organizm ichida paydo bo‘lib,
organizm hujayralari haroratining ko‘tarilishiga olib keladi. Hisob-kitoblar shuni
ko‘rsatadiki, nurlanishning halokatli dozasi (10 Gr) hayvonlarga tana haroratini
atigi 0,002°C ga ko‘tarish uchun yetarli energiya beradi. “Ilmiy ma’lumotlar va
bizning tajribalarimiz shuni ko‘rsatdiki, rentgen va gamma-nurlanish hayvonlar va
odamlarning haroratini 1-3°C ga oshiradi, hatto o‘limga olib keladigan dozadan
minglab marta kam bo‘lsa ham” [2]. “Tomsk universiteti olimlari shuni
ko‘rsatdiki, radioaktiv gaz radon bilan bakteriyani nurlantirish ichki a’zolarda
(jigar, buyrak, taloq) haroratning 3-5°C ga ko‘tarilishiga olib kelgan” [3]. Bunday
tajribalar natijalari shuni ko‘rsatadiki, nurlanish natijasida ATFning yalpi gidrolizi
sodir bo‘ladi va organik moddalarning issiqlik hosil qilishi keskin ortadi.
Bu jarayonda, radiatsiya ta’sirida radiatsion shikastlanishlarning asosi
molekulyar va atomar shikastlanishlar emas, balki issiqlik hosil bo‘lishining
ko‘payishi va organizmdagi metabolik reaksiyalarning buzilishi hisoblanadi. Nima
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
521
uchun nur ta’sirida gipertermiya har doim kuchayishi, gipotermiya esa radiatsion
shikastlanish ta’sirini susaytirishi tushunarli bo‘lib qoladi. “Ma’lumki, yuqori
organizmlar bilan bir xil atomlardan tashkil topgan quyi organizmlar (bakteriyalar,
suv o‘tlari, o‘tlar) hayvonlar va odamlarga qaraganda ionlashtiruvchi nurlanishga
10 ming barobar chidamliroqdir” [4]. Bu issiq qonli hayvonlarda metabolizm
intensivligi ancha yuqori ekanligini va ular atrof-muhitga issiqlik chiqarishni
qiyinlashtiradigan issiqlik izolyatsiyalovchi qoplamaga ega ekanligini hisobga
olsak, yaqqol namoyon bo‘ladi. Organizmga radiatsiya ta’sirining asosini
atomlarning shikastlanishi bilan bog‘liq deb hisoblaydigan olimlar hali ham kichik
dozalardagi nurlanishning rag‘batlantiruvchi ta’sirini tushuntirib bera olmaydilar.
Agar issiqlik nazariyasidan kelib chiqadigan bo‘lsak, nurlanishning kichik
dozalarida oz miqdorda qo‘shimcha issiqlik ajralishi sodir bo‘ladi, bu esa har
qanday organizmlarning o‘sishi va rivojlanishi uchun qulay. Ionlashtiruvchi
nurlanishning kichik dozalari har qanday organizmlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatishiga
ko‘plab misollar A.M. Kuzinning “Tabiiy radiatsiyaviy fon va uning Yer biosferasi
uchun ahamiyati nomli monografiyasida keltirilgan” [5].
Shundan kelib chiqib, radiatsiyaning ionlashtiruvchi ta’siri asosida ishlab
chiqilgan radiatsion ta’sir me’yorlari uzoq vaqtdan beri qayta ko‘rib chiqishni
talab qiladi. Radiatsion ta’sirning asosiga kiruvchi nurlanishning issiqlik ta’siri
bilan bog‘liq bo‘lgan organizmning fiziologik reaksiyasini qo‘yish lozim. Bunday
dalillar sayyoramiz aholisiga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Kandasamy S.B., Hunt W.A. Involvement of prostaglandins and
histamine in radiation-induced temperature response in rats // Radiat. Res. – 1990.
– P. 84.
2. Пегель В.А., Докшина Г.А. Влияние радона на температуру внут-
ренних органов животных // Мед. Радиол. – 1961. – Т. 6, № 11. – С. 54.
3. Тестов Б.В., Реакция организма на радиационный стресс // Пробле-
мы радиоэкологии и пограничных дисциплин / Под ред. В.И. Мигунова и
А.В. Трапезникова. – Екатеринбург, 2006. – Вып. 8. – С. 140.
4. Кузин А.М., Природный радиационный фон и его значение для
биосферы Земли. – М.: Наука, 1991. – 117 с.
5. Крапивко Т.П., Экология животных в радиационном биогеоценозе –
М.: Наука, 1989. – 224 с.
