Authors

  • Ҳотамова Нигина Қудратовна

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.wsrj.96500

Abstract

Долзарблиги. Замонавий демографик ҳолат аҳолининг умумий қариши 
ва  ёши  60  дан  юқори  кишилар  сонини  ортиши  билан  тавсифланадики,  бу 
катта  ва  жуда  қари  ёшдаги  беморлар  сонини  ошишига  олиб  келади  [1,2]. 
Катта  ва  жуда  қари  ёшдаги  касалликлар  структурасида  анемия  етакчи 
ўринни  эгаллаб,  бу  гуруҳ  кишиларини  темир  танқислиги  ривожланиши 
мумкин бўлган хавф гуруҳига айлантиради [3,4]. 


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

485

КЕКСА ЁШЛИ КИШИЛАРДА ГЕМОПОЭТИК

МИКРОЭЛЕМЕНТЛАР СТАТУСИ, АНЕМИК ҲОЛАТЛАР

ЧАСТОТАСИ ВА СТРУКТУРАСИ

Ҳотамова Нигина Қудратовна

Бухоро иннновацион таълим ва тиббиёт университети,

Бухоро

Долзарблиги.

Замонавий демографик ҳолат аҳолининг умумий қариши

ва ёши 60 дан юқори кишилар сонини ортиши билан тавсифланадики, бу

катта ва жуда қари ёшдаги беморлар сонини ошишига олиб келади [1,2].

Катта ва жуда қари ёшдаги касалликлар структурасида анемия етакчи

ўринни эгаллаб, бу гуруҳ кишиларини темир танқислиги ривожланиши

мумкин бўлган хавф гуруҳига айлантиради [3,4].

Мақсад.

Ёши улуғ кишиларда гемопоэтик микроэлемент статусни

баҳолаш, уларда анемик ҳолатлар частотаси ва структурасини аниқлаш.

Материал ва услублар.

Тасодифий танлаш усули ёрдамида 65-74 ёшли

(ёш медианаси 69,5 йил) 325 ёши улуғ кишилар, шулар жумласидан

мамлакатнинг Бухоро вилоятида муқим истиқомат қилувчи 120 эркак ва 205

аёл текширилди. Шартли соғлом ёши улуғ кишиларда гемопоэтик

микроэлементларни ўрганиш мақсадида шаҳарда яшовчи (Бухоро шаҳрида

яшовчи) 65-74 ёшли (ёш медианаси 69,5 йил) 40 шартли соғлом эркак ва 60-

75 ёшли (ёш медианаси 67,5 йил) 40 шартли соғлом шаҳарлик, 65-74 ёшли

(ёш медианаси 69,5 йил) 40 шартли соғлом қишлоқда яшовчи (Бухоро

вилоятининг Ғиждувон туманида яшовчи) эркак ва 60-75 ёшли (ёш

медианаси 67,5 йил) 40 шартли соғлом қишлоқлик аёллар текширилди.

Гемоглобин даражаси гемиглобинцианид усули билан, қон зардобида

темирни аниқлаш «La-chema» фирмасини «Темир» Био-Ла-Тест (Чехия)

сотувдаги йиғмани ишлатган ҳолда батофенантролин усули ёрдамида

аниқланди. Қон зардобида мисни аниқлаш «La-chema» фирмасини «Мис»


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

486

Био-Ла-Тест (Чехия) сотувдаги йиғмани ишлатган ҳолда рангли реагент

сифатида батокупреинни ишлатиб аниқланди. Қон зардобида трансферрин

миқдори инсон трансферринига қарши қуён антизардобини ишлатган ҳолда

иммунокимёвий усулда аниқланди. Қон зардобида изотрансферринларнинг

миқдорий таҳлилини Г.Б. Маликова (2007) бўйича агароза гелида

иккиёқлама

иммуноэлектрофорез

усулини

қўллаб

ўтказилди.

Трансферринни темир билан тўйинганлик коэффициентини Ю.К.

Джаббарова ва б.қ. (1986) кўрсатган усул ёрдамида ҳисобладик. Қон

зардобида ферритинни аниқлашни бу оқсилни иммунофермент ташҳиси

учун сотувга чиқарилган йиғмаларни ишлатган ҳолда ўтказдик. Қон

зардобида мис ташувчи оқсил церулоплазминни иммунокимёвий аниқлашни

О.А. Маматхонов ва б.қ. (2006) да кўрсатилган усул ёрдамида ўтказдик.

