https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
793
VIII-SHOBA:
RESPUBLIKAMIZ ISHLAB
CHIQARISHINING
RIVOJLANISHIDA TEXNIKA VA
TEXNOLOGIYALARNING TUTGAN
O‘RNI.
GAZNI QAYTA ISHLASH KORXONALARINING OQOVA SUVLARI
TOZALASH JARAYONIDA QO‘LLANILADIGAN
FLOKULYANTLARNING XOSSALARI VA ULARNING TOZALASH
SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI O‘RGANISH
Amonova Matluba Muxtarovna
k.f.f.d, PhD, dotsent
Buxoro innovatsion ta`lim va tibbiyot universiteti
matlubamuxtarovna1988@gmail.com
Annotatsiya.
Shuni ta’kidlash kerakki, ushbu korxonalarning oqova suvlari
oqim tezligida ham, organik va mineral aralashmalar, kolloid va chin
eritmalarning murakkab kompleksini o‘z ichiga olgan ifloslantiruvchi moddalar
tarkibida sezilarli notekislik bilan tavsiflanadi. Oqova suv tarkibida mavjud har xil
turdagi bo‘yoqlar va organik qo‘shimchalar barqarorlik, toksiklik va past biologik
parchalanish bilan tavsiflanadi.
Tabiiy suvni ishlatilish ko‘lami va oqova suvlarni hosil bo‘lish hajmi
bo‘yicha asosan neft va gazni qayta ishlash, to‘qimachilik va kimyo sanoati asosiy
ishlab chiqarish korxonalari hisoblanadi.
Kalit so`zlar:
SFM-sirt faol moddalar, flokulyant, bentonit, PAA-
poliakrilamid, Na-KMS-karboksi-metilselulozaning natriyli tuzi, EKP-elektro-
kinetik potensial.
Ishlab chiqarish sanoat korxonalarining oqova suvlari tarkibida 20 dan ortiq
turli kation va anionlar, muallaq zarrachalar, bo‘yoqlar, sirt faol moddalar hamda
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
794
organik va mineral birikmalardan tashkil topganligi ilmiy manbalarda bayon
etilgan [1-2].
Tozalovchi ingrediyent sifatida adsorbent – fraksiya o‘lchami 0,15 – 0,75
mkn bo‘lgan Navbahor bentoniti, koagulyant sifatida alyuminiy sulfat tuzidan
foydalanildi. Bentonit miqdori 0,5 - 4,0 mg/l, alyuminiy sulfat konsentratsiyasi
esa 0,2 – 0,4 mg/l oralig‘ida tajribalar olib borildi. Flokulyant sifatida biz
karboksi-metilselulozaning natriyli tuzini (Na-KMS) va poliakrilamid (PAA)
polimerlari aralashmalarini turli nisbatlarda mos ravishda 1: 0,5; 1:0,75 va 1:1 olib
borildi.
