https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
605
INGLIZ TILIDA SHAXSNING YUZ IFODASI TASVIRIDA
IDIOMALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI
Ra'no Turayeva
Buxoro innovatsion ta`lim va
tibbiyot universiteti
Annotatsiya
. Ushbu tezisda ingliz tilida yuz ifodasi tasvirini ifodalashda
idiomalardan foydalanish va ularning o‘ziga xosligi xususidagi fikrlar tahlilga
tortildi. Idiomalardan yuz ifodasini aks ettirishda foydalanish til boyligini
ko‘rsatuvchi manbalardan biri sanaladi.
Kalit so‘zlar
: ingliz tili, idiomalar, til birligi, tahlil.
Barchamizga ma’lumki, tildagi mavjud elementlar har bir xalq do‘irasiga
ko‘ra bir-biridan farq qiladi. Bu ingliz tilidagi idiomalar uchun ham amal qilib,
avvalo, idiomalarning nima ekanligi xususida fikr bildirsak. Idioma, odatda,
iboraga biriktirilgan ko‘chma, to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘lmagan ma'noni ifodalovchi
ibora yoki tasviriy ifodadir[4]. Majoziy idiomaga aylangan ba'zi iboralar esa
idiomaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma'nosini saqlab qoladi. Idiomalar barcha tillarda
tez-tez uchraydi. Faqat ingliz tilida yigirma besh millionga yaqin idiomatik
iboralar mavjud. Tilshunoslikda idiomalar, odatda, kompozitsionlik prinsipiga zid
bo‘lmagan nutq shakllari deb taxmin qilinadi. Ya’ni idiomaning ma’nosi tahlil
qilinayotganda u ifodalagan ma’no so‘zma-so‘z emas, idiomaning umumiy
mazmunidan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Yuz ifodasi bilan bog‘liq idiomalar madaniy qadriyatlar, tarixiy munosabatlar
va tilning evolyutsiyasi haqida ma'lumot beradi. Alohidalikni qadrlaydigan
madaniyatlarda shaxsiy ifoda va avtonomiya bilan bog‘liq ko‘proq idiomalar
mavjud bo‘lishi mumkin, masalan, his-tuyg‘ularini ochiq ko‘rsatish maqsadida
qo‘llanadigan “o‘z qalbini yengiga kiyish” erkin tarjimasiga ega “
to wear one`s
heart on one’s sleeve
” iborasi[1]. Aksincha, jamoaviy madaniyatlarda hissiy
nazorat va ijtimoiy uyg‘unlikni ta'kidlaydigan idiomalar bo‘lishi mumkin,
masalan, his-tuyg‘ularni yashirish maqsadida qo‘llanuvchi “
to keep a straight
face
” ma’noli ibora[3].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
606
Idiomalar, ko‘pincha, mavhum tushunchalarni jismoniy tajribalar bilan
taqqoslaydigan konseptual metaforalarga tayanadi. “Ko‘zi ko‘ziga tushmoq” erkin
tarjimasiga ega “to see eye to eye” ifodasi kelishuv xuddi vizual nuqtai nazarga
ega bo‘lish kabi ekanligini ko‘rsatadi. Ba'zi idiomalar his-tuyg‘ularni yoki
niyatlarni yetkazish uchun yuz xususiyatlariga tayanadii. “
Uning ko‘zlari
chaqnadi”/“his eyes lit up”[2]
idiomasi hayajon yoki zavqni anglatadi,
“og‘ziga
mum tishlamoq”/“her lips were sealed”[1]
esa maxfiylikni anglatadi.
Idiomalar ijtimoiy o‘zaro ta'sirda noverbal ishoralarning ahamiyatini
ta'kidlaydi. "Birovning yuzini o‘qish" hissiyotlarni yuz ifodalari orqali tushunish
qobiliyatini ifodalashda “
to read someone’s face
”[1] idiomasi qo‘llanadi. Hissiy
qobiliyatlarni ham ifodalashda ingliz tilida yuz ifodasini aks ettiruvchi
idiomalardan foydalaniladi. Bunga misol sifatida “oqibatlarini qabul qilish”
ma’nosiga ega “to face the music” ifodasi; “ijobiy bo‘lmoq” mazmunini
anglatuvchi “to keep one’s chin up” idiomalarini keltirish mumkin. Ingliz tilida
ko‘pgina idiomalarda hazil effekti uchun mubolag‘adan foydalaniladi. “Uning
jag‘i tushib ketdi” ma’nosiga ega “
His jaw dropped
”[2] idiomasi hayratga urg‘u
beradi, "ko‘zlari boshidan chiqib ketdi" – “
her eyes popped out of her head
”[3]
esa hayratni anglatadi.
Idiomalarning yuz ifodalari uchun lingvistik-madaniy va tarixiy ahamiyatini
o‘rganib, biz til bizning qadriyatlarimiz, e'tiqodlarimiz va inson hissiyotlarini
tushunishni qanday aks ettirishini chuqurroq tushunamiz. Ushbu bilim til boyligi
va madaniy chegaralar bo‘ylab samarali muloqot qilish qobiliyatimizni oshirishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. "English Idioms, Phrases & Idiomatic Expressions". UsingEnglish.com.
Retrieved 18 February 2024.
2. "idiomconnection.com". Archived from the original on 22 February 2019.
Retrieved 18 February 2024.
3. "The Idioms". Retrieved 29 December 2012
4.