Олинган натижаларни қайта ишлашда вариацион қаторни ўрта

арифметигини (М), ўрта арифметикнинг ўртача

ҳ

атологини (m), ўрта

миқдорлар орасидаги фарқни ишончлилигини аниқлаган ҳолда вариацион

статистика усулларини қўлладик.

Натижа ва таҳлиллар.

1-жадвалда шартли соғлом ёши улуғ шаҳарлик

ва қишлоқлик эркакларда темир алмашинувини акслантирувчи кўрсаткичлар

келтирилган.

1-жадвал

Шартли соғлом шаҳар ва қишлоқда истиқомат қилувчи катта ёшли

эркакларда темир ва мис алмашинуви кўрсаткичлари

Кўрсаткичлар

Статистик

кўрсаткич

Шаҳар эркак-

лари (n-40)

Қишлоқ эркак-

лари (n-40)

Р

Гемоглобин, г/л

Min

Max

M ± m

130,0
136,0

135,5±0,1

130,0
134,2

131,1±0,2

<0,001

Темир,

мкмоль/л

Min

Max

M ± m

12,03

27,8

15,2±0,76

11,2
21,1

15,1±1,0

> 0,05

Трансферрин,

г/л

Min

Max

M ± m

2,85
3,10

2,85±0,04

2,40
2,92

2,80±0,03

> 0,05


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

487

ТТК, %

Min

Max

M ± m

16,8
29,8

23,4±1,1

16,8
27,0

22,2±0,9

> 0,05

Ферритин, нг/мл

Min

Max

M ± m

23,56
72,90

46,5±1,1

16,8
27,0

22,2±0,9

<0,001

Церулоплазмин,

г/л

Min

Max

M ± m

0,195
0,380

0,26±0,05

0,184
0,300

0,20±0,02

<0,05

2-жадвалда ёши улуғ шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик

эркакларнинг гемопоэтик микроэлементлари кўрсаткичлари қиёсий аспектда

келтирилган.

2-жадвал

Шартли соғлом шаҳар ва қишлоқ эркакларида гемопоэтик

микроэлементлар кўрсаткичлари

Текширил

-ганлар

Статисти

к

кўрсатки

ч

Гемоглобин

,

г/л

Темир,

мкмоль/

л

Мис,

мкмоль/

л

Рух,

мкмоль/

л

Шаҳар
эркаклари

(n-40)

Min

Max

M ± m

130,0
136,0

135,5±0.19

12,03

27,8

15,2±0,7

6

9,11
14,2

11,7±0,6

4

14,1
27,8

17,6±0,8

0

Қишлоқ
эркаклари

(n-40)

Min

Max

M ± m

130,0
134,2

131,1±0,22

11,2
21,1

15,1±1,0

8,11
16,6

10,0 ±

0,56

12,0
23,4

17,0 ±

0,34

Р

<0,001

> 0,05

> 0,05

> 0,05

Изоҳ:

Р - шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик эркакларнинг

солиштирилаётган

гемопоэтик

микроэлементлари

кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ.

Текширилган шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик ёши улуғ

эркакларда гемопоэтик микроэлементлари кўрсаткичлари орасида доимий

яшаш жойига боғлиқ равишда ишончли фарқлар топилмади. Шу билан бирга

гемопоэтик микроэлементлар миқдори орасида маълум корреляциялар

мавжудлиги таъкидланди, масалан, умуман темир миқдори мис миқдоридан

ошиқ, рух миқдори эса қон зардобида темир ва мис миқдоридан ошиқдир.

Изоҳ:

Р – шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик эркакларнинг

солиштирилаётган кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ.


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

488

3-жадвалда шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик ёши улуғ аёлларда

темир ва мис алмашинуви кўрсаткичлари қиёсий аспектда келтирилган.