1-jadval
Bentonit suspenziyasining elektrokinetik potentsialining oqova suvni
tozalashda qo‘llaniladigan flokulyantlarining kontsentratsiyasiga bog‘liqligi
PAA
Na –
KMS
PAA va
Na –
KMS
nisbati
Bentonit
miqdori,
mg/l
Koagulyant
konsentratsiyasi
Al
2
(SO
4
)
3
, mg/l
Q, mV
0,25
-
4
-
-2,1
0,5
-
-
+7,2
-
0,125
-
-2,0
-
0,25
-
+8,4
0,25
0,125
1:0.5
0,3
-1,3
0,25
0,5
1:1
0,5
+6,3
0,25
-
5
-
+30,8
0,5
-
-
+32,4
-
0,125
-
+28,3
-
0,25
-
+31,6
0,25
0,125
1:0.5
0,3
+22,4
0,5
0,5
1:1
0,5
+33,7
0,25
-
6
-
+33,8
0,5
-
-
+34,5
-
0,125
-
+44,7
-
0,25
-
+32,0
-
-
0,3
+34,4
-
-
0,5
+21,2
1,0
0,25
1:0.5
-
+25,4
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
795
1,0
0,5
1:0.5
5
0,3
+46,6
0,5
0,5
1:1
0,5
+33,7
Turli tabiatli va molekulyar og‘irlikdagi flokulyantlarning adsorbsiyasini
elektrokinetik usul yordamida o‘rganilganda, gazni qayta ishlash korxonalaridan
chiqayotgan oqova suvlardagi ifloslantiruvchi zarrachalarning manfiy elektro-
kinetik potensiali (EKP) flokulyantlarning dozalari ortishi bilan kamayib borishi
ko‘rsatilgan [3]. Ifloslantiruvchi dispers moddalarning EKP qiymatining nisbiy
pasayishi va o‘zgarish qonuniyati flokulyantlar dozasiga va oqova suvlarni
tarkibiga bog‘liq. Past molekulyar og‘irlikdagi polielektrolit Al
2
(SO
4
)
3
qo‘shilishi
bilan zarrachalar EKP ning kamayishiga sabab, bentonit zarrachalarining alohida
joylariga makromolekulyarlarning adsorbsiyasi bo‘lib, bu maydonlarning
zarrachalar zaryadini ya’ni umumiy zaryadni kamaytiradi.
Bunday adsorbsiya kuzatilishi mumkin, bunga sabab flokulyantlar PAA
(0,075 - 0,1 mkm) va Na-KMS (0,1 - 0,8 mkm) makromolekulalari o‘lchamlari
oqova suv tarkibidagi mikrodispers muallaq zarracha hajmidan bir necha barobar
kichik bo‘lib, odatda 5 mkm dan oshadi [132; 76-79 b.,140;312-331 b.,141; 173-
175 b.]. Olingan tajriba natijalari 1-jadvalda keltirilgan.
Bentonit zarralarining EKP ko‘rsatkichining +46,6 mV dan nolgacha
kamayishi Na-KMS va PAA = 1,0 : 0,5 nisbatida sodir bo‘ladi. Bunda flokulyant
konsentratsiyasi 0,2 - 0,45 mg/l chegarasida bo‘ladi.Odatda oqova suvlarni
tozalash uchun sezilarli darajada flokulyantlarning pastroq dozalari (1,5 - 2,0
mg/l) miqdorida qo‘llash maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Flokulyantlar dozasini oshirish bilan bentonit zarralarining EKP qiymati
musbat bo‘lib, ma’lum bir qiymatga qadar ortib boradi va sirtning adsorbsion
to‘yinishiga to‘g‘ri keladi hamda faqat flokulyant tabiatiga bog‘liq bo‘ladi.
EKPning
ushbu
chegara
qiymati
flokulyant
suvli
eritmalardagi
makromolekulalarning konformatsion holatini hisobga olgan holda haqiqiy
zaryadini aniqlash uchun xizmat qiladi [4-5].
Flokulyantning optimal dozasi ifloslantiruvchi zarrachalarning EKP ning
ma’lum bir manfiy qiymatiga to‘g‘ri keladi va bu flokulyantlarning turiga va
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
796
nisbatiga, shuningdek, oqova suvning tarkibiga bog‘liq, ya’ni eng yuqori tozalash
samaradorligi dispers zarrachalar past molekulyar og‘irlikdagi koagulyant
Al
2
(SO
4
)
3
va qisman polimer bilan qoplanganida kuzatildi. Ushbu holat
polimerlarning sorbent sifatida yutilgan makromolekulalari bilan muallaq
zarrachalar flokulyatsiya qilishda faqat oqova suv tarkibidagi zarrachalarning
adsorbsiyalanishi uchun erkin yuzasi mavjud bo‘lganda kuzatiladi.
