https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
861
TUKLI CHIGITNI VIBRATSION TOZALSH QURILMASINING
TEBRANISHLARI TAHLILI
Xikmatillaev Ismoilxon A’zamxo‘ja o‘g‘li
Namangan muhandislik-
texnologiya instituti tayanch doktoranti
ismoilkhonkhmatillaev@gmail.com
Anotatsiya.
Maqolada tukli chigitni tozalash qurilmasining taklif etilayotgan
samarali ekranning tebranish amplitudasi va siljish fazasini qonuniyatianiqlandi.
Olingan qonuniyatlar asosida eksentrik radiusi turli qiymatlarida uning burchak
tezligini tebranish amplitudasiga bog’liqlik grafigi olindi.
Kalit so’zlar.
Vibratsion tozalash, amplitud, sinusoidal va cosinusoidal
yuzalar, yuklanish, ta’sir chizig’i, uzunligi, teshik diametri, teshik shakli, teshik
zichligi, massa markazi, eksentrik radiusi.
Kirish:
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlashda tozalash jarayoni
muhim ahamiyatga ega. An’anaviy vibratsion tekis elaklar ayrim hollarda past
samaradorlik ko‘rsatadi. Vibratsion tozlash qurilmalari oziq ovqat sanoati
rivojlanishining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Lekin,
amalga oshirilayotgan tadqiqotlar – ya’ni vibraratsion qurilma teshikli ekran
o‘lchamlarini maqbullashtirish yoki tebranish intensivligini oshirish kabi
yo’nalishlarda amalga oshirilmoqda. Hozirgi kunda olib borilayotgan ilmiy
izlanishlar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va ishlash muddatini oshirish
bilan cheklanganligi sababli, o‘sib borayotgan sanoat talabini endilikda qondira
olmayapti. Shu sabab, an’anaviy tadqiqot yondashuvlaridan tashqari, vibratsion
tozalash qurilmalarining samarali konstruksiyalarini ishlab chiqishga qaratilgan
ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Taklif etilayotgan tozalash imkonini
beruvchi qurilma, asosan, murakkab fizik – mexanik xossaga ega bo’lgan tukli
chigitni tozalashda yuqori samaradorlikka erishishga yo‘naltirilgan [1-3]. Taklif
qilinayotgan sinusoidal yuzali vibratsion elaklar tadqiq etilmoqda. Ular material
oqimining yo‘nalishini o‘zgartirib, samaradorlikni oshiradi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
862
Tadqiqot metodi:
Tadqiqot izlanishlarimiz davomida bo’ylama va
ko’ndalang kesim yuzalari mos ravishda cosinus va sinusoidal shaklga ega
ekranning strukturaviy modelini ko’rib chiqildi. Bunda sinusoidal shakldagi elak
yuzasida materialning harakatlanishi modellashtirildi. Elak parametrlari
quyidagicha: uzunligi 2 m, eni 1 m, og‘irligi 52 kg. Elak 30° ga og‘dirilgan va 4
Hz chastotada, 20 mm amplitudali tebranishga ega. Elak kauchuk arqonlarda
osilgan. Eksentrik val diametiri 100 mm o‘lchamda. Ushbu mexanik parametrlar
asosida harakat tenglamalari tuzildi. Vibratsion tozalash qurilmasining qutisi 1 ga
ekran 2 o’zaro qo’zg’almas tarzda mahkamlangan. Qurilma qutisi 1 rezina arqon 3
lar orqali yuqori tayanchga mahkamlangan (1-rasm). Qutining og’irlik markaziga
ta’sir etuvchi garmonik
kuch, eksentrik mexanizm 4 ning harakati orqali yuzaga
keladi. Garmonik kuch ta’sirida qutiga mahkamlangan ekran tebranishi yuzaga
keladi. Eksentrik mexanizm yuritma orqali harakatlantirilganda, turtkich orqali
ekranni
o’qi bo’ylab tebratadi. Bu esa o’z navbatida gorizontal tekislikka
nisbatan
da joylashgan ekran yuzasidagi chigit uyumini ham
o’qi
bo’ylabilgarilanma harakat qilishga olib keladi. Ekranga ta’sir etuvchi garmonik
kuch
ning sinusoidal ravishda o'zgarishi ekranning silkinishiga olib keladi
hamda qurilma qutisining markazi atrofida kichik tebranishni yuzaga keltiruvchi
kuch momentni hosil qiladi[4-5].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
863
Sinusoidal yuzalar — ayniqsa, ko‘ndalang ya’ni, tebranish yo‘nalishiga
perpendikulyar kesimda chuqurroq to‘lqinli shakl — materialning sirt bo‘ylab
siljishida murakkab va dinamik harakatlarni yuzaga keltiradi. Bu esa chigitlarning
murakkab harakatlanishiga ya’ni chigitlar nafaqat oldinga siljiydi, balki yuqoriga-
pastga va yon tomonga ham tebranishi yuzaga keladi. Ushu murakkab harakatlar
chigitlarni yuzada yopishib qolishining oldini oladi shuningdek, tozalash
samaradorligini oshiradi. Teshiklar orqali mayda iflosliklarning o‘tish imkoniyati
ortadi. Dinamik tebranishlar tufayli kichikroq zarrachalar (chang va mayda
iflosliklar) teshiklar orqali osongina ajraladi. Kesim yuzalaridagi sinusodaning
optimal amplituda qiymati, chigitni yuqori chastotali ta’sir kuchi ostida bo’lishini
ta’minlaydi. Bu esa chigit uyumini bir biridan ajralish samaradorligini oshiradi.
