https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
509
BOLALAR ONKOLOGIYASIDAGI DIAGNOSTIK YUTUQLAR
Kobilova Miyassar Vaxabovna
“Akusher-ginekologiya” kafedrasi (yetakchi) katta o‘qituvchisi
Hamshiralar Akademiyasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bugungi kunda hamma narsa juda dinamik
tarzda sodir bo‘lmoqda - har 2,5 yilda bir marta bilimlar oqimi to‘liq yangilanadi.
Biz yangi ma’lumotlarga ega bo‘lmoqdamiz, bu bizga odamlar organizmiga
feldsherlik yondashuvlari bilan aralashmaslikka, ko‘rinadigan kasalliklarni
simptomatik tarzda davolamaslikka, balki bu kasalliklarning nozik sababini
izlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlari.
Pediatriya, reflex, rivojlanish, patologiya,
shifokor
,
turbulent.
Bugungi ma’ruzamda bolalar gematologiyasi va onkologiyasi sohasidagi
ba’zi yangiliklar bilan o‘rtoqlashmoqchiman, chunki bizning mutaxassisligimiz
pediatriyaning jadal rivojlanayotgan qismi hisoblanadi. Pediatrlar, ayniqsa so‘nggi
20 yil ichida, butun dunyoda “tajovuzkorlik” yoki faollik ko‘rsata boshladilar va
“kattalar” tibbiyotiga va shu sababli boshqa mutaxassislikdagi shifokorlarga ta’sir
o‘tkaza boshladilar. “Bu “kattalar” tibbiyoti 21 yoshdan oshgan odamni o‘rganishi
bilan bog‘liq, chunki Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tavsiyalariga ko‘ra,
bolaning rivojlanishi aynan 18-25 yosh oralig‘ida tugaydi. JSST tavsiyalariga
ko‘ra, 20 yosh 11 oy 29 kungacha bo‘lgan o‘smirlar bolalar hisoblanadi. 21
yoshga to‘lding - endi katta bo‘lding” [1]. Bu juda muhim, chunki shifokorlarning
asosiy qismi o‘z faoliyatining predmeti sifatida kattalarni tanlagan. “Katta yoshli”
shifokorlarda pediatrlarga qaraganda klinik vaziyat boshqacha - hujayra
gomeostazi buzilishi, tug‘ma rivojlanish nuqsonlari, turli xil modda almashinuvi
anomaliyalari, immunitet tanqisligi bilan og‘rigan bemorlarning bir qismi va
boshqa genetik kasalliklar bilan og‘rigan bemorlar katta yoshgacha yashay
olmaydi, kattalar esa bu patologiyalar va kasallik evolyutsiyasi jarayonida
bolalarda u yoki bu buzilishlarni keltirib chiqaradigan klinik “niqoblar” bilan
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
510
tanish emas. Bundan tashqari, bolalarning asosiy farqi ularning rivojlanish
jarayonida bo‘lib, rivojlanishning klinik belgilari, funksional o‘zgarishlar va
kasallikning dastlabki ko‘rinishlari o‘rtasidagi qiyosiy tashxis juda qiyin. Bu
rivojlanish biologiyasi sohasidagi tadqiqotlarda yaqqol namoyon bo‘ldi, ularda
bola rivojlanishida ilgari universitetda o‘qitilganidek psixomotor emas, balki
motor-psixik rivojlanish yetakchi ekanligi ko‘rsatilgan edi.