3-жадвал

Шартли соғлом шаҳар ва қишлоқда истиқомат қилувчи катта ёшли

аёлларда темир ва мис алмашинуви кўрсаткичлари

Кўрсаткичлар

Статистик
кўрсаткич

Шаҳар

аёллари (n-

40)

Қишлоқ

аёллари (n-

40)

Р

Гемоглобин, г/л

Min

Max

M ± m

120,0
128,4

122,3±0,3

120,0
123,0

120,2±0,6

<0,001

Темир, мкмоль/л

Min

Max

M ± m

10,0
16,3

12,2±0,76

9,81
13,4

10,9±0,51

> 0,05

Трансферрин, г/л

Min

Max

M ± m

2,40
2,70

2,50±0,02

2,30
2,45

2,38±0,01

<0,001

ТТК, %

Min

Max

M ± m

14,5
28,8

18,9±0,9

14,2
23,0

17,0±0,3

> 0,05

Ферритин, нг/мл

Min

Max

M ± m

29,01
60,20

44,2±1,3

29,71
52,10

38,1±1,1

<0,001

Церулоплазмин,

г/л

Min

Max

M ± m

0,195
0,300

0,27±0,02

0,18
0,28

0,19±0,03

<0,05

Изоҳ:

Р - шартли соғлом ёши улуғ шаҳарлик ва қишлоқлик

аёлларда солиштирилаётган темир ва мис алмашинуви
кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ.

Келтирилган жадвалдан кўриниб турибдики, қиёсий аспектда шартли

соғлом доимий қишлоқ жойларда истиқомат қилувчи ёши улуғ аёллар қони

зардобида гемоглобин, ферритин кўрсаткичларида, ҳамда қон зардоби

трансферрини ва церулоплазмини кўрсаткичларида шаҳарлик аёллар

кўрсаткичларига солиштирилганда ишончли фарқлар мавжуд. Масалан,

миқдорий нисбатда текширилган қишлоқлик аёлларда элемент темири ёши

улуғ шаҳарлик аёлларникига қараганда 60 мг камроқдир. Бу аёлларда яна


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

489

қон зардобида умумий трансферрин миқдори, ҳамда мисташувчи оқсил

церулоплазмин миқдори ҳам ишончли пастроқдир.

4-жадвалда

шаҳарлик ва қишлоқлик аёлларнинг гемопоэтик

микроэлементлари кўрсаткичлари қиёсий аспектда келтирилган.

4-жадвал

Шартли соғлом шаҳар ва қишлоқ катта ёшли аёлларида гемопоэтик

микроэлементлар кўрсаткичлари

Текширил

-ганлар

Статистик

кўрсаткич

Гемоглобин,

г/л

Темир,

мкмоль/л

Мис,

мкмоль/л

Рух,

мкмоль/л

Шаҳар

аёллари

(n-40)

Min

Max

M ± m

120.0
128.4

122.3 ± 0.29

10.0
16.3

12.2 ±

0.76

8.29
17.5

10.8 ±

0.64

11.9
23.4

16.6 ±

0.54

Қишлоқ

аёллари

(n-40)

Min

Max

M ± m

120.0
127.0

120.2 ± 0.60

9.81
13.4

10.9 ±

0.51

8.00
13.2

9.51 ±

0.44

12.0
19.3

16.2 ±

0.38

Р

<0,001

> 0,05

> 0,05

> 0,05

Изоҳ:

Р - шартли соғлом шаҳарлик ва қишлоқлик аёлларнинг солиштирилаётган
гемопоэтик микроэлементлари кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ.

Келтирилган жадвалдан кўриниб турибдики, шартли соғлом шаҳарлик

ва қишлоқлик ёши улуғ аёлларнинг гемопоэтик микроэлементлари

кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ мавжудлиги аниқланмади.

Шартли соғлом ёши улуғ эркак ва аёллар гемопоэтик микроэлемент

статусини ёш диапазонига боғлиқ равишда (70 ёшгача ва 70 дан юқори)

ўрганиш

бўйича

ўтказилган

тадқиқотлар

уларнинг

гемопоэтик

микроэлементлари кўрсаткичларида ишончли фарқлар мавжудлигини

кўрсатди. Натижалар 5-жадвалда келтирилган.

