https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
665
BOJXONA XODIMLARI KASBIY FAOLIYATI SAMARADORLIGINI
TA’MINLASHDA INDIVIDUAL-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARNING
O‘RNI VA AHAMIYATI
Barotov Shuхrat Sharipovich
Buxoro psixologiya va xorijiy tillar instituti
Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Maqolada bojxona xodimlari kasbiy faoliyati samaradorligini
ta’minlashda individual-psixologik xususiyatlarning o‘rni va ahamiyati ochib
berilgan. Shuningdek, bojxona xodimlarini faoliyati bilan bog‘liq kasbiy
kompetentsiyalarning psixologik asoslari yoritilgan.
Kalit so‘zlar.
kasbiy kompetentlik,
muloqotchanlik, kasbiy bilim,
empatiya, indvidual-psixologik omillar, ijtimoiy muhit, o‘z-o‘zini rivojlantirish,
kasbiy etiket, assertiv xulq, guruhiy ta’sirlashuv, optimmallashtirish, sotsial-
psixologik kompetentlik
Mamlakatimiz o‘z mustaqilligiga erishgach, boshqa sohalarda bo‘lgani kabi
bojxona tizimida ham fikri sog‘lom, tafakkuri zamonaviy, Vatan, yurt degan
tuyg‘u bilan yashaydigan, o‘z yurti va xalqi manfaatlari uchun, kerak bo‘lsa,
jonini xam ayamaydigan fidoiy yosh kadrlarni, bojxona xodimlarini tayyorlashga
alohida e’tibor qaratildi. Zamonaviy talablarga mos keladigan mutaxassis bo‘lish
uchun nafaqat maxsus kasbiy bilim, malaka va ko‘nikmalarni egallash, balki
professional jihatdan muhim bo‘lgan shaxsiy - psixologik sifatlarning to‘laqonli
rivojlanishiga erishish yo‘lida bir qancha innovatsion-psixologik tadbirlarni
amalga oshirishni taqazo etadi.
Akademik B. Axmedovning fikriga ko‘ra, bojxona organlari moliyaviy -
iktisodiy tizimning bir qismi sifatida Markaziy Osiyoda qadim zamonlardan
boshlab mavjud bo‘lgan. Chunki minglab yillar davomida Sharkni G‘arb bilan
bog‘lagan Buyuk Ipak yuli Markaziy Osiyo hududidan o‘tgan. O‘rta dengizdagi
Suriyaning Antioxiya (yoki Antalya) porti o‘zok vaqt Ispaniya, Portugaliya,
Venesiyadan tovarlarni tashuvchi kemalarga xizmat qilgan. Bu tovarlar Buyuk
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
666
Ipak yuli orqali Xitoy va Yaponiyaga yul olganlar. Buyuk Ipak yuli orqali amalga
oshiriladigan savdoga qaysidir darajada aloqador bo‘lgan barcha davlatlarning
bojxona organlari tajribasini umumlashtiruvchi qoidalar asrlar davomida
takomillashtirildi va maqbul xolga keltirildi. Agar kaysidir davlat yoki shahar
bojxona qoidalarini keskinlashtirsa, bojlar va yig‘imlarni haddan tashqari
ko‘paytirsa, karvonlar bu davlat hududini chetlab o‘tishga intilar edi. Natijada
Buyuk Ipak yulining yangi-yangi tarmoqlari yuzaga kela boshladi: birgina
Markaziy Osiyoda Buyuk Ipak yo‘lining bir necha shaxobchalari mavjud
bo‘lganligi fikrimizning dalilidir. Ushbu karvonlar chetlab o‘tgan davlatlar esa
anchagina daromaddan mahrum bo‘lishar, chunki yo‘llarda karvonlar muntazam
qatnar edi [2].
Mustakillik davrida O‘zbekiston milliy bojxona tizimi davlat strukturasining
muhim institutlaridan biri sifatida yosh mustaqil davlat bilan birgalikda o‘sdi,
takomillashdi va rivojlanmokda. Mustakil O‘zbekistonda, hozirgi globallashuv
sharoitidan kelib chiqib, bojxona xizmati uchun yangi me’yoriy-hukukiy
hujjatlarning qabul qilinishi, iqtisodiyotda erkinlashtirish va islohotlarnn
chuqurlashtirish natijasida katta o‘zgarishlar yuz berdi.
Bugungi kunda mamlakat bojxonachilari tomonidan respublikamizning
iktisodiy xavfsizligini va ichki bozorini himoya qilish, respublika hududida
osoyishtalikni ta’minlash, bojxona chegaralari orqali ta’qiqlangan buyum va
vositalarni noqonuniy olib o‘tilishining oldini olish, kontrabanda va bojxona
qoidalari buzilishiga qarshi kurash borasidagi tadbirlarni kuchaytirish, axolining
tinch xayotini ta’minlash kabi o‘zlariga yuklatilgap vazifalarni bajarishda bir qator
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Bojxona tizimining shaxodatlangan shaxsiy tarkibining asosiy qismi oliy
ma’lumotli kadrlardan iborat. Lekin, oliy ma’lumotga ega mutaxassis xodimlar
orasidan xam nafaqat bilim saviyasi yuqori, balki Vatanga sadoqat hissi kuchli,
o‘z shaxsiy manfaatlaridan Vatan manfaatini ustun biluvchi kadrlarni tanlash va
yuqori mansab-lavozimlarga tayinlash zarur. Bojxona tizimi kadrlarining ruhiy
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
667
barkamolligi xizmatda katta ahamiyat kasb etishi psixologik omilning naqadar
ustun ekanligidan dalolat beradi [1].