Bola rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchi harakatlanish
qobiliyatidir va pediatriya sohasida ishlaydiganlarning barchasi bizning mushaklar
qisqarishi kuchi bilan fikrlashimizni biladi. Tasavvur qiling, kalamush ikkiga
ajralgan quvurda yuguradi va u to‘siqqa duch kelmaydi, balki yo‘llardan birini
tanlaydi. Bu qanday sodir bo‘ladi? Ma’lum bo‘lishicha, sutemizuvchilarning, shu
jumladan odamning ham miyachasida boshqalarga qaraganda ko‘proq nerv
oxirlari mavjud ekan. Bosh miyada GPS yashiringan va aynan u harakat
sohasidagi muvofiqlashtirishni boshqaradi. Shuning uchun, agar bir qo‘li bilan,
aytaylik, it tanasining bir qismini silay oladigan, ikkinchi qo‘li bilan bola
tanasining boshqa qismini erkalay oladigan, bir oyog‘i bilan musiqa chala
oladigan va ikkinchi oyog‘i bilan issiq oyoq vannasi qabul qila oladigan, o‘zi esa
beshinchi narsa haqida o‘ylaydigan katta odamni tasavvur qilsak,
muvofiqlashtirilgan harakatlarga o‘rgatish qanday amalga oshiriladi, degan savol
tug‘iladi. Buning sababi shundaki, bugungi kunda biz bola boshini ko‘tarib,
emaklay boshlagan paytdan boshlab shakllana boshlaydigan orttirilgan
reflekslarimiz tufayli harakatlanamiz. Keyin o‘tiradi, turadi, yura boshlaydi. Katta
yoshli shifokorlar uchun bu holat tushunarsiz, ular hayotda qaror qabul qilish
tananing fazodagi yo‘nalishi bilan chambarchas bog‘liqligini bilmaydilar.
Tananing fazodagi yo‘nalishi bola hayotining 7-yiliga kelib shakllanadi. Kimdadir
sal oldinroq, kimdadir sal keyinroq. Biroq, agar bolada bu ontogenetik reflekslar
mustahkamlanmagan bo‘lsa, ichki GPS mashq qilinmagan bo‘lsa, u katta
bo‘lganida noto‘g‘ri qarorlar qabul qiladi. U, albatta, balkondan balkonga
emaklab o‘tib, sevgan ayoli tomon intiladi. Poyezd vagonining zinapoyasiga
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
511
chiqolmay qoqilib ketishi, o‘z imkoniyatlarini hisob-kitob qilmay, tepalikdan
tepalikka sakrab, botqoqqa botib ketishi aniq va hokazo. U mo‘ljal ololmaydi,
unda distant ko‘rish va ko‘rish-harakat funksiyalari yo‘q, bu balkonga yetib borish
yoki yetib bormaslik uchun mo‘ljal ololmaydi, ya’ni unda bolalikda
shakllanadigan pozitsiyalarni tanqidiy baholash yo‘q. “Qizig‘i shundaki, aynan
shu tadqiqotlar 2014-yilda biologiya va tibbiyot sohasidagi Nobel mukofotiga
sazovor bo‘lgan” [2]. 2000-yildan boshlab hujayra gomeostazi va uning
rivojlanishi sohasida mutlaqo yangi bilimlar paydo bo‘ldi va rivojlandi. Ilgari,
odam homila ichida barcha turdagi hujayralarni qabul qiladi, ular in situ, ya’ni
“joylarda”, a’zolar va to‘qimalarda joylashadi, ko‘payadi, farqlanadi va a’zolar
hamda to‘qimalarni tiklaydi, shuning uchun odam uzoq umr ko‘radi, degan fikr
mavjud edi. Aslida unday emas ekan. Odamda hosil bo‘ladigan o‘zak hujayralar
embrion hayoti davomida tarqalmasligi, ular suyak ko‘migi hududidan
markazlashgan holda yetkazib berilishi (men ma’ruzamiz mavzusiga tobora
yaqinlashib bormoqdaman), qon oqimidan “Brodvey” [3] sifatida foydalanishi,
ular shu orqali yugurib, a’zo va to‘qimalarga tarqalishi (homing-effekt) va turli xil
a’zo hamda tizimlarni markazlashgan holda tiklash imkoniyatiga ega ekanligi
ko‘rsatildi.
