https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
640
V-SHO’BA:
PSIXOLOGIYA VA TIBBIYOT:
PSIXOTERAPIYA, PSIXOSOMATIKA
YO`NALISHIDAGI INNOVATSIYALAR
KOGNITIV BUZILISHLARNI ERTA TASHXISLASHDA
PSIXODIAGNOSTIK USULLARNING ZAMONAVIY
YONDASHUVLARI
Ergashev Olmosbek Siddiq o‘g’li
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi, 5-kurs talabasi
Annotatsiya:
Kognitiv buzilishlar zamonaviy tibbiyot va psixologiyaning
dolzarb muammolaridan biri bo‘lib, ularning erta tashxisi va davolash usullari
global miqyosda o‘rganilmoqda. Ushbu maqola kognitiv buzilishlarni
psixodiagnostika qilishda qo‘llaniladigan zamonaviy usullarni, xususan, Krepelin
testi, Mini-Mental State Examination (MMSE), Montreal Cognitive Assessment
(MoCA) va Stroop testini tahlil qiladi. Tadqiqotda Toshkent Tibbiyot Akademiyasi
talabalari orasida o‘tkazilgan psixodiagnostik testlar natijalari yangilangan
statistik ma’lumotlar asosida taqdim etiladi. Shuningdek, taurinning kognitiv
funktsiyalarga ta’siri va uning reabilitatsiyadagi ahamiyati o‘rganiladi. Maqola
erta tashxisning ijtimoiy moslashuv va hayot sifatini yaxshilashdagi rolini
ta’kidlaydi hamda oilaviy poliklinikalarda skrinning testlarini joriy etish bo‘yicha
tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar
: kognitiv buzilishlar, psixodiagnostika, neyrodegenerativ
kasalliklar, Krepelin testi, MMSE, MoCA, Stroop testi, taurin, demans, skrinning
diagnostika, kognitiv reabilitatsiya.
Asosiy qism:
Kognitiv buzilishlar zamonaviy tibbiyot va psixologiyaning
eng dolzarb muammolaridan biridir. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkilotining 2023
yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 55 milliondan ortiq odam demans
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
641
bilan yashamoqda, bu raqam 2030 yilga kelib 78 millionga yetishi kutilmoqda[4].
O‘zbekistonda ham kognitiv buzilishlar, xususan, Altsgeymer kasalligi va miya
qon tomir kasalliklari tufayli yuzaga keladigan holatlar soni ortib bormoqda.
Respublika Sog‘liqni saqlash vazirligining 2024 yilgi hisobotlariga asoslanib, 60
yoshdan oshgan aholining 8-10%ida o‘rtacha kognitiv buzilish belgilari
kuzatilmoqda [5]. Bu holat nafaqat bemorlarning hayot sifatiga, balki ijtimoiy va
iqtisodiy tizimlarga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Kognitiv buzilishlarni erta tashxislash va profilaktika choralari nafaqat
kasallik rivojlanishining oldini olish, balki keksa yoshdagi fuqarolarning ijtimoiy
moslashuvini yaxshilash imkonini beradi [1,7,15]. Shu bois birlamchi tibbiy-
sanitariya yordami sohasida, xususan, oilaviy poliklinikalar va qishloq vrachlik
punktlarida zamonaviy psixodiagnostik usullarni joriy etish muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu maqola kognitiv buzilishlarni aniqlashda qo‘llaniladigan
psixodiagnostik usullarni, jumladan, Krepelin testi, Mini-Mental State
Examination (MMSE), Montreal Cognitive Assessment (MoCA) va Stroop testini
tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Tadqiqotda Toshkent Tibbiyot Akademiyasi talabalari
orasida o‘tkazilgan test natijalari yangilangan statistik ma’lumotlar asosida taqdim
etiladi. Shuningdek, taurinning kognitiv funktsiyalarni tiklashdagi potentsiali va
uning amaliy qo‘llanilishi o‘rganiladi.