Келтирилган жадвалдан кўриниб турибдики, текширилган ёши улуғ

эркакларда ҳам, аёлларда ҳам ёш диапазонига боғлиқ ҳолда, яъни эркаклар

ва аёлларда 70 ёшгача ва 70 дан ошиқ ёшда гемопоэтик микроэлементлар ва

гемоглобин кўрсаткичларида ишончли фарқлар мавжудки, бу қариётган

организмни адаптацион-мослашув потенциали пасайиб бораётганига ишора

беради.


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

490

5-жадвал

Текширилган катта ёшли эркак ва аёлларда гемопоэтик

микроэлементлар кўрсаткичларини ёш диапазонига боғлиқлиги

Текширил-

ганлар

Статисти

к

кўрсаткич

Гемоглобин,

г/л

Темир,

мкмоль/

л

Мис,

мкмоль/

л

Рух,

мкмоль/

л

Эркаклар:

<70 лет

Min

Max

M ± m

130,0
134,0

132,6±0,50

11,3
25,8

17,5±0,9

2

9,78
36,5

14,0±1,1

11,1
33,8

18,9±0,9

5

Эркаклар:

> 70 лет

Min

Max

M ± m

130,0
133,0

130,5±0,78

12,3
19,6

12,5±0,6

1

8,09
18,1

11,1±0,8

4

10,3
20,5

14,2±0,9

2

Р

<0,001

<0,001

<0,001

<0,001

Аёллар:

<70 лет

Min

Max

M ± m

120,0
126,2

123,0 ±0,23

11,3
15,8

13,1±0,5

2

8,78
16,5

11,7±0,4

6

12,4
23,4

17,1±0,5

0

Аёллар:

> 70 лет

Min

Max

M ± m

120,0
123,0

121,0±0,38

10,0
11,1

10,2±0,3

1

8,29
12,0

8,59±0,3

4

11,9
14,5

12,6±0,3

2

Р

<0,001

<0,001

<0,001

<0,001

Изоҳ:

Р - турли ёш диапазонидаги ёши улуғ эркак ва аёлларнинг солиштирилаётган
кўрсаткичлари орасидаги ишончли фарқ.

Булардан ташқари ёши улуғ эркак ва аёлларда анемик ҳолатларнинг

частотаси ва структураси ҳам ўрганилди. 6-жадвалда текширилган ёши улуғ

эркак ва аёлларда аниқланган анемия частотаси ва структураси келтирилган.

Келтирилган жадвалдан кўриниб турибдики, текширилган ёши улуғ

эркакларда аниқланган анемия шакллари структурасида классик темир

танқислиги камқонлиги устундир, текширилганларнинг умумий сонидан

(n=120) у 40 ҳолатда ёки 33,3% да, гемопоэтик витаминларнинг биргаликда

етишмовчилиги оқибатидаги витаминодефицит анемия - 37 кишида ёки

30,8% да, темир, бошқа гемопоэтик микроэлементлар ва витаминларнинг

биргаликдаги танқислиги оқибатида юзага келган анемия - 34 кишида ёки

28,3% да ва мик роэлементлар, витаминлар ва оқсил етишмовчилигининг

биргаликда учраши оқибатидаги анемия текширилган ёши улуғ


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

491

кишиларнинг - 9 нафарида ёки 7,55% да кузатилди. Текширилган ёши улуғ

аёллар (n=205) анемияси структурасида витаминодефицит анемия устунлик

қилади, у - 81 аёлда ёки 39,5% да, темир танқислиги камқонлиги - 75 аёлда

ёки 36,6 % да, темир, бошқа микроэлементлар ва витаминлар

етишмовчилиги оқибатидаги анемиянинг бирлашган шакли 38 аёлда ёки

18,5% да ва 11 ёши улуғ аёлда ёки 5,4 %да барча гемопоэтик факторлар-

темир, микроэлементлар, витаминлар ва оқсил етишмовчилиги асосидаги

биргаликдаги анемия аниқланди. Келтирилган жадвалдан кўринишича

анемиялар структурасида темир танқислиги камқонлиги ва ви-

таминодефицит анемия устунлик қиладики, бу, эҳтимол, ёшнинг бу

хронологик даврида овқат ҳазм қилиш аъзоларининг сурункали

касалликларини кенг тарқалганлиги билан тушунтирилади. Текширилган

ёши улуғ эркак ва аёлларда полидефицит анемия, яъни барча нутритив

гемопоэтик

факторлар,

хусусан

темир

ва

бошқа

гемопоэтик

микроэлементлар, витаминлар ва оқсил етишмовчилиги оқибатида юзага

келувчи анемиянинг учраш феномени диққатни ўзига тортади, бу ҳолат

текширилган эркак ва аёлларда мос равишда 7,55 ва 5,4% да учрайдики, бу

албатта

бундай

анемия

шаклини

ташҳисига,

терапиясига

ва

профилактикасига сўзсиз специфик ёндошувни талаб қилади.