Matematiklarning hisoblashicha, inson hayoti davomida 7,5 tonna qon
hujayralarini “ishlab chiqaradi” Bu raqamga e’tibor bering, nima uchun shuncha
miqdordagi hujayralar kerak, nega shuncha miqdordagi hujayralar hosil bo‘ladi va
ular qayerga yo‘qoladi? Mutlaqo ravshanki, agar bu hujayralar hosil bo‘lsa, ular
hayot kechirishi, u yoki bu funksiyalarni bajarishi va bu funksiyalarni bajarish
paytida yoki bajarmasdan nobud bo‘lishi kerak. Oxir-oqibat, hujayra sikli o‘lim
bilan tugashi kerak. Bu organizmning barcha hujayralari uchun juda muhimdir,
ya’ni hujayra tug‘ildi-o‘sdi-ishlandi-o‘ldi. Ma’lum bo‘lishicha, bu doiraviy
aylanish hujayra gomeostazi deb ataladigan maxsus sharoitlarga bo‘ysunadi, biz
ilgari buni tasavvur ham qilmagan edik, chunki biz, gematologlar, qon hujayralari
bilan ishlayotgandek tuyulgan edik. Ma’lum bo‘lishicha, qon hujayralari mavjud
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
512
emas ekan, ularning barchasi to‘qimalarda o‘zining maxsus vazifalarini
bajaradigan immunokompetent tizim hujayralari ekan, chunki qonning turbulent
oqimida hamkorlik qilish va faoliyat ko‘rsatish mumkin emas ekan. Ilgari biz
hujayralar qon oqimida o‘zaro “muloqot qilishi” mumkin deb o‘ylardik, ammo
hozir buning iloji yo‘qligi aniq. Tasavvur qiling, bir daqiqada qon inson tanasi
orqali 70-80 marta, sport yutuqlari daqiqalarida esa 200 martagacha “haydaladi”.
Bunday turbulent oqimda hujayralar o‘rtasida aloqa bo‘lishi mumkinmi? Yo‘q!
Demak, barcha hujayralar to‘qimalarda ishlaydi. Bu hujayralarning ko‘pchiligi
o‘ziga xos maxsus funksiyalarga ega ekanligi ma’lum bo‘ldi. Bu bilimlar shuni
ko‘rsatdiki, endi qon tahlilini o‘qib, klinik jihatdan ko‘p narsalarni aytib
berishimiz mumkin. Qon to‘qimalarda ixtisoslashgan vazifalarni bajaruvchi
xilma-xil hujayralar joylashgan muhitdir. Biz ularning pasayishi yoki ko‘tarilishini
ma’lum vaqt oralig‘ida qayd etishimiz mumkin, ularning sifatidagi o‘zgarishlar
esa bizga ko‘plab buzilishlar haqida ma’lumot berishi mumkin. Bugungi kunda
gematologiya
de-fakto
immunologiya
bilan
birlashib
ketdi.
Biroq,
mamlakatimizdagi immunologlar ko‘pincha allerologlar bo‘lib, ular immun
tizimining o‘ziga xos reaksiyalari, ya’ni “immun javobning yakuniy bosqichlari”
deb ataladigan masalalar bilan shug‘ullanadilar. Ular immunitet va qon yaratish
tizimining ildiz hujayralari bir ekanligini tasavvur ham qilishmagan. Ular qon
hujayralari mavjud emasligini, barcha qon hujayralari ma’lum bir immunitet
funksiyalarini bajarishini tasavvur ham qilishmagan. Masalan, odam organizmida
juda ko‘p uchraydigan neytrofil leykotsitlar. Ular juda katta miqdorda ishlab
chiqariladi, yakunda ularning soni qonda milliardlab bo‘lishini ko‘rishimiz
mumkindir.
Foydalanigan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Румянцев А.Г., Масчан А.А., Самочатова Е.В., Чернов В.М. Детская
гематология в России: достижения и перспективы развития. М.:
“Педиатрия”, 2009. - C. 9.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
513
2. Жуков Н.В., Румянцев А.Г. Развитие онкологии. М.:
“Онкогематология”, 2013. - C. 15.
3. Румянцев А.Г., Тимакова М.В. Состояние педиатрии в изменяющемся
мире и перспектива развития специальности. М.: “ Педиатрия”, 2013. –
C. 60.