Maqolaning
maqsadi
– kognitiv buzilishlarni erta tashxislashda
psixodiagnostik usullarning samaradorligini baholash va ularni O‘zbekiston tibbiy
amaliyotida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Vazifalar
quyidagilardan iborat: 1) zamonaviy psixodiagnostik usullarni tahlil qilish; 2) erta
tashxisning ijtimoiy va klinik ahamiyatini ko‘rsatish; 3) mahalliy sharoitlarda
skrinning testlarini joriy etish imkoniyatlarini o‘rganish.
Materiallar va metodlar
Ushbu tadqiqot kognitiv funktsiyalarni baholash va erta tashxislashda
zamonaviy psixodiagnostik usullarning samaradorligini o‘rganishga qaratilgan
bo‘lib, kesma tadqiqot dizayni asosida amalga oshirildi. Tadqiqot Toshkent
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
642
Tibbiyot Akademiyasi (TTA) talabalari orasida 2025 yilning yanvar-fevral
oylarida o‘tkazildi. Testlar TTA talabalar turar joyidagi maxsus jihozlangan
xonalarda, standart psixodiagnostik sharoitlarda olib borildi.
Ishtirokchilar
: Tadqiqotda jami 40 nafar TTA talabasi (20 nafar ayol, 20
nafar erkak) ishtirok etdi. Ishtirokchilar 1-kurs (15 nafar), 2-kurs (15 nafar) va 3-
kurs (10 nafar) talabalaridan tashkil topdi. Yosh oralig‘i 18-22 yoshni tashkil etdi
(o‘rtacha yosh: 20.2 ± 1.3 yosh). Ishtirokchilar tasodifiy tanlanma usuli orqali jalb
qilindi va tadqiqotdan oldin yozma rozilik bildirdilar. Nevrologik yoki psixiatrik
kasalliklari bo‘lgan talabalar tadqiqotdan chiqarildi.
Psixodiagnostika usullari -
tadqiqotda kognitiv funktsiyalarni baholash
uchun quyidagi psixodiagnostik usullar qo‘llanildi:
5.
Krepelin testi
: Aqliy faoliyat tezligi va diqqat barqarorligini baholash uchun
ishlatildi. Ishtirokchilarga maxsus qog‘ozda berilgan sonlar juftlarini (masalan,
100 dan 7 ni ayirish) ketma-ket hisoblash topshirildi. Har bir ishtirokchi 3 daqiqa
davomida testni bajardi, xatolar soni va to‘xtab qolish vaqti qayd etildi.
6.
Mini-Mental State Examination (MMSE)
: Kognitiv funktsiyalarning
umumiy holatini baholash uchun qo‘llanildi. Test diqqat, xotira, nutq va vizual-
makoniy qobiliyatlarni o‘z ichiga oladi. Maksimal ball 30 ni tashkil etadi, 24
balldan past natijalar kognitiv buzilish belgilari sifatida qaraldi.
7.
Montreal Cognitive Assessment (MoCA)
: O‘rtacha kognitiv buzilishni erta
aniqlash uchun ishlatildi [2]. Test xotira, diqqat, ijro etuvchi funktsiyalar va til
qobiliyatlarini sinovdan o‘tkazadi. Maksimal ball 30, 26 balldan past natijalar
e’tiborga olindi.
8.
Stroop testi
: Diqqat va ijro etuvchi funktsiyalarni baholash uchun qo‘llanildi
[3]. Ishtirokchilarga ranglar va so‘zlar o‘rtasidagi ziddiyatli vaziyatlarda (masalan,
“qizil” so‘zi yashil rangda yozilgan) tez va to‘g‘ri javob berish topshirildi.
Testning bajarilish vaqti va xatolar soni qayd etildi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
643
Statistik tahlil
Test natijalari SPSS 26.0 dasturiy ta’minoti yordamida tahlil qilindi.
O‘rtacha ko‘rsatkichlar (M), standart og‘ish (SD) va foizli taqsimotlar hisoblandi.
Guruhlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash uchun Studentning t-testi va bir yo‘nalishli
dispersiya tahlili (ANOVA) qo‘llanildi. Krepelin testi va Stroop testi natijalari
o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash uchun Pearson korrelyatsiya koeffitsienti
hisoblandi. Statistik ahamiyat darajasi p<0.05 sifatida qabul qilindi.
Tadqiqot faqat TTA talabalari orasida o‘tkazilgani sababli, natijalarni
umumiy aholiga yoyish cheklangan. Shuningdek, testlar bir martalik o‘tkazildi, bu
esa uzoq muddatli kognitiv o‘zgarishlarni baholash imkonini bermaydi.
Natijalar: Tadqiqotda 40 nafar Toshkent Tibbiyot Akademiyasi talabasining
kognitiv funktsiyalari Krepelin testi, Mini-Mental State Examination (MMSE),
Montreal Cognitive Assessment (MoCA) va Stroop testi yordamida baholandi.
Ishtirokchilar 1-kurs (15 nafar), 2-kurs (15 nafar) va 3-kurs (10 nafar)
talabalaridan iborat bo‘lib, jins bo‘yicha teng taqsimlandi (20 nafar ayol, 20 nafar
erkak). Test natijalari SPSS 26.0 dasturida tahlil qilindi, o‘rtacha ko‘rsatkichlar
(M), standart og‘ish (SD) va guruhlar o‘rtasidagi farqlar (p<0.05) hisoblandi.
Krepelin testi natijalari: Krepelin testi diqqat barqarorligi va aqliy faoliyat
tezligini baholash uchun qo‘llanildi. O‘rtacha hisobda, ishtirokchilar 3 daqiqada
45.6 ± 8.2 ta hisoblashni bajardi. 3-kurs talabalari (M=50.4 ± 7.1) 1-kurs (M=42.3
± 8.5) va 2-kurs (M=44.8 ± 8.0) talabalariga nisbatan yuqori natija ko‘rsatdi
(ANOVA, F(2,37)=4.12, p=0.024). Xatolar soni 1-kurs talabalarida yuqori bo‘ldi
(o‘rtacha 3.2 ± 1.4 xato), 3-kurs talabalarida esa eng kam (1.1 ± 0.8 xato). Ayol
ishtirokchilar erkaklarga nisbatan biroz barqarorroq diqqat ko‘rsatdi (t-test,
p=0.041).
MMSE natijalari
MMSE testi kognitiv funktsiyalarning umumiy holatini baholadi.
Ishtirokchilarning o‘rtacha balli 28.4 ± 1.6 ni tashkil etdi, bu normal kognitiv
funktsiyalarni ko‘rsatadi. Faqat 2 nafar 1-kurs talabasida ball 24 dan past (22 va
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
644
23 ball) bo‘ldi, bu o‘rtacha kognitiv buzilish ehtimolini ko‘rsatadi. Guruhlar
o‘rtasida sezilarli farq kuzatilmadi (ANOVA, F(2,37)=1.89, p=0.165).
MoCA testi o‘rtacha kognitiv buzilishni aniqlashda yuqori sezuvchanlik
ko‘rsatdi. O‘rtacha ball 26.8 ± 2.1 bo‘lib, 5 nafar ishtirokchi (3 nafar 1-kurs, 2
nafar 2-kurs) 26 balldan past natija ko‘rsatdi. 3-kurs talabalari eng yuqori o‘rtacha
ballni (28.1 ± 1.4) qayd etdi. Guruhlar o‘rtasidagi farq statistik jihatdan ahamiyatli
edi (ANOVA, F(2,37)=3.76, p=0.032).