2-jadval
Flokulyatsiya jarayonida flokulyantlar va dispers oqova suv
ifloslantiruvchilarining elektrokinetik xususiyatlari
Flokulyant
EKP
flmV
Optimal
miqdor
mg/l
EKP
boshl.,
mV
EKP
oxir.,
mV
Θ
PAA
+32,4
0,5
-15,8
-10,9
0,15
Na – KMS
+30,6
0,25
-16,7
-8,6
0,27
PAA + Na – KMS
1: 0,5nisbatda
+26,4
0,5-0,25 -14,7
-6,0
0,33
PAA + Na – KMS
1: 1 nisbatda
+36,6
0,5-0,5
-18,4
-7,5
0,30
PAA + Na – KMS
1: 0,5 nisbatda
0,5mg/l koagulyant
ishtirokida
+46,6
0,5-0,25 -18,2
-10,4
0,17
PAA + Na – KMS
1: 1 nisbatda
0,5mg/l koagulyant
ishtirokida
+33,7
0,5-0,5
-21,3
-16,2
0,14
Adsorbent yuzasini flokulyant makromolekulalari bilan to‘ldirish darajasi (Q
qiymati) quyidagi formula yordamida hisoblash taklif qilindi:
Q = (EKP
bosh
- EKP
oxir.
) / EKP
flok
bu yerda EKP
bosh
va EKP
oxir
zarrachalarning tozalashdan oldin va
flokulyatsiya jarayoni amalga oshgandan so‘ngi zarrachalarning elektrokinetik
potensiali; EKP
flok
- flokulyant zaryadi.
Flokulyatsiya jarayonida elektrokinetik o‘lchashlar asosida olingan
flokulyantlar xarakteristikasi va dispers ifloslantiruvchi oqova suv xususiyatlari 2-
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
797
jadvalda keltirilgan. Olingan natijalar turli flokulyantlarni qiyosiy taqqoslash va
ulardan foydalanish samaradorligini oldindan aniqlash uchun xizmat qiladi.
Shunday qilib, flokulyatsiya jarayonida flokulyantlar va oqova suvlar
tarkibidagi dispers ifloslantiruvchi moddalarning elektrokinetik xususiyatlari
aniqlandi. Polimerlarning flokulyatsiya samaradorligi Na–KMS:PAA = 1:0,5
nisbat holatida yuqori bo‘lishi kuzatildi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. Aксeнoв В.И., Aникин Ю.В., Никулин В.A., Ничкoвa И.И. Сoврeмeннoe
сoстoяниe и прoблeмы сoвeршeнствoвaния вoднoгo хoзяйствa прoмышлeнных
прeдприятий // Вoдa: экoлoгия и тeхнoлoгия: Тeзисы / Y1 Мeждунaрoдный кoн-
грeсс. - М., 2004. - С. 892.
Гaврилюк М. И. Oбeззaрaживaниe стoчных вoд : [O рaбoтe МУП
2.«Вoдoкaнaл» г. Сeргиeвa Пoсaдa] // Экoлoгия прoизвoдствa. – 2012. – № 5.
– С. 88-91.
3.Гeрaсимoв Г.Н. Прoцeссы кoaгуляции-флoкуляции при oбрaбoткe пoвeрх-
нoстных вoд. ВСТ// Вoдoснaбжeниe и сaнитaрнaя тeхникa.-2001.-№ 3.- С. 26.
4.Шaчнeвa
E.Ю.
Физикo-химия
aдсoрбции
флoкулянтoв
и
синтeтичeских пoвeрхнoстнo-aктивных вeщeств нa сoрбeнтe СВ-1-A: Дис.
кaнд. хим. нaук: 02.00.04. - Мaхaчкaлa. - 2011. – С.37.
5.Пaнoв В. П., Нифoнтoв Ю. A., Пaнин A. В. Тeoрeтичeскиe oснoвы
зaщиты oкружaющeй срeды : учeбнoe пoсoбиe; пoд рeд. В. П. Пaнoвa. –
Мoсквa : Aкaдeмия, 2008. – С. 152-161.