Shuningdek, zamonaviy iqtisodiy integratsiyalashuv sharoitida bojxona
xodimlarining ijtimoiy mavkei yangi boskichga kutarildi bojxona jarayonlarini
amalga oshirishning psixologik shart-sharoitlarid: muhim o‘zgarishlar yuzaga
keldi. Shaxslararo munosabatlarning xalqaro munosabatlar bilan yaqinlashuvi,
uygunlashuvi tendensiyalari kuchaydi. Bojxona xodimlari faoliyatida psixologik
bilimlarning, shu jumlada kasbiy muomala malaka va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishning ahamiyati g‘oyatda oshdi.
Yuqoridagi fikrlardan xulosalash mumkinki, bugungi kunda bojxona
xizmatiga kadrlar tanlash va tanyorlash, ularni kayta tayyorlash hamda
malakasnni oshirishga nisbatan yuqori talablarning kuyilishi. Mazkur jarayonlarda
inson omilini ahamiyati ortib borlyotganligilan dalolat beradi. Bojxona
xodimlarinshp shaxsiy psixologik sifatlari bojxona faoliyatida muhim ahamiyatga
ega omillarlan biri hisoblanib, shu yunalnshla ijtimoiy psixologik tadqiqotlar olib
borish bugungi kunimizning dolzarb vazifalaridandir.
Bojxona xodimlari faoliyati «odam-odam» munosabatlari asosida tashkil
etiladigan kasblar sirasiga kiradi. Shuning uchun aytish mumkinki, ular
faoliyatining asosini kasbiy muloqot tashkil etadi.
Suhbat metodi
.
Suhbatning asosiy maqsadi sub’ekt bilan kechadigan
muomala jarayonida u haqidagi va xizmat faoliyatidan kelib chiqadigan boshqa
ma’lumotlar haqidagi axborotlarni olishdir. Suhbat davomida insonning individual
xususiyatlari, uning intellekti, psixik holatiga baho beriladi.
Kuzatish metodi. Bojxona xodimlari amaliy faoliyatlarida muhim ahamiyat
kasb etadigan psixologik metodlarda yana biri kuzatish metodidir.
Bojxona xodimi bojxona nazoratini amalga oshirish hamda fuqarolarni
bojxona ko‘rigidan o‘tkazish jarayonida maksadli ko‘zatish faoliyatini amalga
oshiradi. Shuningdek, kuzatish jarayonida bojxona xodimi shaxslararo muomalada
keng tarqalgan kuzatilayotgan faktlarning namoyonligini oshirilishiga yoki
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
668
kamaytirilishiga sabab buluvchi xatolarga (gala effekt, oreol effekta ..va b.k. lar)
dush kelishi mumkin.
O‘z-o‘zini kuzatish metodi (interospeksiya). Bojxona xodimlari kasbiy
faoliyatida o‘z-o‘zini ko‘zatish metodi yordamchi metod sifatida ko‘llaniladi. O‘z-
o‘zini ko‘zatish o‘zini anglash, o‘z shaxsiy harakter xususiyatlarini anglash va
ularga baho berishga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida, o‘z hatti-harakatini
nazorat qilish, ekstremal sharoitlarda asab-psixik zo‘rikishlari bilan bog‘liq
bo‘lgan noxush emotsional reaksiyalar, tutakish holatlarini oldini olishda muhim
o‘rin tutadi.
Biz yuqorida milliy bojxona tizimi rivojlanishi, taraqqiy etishi, bojxonachi
kasbining kelib chiqishidagi ijtimoiy - iqtisodiy va tarixiy omillarga qiskacha
to‘xtalib o‘tdik. Shu bilan birga, bojxona xodimlari faoliyatida psixologik
jarayonlarning o‘rni va ahamiyatini aniqlashga harakat qildik. Bizning
fikrimizcha, bojxonachilik kasbi azaldan harbiy kasblar sirasiga kirgan. Bu esa ilk
davrlardanok mazkur kasb egalari uchun muhim bo‘lgan kasbiy-psixolognk
sifatlarni belgilab bergan. Buning uchun esa avvalo, bojxona xizmatchilarida,
yuqori darajadagi jismoniy va ruhiy tayyorgarlik, empatiya, muloqotchanlik,
insonparvarlik, o‘z-o‘zini adekvat boshqara olish kabi psixologik sifatlarni
shakllantirib borish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Багнетова Е.А Образ жизни и прфессиональнве фактори риска
здоровье педагога.РИО Сур ГПУ, 2017. - 6 с.
2.
Барабанщикова
В.В.
Профессиональные
деформации
в
профессиях инновационной сферы / автор. Дис док. Психол н., М., 2016.- 36
с.
3.
Бодров В. А. Психологический стресс: развитие учения и
современное состояние проблемы. М.: Изд-во «Институт психологии РАН».
1995. - 136 с.
4.
Леонова, А.Б. Психопрофилактика стрессов / А.Б. Леонова, А.С.
Кузнецова. - М.: МГУ, 2003. - 394 с.
5.
Ломов Б.Ф. О системном подходе в психологии // Вопросы
психологии.- Москва, 1975. −№2−С.31-45