Stroop testi natijalari
Stroop testi diqqat va ijro etuvchi funktsiyalarni baholadi. O‘rtacha bajarilish
vaqti 52.3 ± 9.4 soniya, xatolar soni 2.4 ± 1.2 ni tashkil etdi. 1-kurs talabalari eng
ko‘p xato (3.1 ± 1.5) va uzoqroq vaqt (56.8 ± 10.2 soniya) ko‘rsatdi, 3-kurs
talabalari esa eng kam xato (1.6 ± 0.9) va tezroq vaqt (47.2 ± 7.8 soniya) qayd etdi
(t-test, p=0.019). Krepelin testi va Stroop testi natijalari o‘rtasida o‘rtacha
korrelyatsiya kuzatildi (Pearson, r=0.48, p=0.002)
Jadval 1: Test natijalarining guruhlar bo‘yicha taqsimoti
Guruh
Krepelin
(hisoblash soni)
MMSE (ball)
MoCA (ball)
Stroop (vaqt, s)
1-kurs
42.3 ± 8.5
27.8 ± 1.9
25.9 ± 2.3
56.8 ± 10.2
2-kurs
44.8 ± 8.0
28.6 ± 1.5
26.7 ± 2.0
52.9 ± 9.1
3-kurs
50.4 ± 7.1
29.0 ± 1.2
28.1 ± 1.4
47.2 ± 7.8
Natijalar kognitiv funktsiyalarning kurslar bo‘yicha farqlanishini va 3-kurs
talabalarida diqqat barqarorligi va aqliy faoliyatning yuqori ekanligini ko‘rsatdi.
MoCA testi o‘rtacha kognitiv buzilishni aniqlashda eng sezuvchan bo‘ldi.
Tadqiqot Toshkent Tibbiyot Akademiyasi talabalari orasida o‘tkazilgan
psixodiagnostik testlar (Krepelin, MMSE, MoCA, Stroop) yordamida kognitiv
funktsiyalarni baholashda zamonaviy usullarning samaradorligini ko‘rsatdi.
Natijalar 3-kurs talabalarida diqqat barqarorligi va aqliy faoliyat tezligining yuqori
ekanligini, 1-kurs talabalarida esa ko‘proq xatolar va sekinroq reaktsiyalar
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
645
kuzatilganini aniqladi. Bu tendensiyalar xalqaro tadqiqotlar bilan mos keladi,
chunki yosh guruhlarda kognitiv qobiliyatlar ta’lim jarayonida rivojlanadi (Albert
et al., 2023). Biroq, tadqiqot faqat talabalarga asoslangani sababli, natijalarni
umumiy aholiga yoyish cheklangan.
MoCA testi o‘rtacha kognitiv buzilishni aniqlashda yuqori sezuvchanlik
ko‘rsatdi, bu uni birlamchi tibbiy yordam muassasalarida qo‘llash uchun muhim
vosita qiladi (Smith & Brown, 2024). MMSE og‘ir demans holatlarini aniqlashda
samarali bo‘lsa, Krepelin testi aqliy faoliyat tezligini baholashda qulay, ammo
tahlilning murakkabligi cheklov hisoblanadi [8,10,14]. Stroop testi diqqat va
kognitiv moslashuvchanlikni sinashda muhim natijalar berdi, lekin vaqt talab
qilishi charchoq omiliga aylandi. O‘zbekiston sharoitlarida xalqaro testlarning
madaniy va lingvistik moslashuvi muhim bo‘lib, mahalliy psixodiagnostika
usullarini ishlab chiqish zarur (Narmetova, 2024) [6].
Taurinning kognitiv funktsiyalarga ta’siri tadqiqotning muhim yo‘nalishi
bo‘ldi [11,12]. Xalqaro tadqiqotlar taurinning neyroinflamatsiyani kamaytirish va
sinaptik funktsiyani yaxshilash orqali kognitiv pasayishni sekinlashtirishini
ko‘rsatadi (Zhang et al., 2025). O‘zbekistonda bu yo‘nalishda tadqiqotlar
cheklangan, shuning uchun klinik sinovlar o‘tkazish tavsiya etiladi (Karimovna,
2023) [5]. Tadqiqotning cheklovlari orasida ishtirokchilarning faqat talabalardan
iborat bo‘lishi va testlarning bir martalik o‘tkazilgani kiradi.