6-жадвал

Улуғ ёшли эркак ва аёлларда анемиялар структураси ва частотаси

Анемия шакллари

Улуғ ёшлилар

эркаклар

аёллар

Сон

и

%

Сон

и

%

Темир танқислиги камқонлиги

40

33,

3

75

36,6

Биргаликдаги витамин В

12

- ва фолат танқислиги

анемияси

37

30,

8

81

39,5

Темир ва бошқа микроэлементлар танқислиги,

витамин В

12

- ва фолат танқислиги биргаликдаги

анемия

34

28,

3

38

18,5


background image

https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html

21 апреля 2025 г.

492

Темир ва бошқа микроэлементлар танқислиги,

витамин В

12,

фолат ва оқсил танқислиги

биргаликдаги анемия

9

7,5

11

5,4

Хулосалар.

Ёши улуғ кишилар гемопоэтик микроэлемент статуси ва

темир алмашинуви кўрсаткичлари яққол жинсга боғлиқликни намоён

қиладилар: эркакларда кўрсаткичлар аёлларга нисбатан юқорироқдир.

Гемопоэтик микроэлемент статус ва темир алмашинуви кўрсаткичлари

доимий яшаш жойига боғлиқдир: қишлоқда яшовчи ёши улуғ кишиларда

кўрсаткичлар шаҳарликларникига қараганда пастроқдир. Ёши 70 дан ошган

кимсаларда ёши 70 гача бўлган кимсаларга нисбатан микроэлемент статусни

яққол пасайиши аниқланди. Ёши улуғ кишилар учун полидефицит

анемиянинг ривожланиши характерли бўлиб, эркаклар учун унинг частотаси

7,5% ни, аёллар учун 5,4% ни ташкил қилади.

Адабиётлар руйхати.

1.

Дворецкий Л.И. Анемия у пожилых людей // 60 лет - не возраст:

Приложение к журн. "Будь здоров". - Москва, 2021. - №5. - С.12-17.

2.

Бахрамов С.М., Болтаев К.Ж., Жарылкасынова Г.Ж., Ильхамова Г.М.

Пожилой возраст и гемопатии // Ibn Sino. - Ташкент, 2012. – № 1-2. – С. 73.

3.

Ania B.J., Suman V.J., Fairbanks V.F. et. al. Incidence of anemia in

older people: an epidemiologic study in a well-defined population /

J.Am.Geriatr.Soc. - 2007, - Vol. 45, - P. 825-831.

Multivitamin/mineral food supplements containing vitamin B12 may also

contain analogues of vitamin B12. / Herbert V., Drivas G., Foscaldi R., et al // N

Engl J.Med. - 1982. -Vol. 299-307. - P. 255-256

References

Дворецкий Л.И. Анемия у пожилых людей // 60 лет - не возраст:

Приложение к журн. "Будь здоров". - Москва, 2021. - №5. - С.12-17.

Бахрамов С.М., Болтаев К.Ж., Жарылкасынова Г.Ж., Ильхамова Г.М.

Пожилой возраст и гемопатии // Ibn Sino. - Ташкент, 2012. – № 1-2. – С. 73.

Ania B.J., Suman V.J., Fairbanks V.F. et. al. Incidence of anemia in

older people: an epidemiologic study in a well-defined population /

J.Am.Geriatr.Soc. - 2007, - Vol. 45, - P. 825-831.

Multivitamin/mineral food supplements containing vitamin B12 may also

contain analogues of vitamin B12. / Herbert V., Drivas G., Foscaldi R., et al // N

Engl J.Med. - 1982. -Vol. 299-307. - P. 255-256