Bo‘ylama yo‘nalishda esa sinusoidal amplituda nisbatan kichik bo‘lishi orqali
materialning umumiy oqim yo‘nalishi saqlab qolinadi. Bu esa ekran bo‘ylab
to‘xtovsiz chigit harakatini ta’minlaydi. Ko‘ndalang yo‘nalishda ortiqcha
amplituda orqali rezonans tebranishlar yuzaga keladi, bu esa chigitning sirt
bo‘ylab “sakrash” harakatini kuchaytiradi va uning ekran bo‘ylab to‘g‘ri
taqsimlanishiga olib keladi. Taklif etilayotgan yuzali ekranni tebranishini yuzaga
keltiruvchi harakat qonuniyatlarini ko’rib chiqamiz.
2-rasmdagi grafikdan shuni ko’rishimiz mumkinki, tebranish amplitudasi
eksentrik valning burchak tezligi
ortib borishi bilan chiziqsiz qonuniyatda
ortayotganligini ko’rishimiz mumkin. Tajribaviy tadqiqotlarga asoslangan holda
shuni aytish mumkinki, tebranish amplitudasi
metr
oralig’ida bo’lishi tozalash samaradorligi hamda chigit uyumini uzatish
unumdorligini yetarli darajada bo’lganda, tebranish amplitudasi
ga ortishini ko’rishimmiz mumkin. Bu esa tozalash
samaradorligini oshirishda eksentrik radiusi
bo’lganda burchak
tezlik qiymatini
shu oraliqda maqbulligini asoslaydi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
864
2-rasm. Eksentrik
radiusining turli qiymatlarida
burchak tezligikning tebranish
amplitudasi
ga bog’liqlik
grafigi
bo’lishini ta’minlaydi. Eksentrik radiusi
, burchak tezligi
bo’lganda,
tebranish
amplitudasi
ga ortishini ko’rishimmiz mumkin.
Bu esa tozalash samaradorligini oshirishda
eksentrik radiusi
bo’lganda
burchak tezlik qiymatini
olish lozimligini anglatadi. Eksentrik radiusi
, burchak tezligi
Eksentrik radiusi
, burchak tezligi
bo’lganda, tebranish amplitudasi
ga ortishini
ko’rishimmiz mumkin. Bu esa tozalash samaradorligini oshirishda eksentrik
radiusi
bo’lganda burchak tezlik qiymatini
shu oraliqda tanlash maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Xulosa:
Olib borilgan tadqiqotlar natijasida quyidagi xulosalar qilindi: taklif
etilayotgan ekranni harakatga keltiruvchi eksentrik massasi
eksentriklik radiusi
ekran bilan korpusning birigalikdagi
massasi
qurilmaning
bikirligi
demferlash
koeffisienti
bo’lgan hollarida tebranishni ifoda etuvchi parametrlar
aniqlandi. Analitik modellashtirishlar elakdagi sinusoidal profil materialni
tebranma harakatga keltirib, tezroq ajralishiga yordam berishini ko‘rsatdi.
Eksperimentlar nazariy modellarga mos keladi. Qayta ishlash samaradorligi 12–
15%
ga
oshgan.
Olingan grafikga asoslanib shuni qayd etish mumkinki, tebranishni yuzaga
keltiruvchi kuchning ortishi massa markazi atrofida ekranni tebranish qamrovini
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
865
chiziqli tarzda ortishiga sabab bo’ladi. Tebrantiruvchi kuchning amplitudaviy
qiymati
bo’lganda ekranning massa markazi O nuqta atrofida
da
da
amplitudaviy qiymat bilan tebranishi aniqlandi. Shuning uchun
tebranishni yuzaga keltiruvchi kuch qiymatini
qiymatda
olinishi ekrandagi tebranish fazasini me’yorda bo’lishini ta’minlashi aniqlandi.
Sinusoidal yuzali vibratsion elaklar material ajratishda yuqori natijalar beradi.
Ularning mexanik parametrlarini to‘g‘ri tanlash orqali qayta ishlash
texnologiyalarini optimallashtirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Mamaxonov A.A, Xikmatillayev I.A.Chigitni tozalash qurilmasining
samarali yuritmasini ishlab chiqish va uzatish mexanizimini loyhalash
“MEXANIKA VA TEXNOLOGIYA ILMIY JURNALI” №3, 2024 p 42-47.
2.
Z. F. Li, X. Tong, H. H. Xia, and L. J. Yu, “A study of particles
looseness in screening process of a linear vibrating screen,” Journal of
Vibroengineering, vol. 18, no. 2, pp. 671–681, 2016.
3.
Y. H. Chen and X. Tong, “Application of the DEM to screening
process: a 3D simulation,” Mining Science and Technology (China), vol. 19, no.
4, pp. 493–497, 2009.
4.
Y. H. Chen and X. Tong, “Modeling screening efficiency with
vibrational parameters based on DEM 3D simulation,” Mining Science and
Technology (China), vol. 20, no. 4, pp. 615–620, 2010.
5.
J. Z. Xiao and X. Tong, “Particle stratification and penetration of a
linear vibrating screen by the discrete element method,” International Journal of
Mining Science and Technology, vol. 22, no. 3, pp. 357–362, 2012.