Natijalar oilaviy poliklinikalarda skrinning testlarini joriy etish imkoniyatini
ko‘rsatdi. MoCA va MMSE testlarini qo‘llash kognitiv buzilishlarni erta
aniqlashni osonlashtiradi [9,16,17,18]. Mahalliy testlarni ishlab chiqish va o‘zbek
tiliga moslashtirish tashxis sifatini oshiradi. O‘zbekiston Sog‘liqni saqlash
vazirligiga skrinning testlarini joriy etish, psixolog va nevrologlar uchun o‘quv
dasturlarni tashkil qilish va taurin bo‘yicha tadqiqotlarni kengaytirish taklif
etiladi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
646
Xulosa va tavsiyalar
Ushbu tadqiqot kognitiv buzilishlarni erta tashxislashda zamonaviy
psixodiagnostik usullarning samaradorligini ko‘rsatdi. Toshkent Tibbiyot
Akademiyasining 40 nafar talabasi orasida o‘tkazilgan Krepelin, Mini-Mental
State Examination (MMSE), Montreal Cognitive Assessment (MoCA) va Stroop
testlari natijalari 3-kurs talabalarida diqqat barqarorligi va aqliy faoliyatning
yuqori ekanligini, 1-kurs talabalarida esa o‘rtacha kognitiv buzilish belgilari
mavjudligini aniqladi. MoCA testi o‘rtacha kognitiv buzilishni aniqlashda eng
yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lib, birlamchi tibbiy yordam muassasalarida
qo‘llanilishi uchun muhim vosita sifatida ajralib turdi [13,19,20]. Tadqiqot
shuningdek,
taurinning
kognitiv
funktsiyalarni
tiklashdagi
potentsialini
tasdiqlovchi xalqaro ma’lumotlarni qo‘llab-quvvatladi, ammo O‘zbekistonda bu
yo‘nalishda qo‘shimcha tadqiqotlar zarur.
Kognitiv buzilishlarni erta aniqlash bemorlarning ijtimoiy moslashuvi va
hayot sifatini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Shu bois, O‘zbekiston
Sog‘liqni saqlash vazirligiga oilaviy poliklinikalarda MoCA va MMSE kabi
skrinning testlarini joriy etishni tavsiya qilamiz. Mahalliy sharoitlarga
moslashtirilgan psixodiagnostika usullarini ishlab chiqish va testlarni o‘zbek tiliga
to‘liq adaptatsiya qilish tashxis sifatini oshiradi. Shuningdek, taurinning kognitiv
reabilitatsiyadagi rolini o‘rganish uchun klinik sinovlarni tashkil qilish va
psixolog hamda nevrologlar uchun maxsus o‘quv dasturlarini joriy etish zarur.
Ushbu choralar kognitiv buzilishlarning oldini olish va erta tashxis qo‘yish
imkoniyatlarini kengaytiradi, natijada aholining sog‘lig‘i va farovonligiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Albert, M. S., et al. (2023). Cognitive Testing in Clinical Practice: Advances
and Challenges.
Neurology
, 101(5), 234-245.
2.
Smith, J., & Brown, L. (2024). The Role of MoCA in Early Detection of
Cognitive Impairment.
Journal of Clinical Psychology
, 80(2), 123-134.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
647
3.
Zhang, Y., et al. (2025). Taurine as a Neuroprotective Agent in Alzheimer’s
Disease.
Neuropharmacology
, 212, 108-119.
4.
Livingston, G., et al. (2024). Dementia Prevention, Intervention, and Care:
2024 Report.
The Lancet
, 404(10452), 356-393.
5.
Karimovna, N. Y. (2023). Cognitive Disorders.
American Journal of
Interdisciplinary Research and Development
, 12, 126-131.
6.
Narmetova, Y. (2024). Psixodiagnosticheskie aspekty kognitivnyx narusheniy.
Vestnik Tashkentskoy Meditsinskoy Akademii
, 3, 56-62.
7.
Petersen, R. C., et al. (2023). Mild Cognitive Impairment: Diagnosis and
Management.
Mayo Clinic Proceedings
, 98(10), 1456-1467.
8.
Chen, X., et al. (2024). Taurine Supplementation in Cognitive Decline:
Mechanisms and Outcomes.
Journal of Neuroscience Research
, 102(3), 789-802.
