222
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
OʻZBEKISTONDA MEHNAT HUQUQIDA YANGI
NORMALAR VA ULARNING AFZALLIKLARI
SARSENBAEVA ELLADA TENGELBAYEVNA
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.o
rg
/
10.5281/zenodo.15582398
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 31-may 2025 yil
Ushbu maqola Oʻzbekiston Respublikasi mehnat
qonunchiligidagi soʻnggi islohotlarni, xususan, 2023-yil
30-apreldan kuchga kirgan yangi Mehnat kodeksi
doirasida masofaviy va moslashuvchan ish kabi
mehnat munosabatlarining yangi shakllarining
rasmiylashtirilishini
tahlil
qiladi.
Yangi
oʻzgarishlarning huquqiy asoslari va ularning koʻp
qirrali
afzalliklarini,
jumladan,
xodimlarning
himoyasini kuchaytirish, mehnat unumdorligini
oshirish va ishchi kuchining inklyuzivligini taʼminlash
kabi jihatlarni oʻrganadi.
KEY WORDS
mehnat munosabatlari, ijtimoiy
sheriklik, huquqiy himoya,
iqtisodiy oʻsish, tovarlar va
xizmatlar,
ish
beruvchilar,
masofaviy ish
Kirish
Mehnat qonunchiligi har qanday davlatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida markaziy oʻrin
tutadi, chunki u mehnat munosabatlarini tartibga solish, xodimlar va ish beruvchilarning
huquqiy manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, mehnat bozorining samarali faoliyat
koʻrsatishini taʼminlash uchun asos yaratadi. Oʻzbekiston Respublikasining yangi Mehnat
kodeksi 2023-yil 30-apreldan kuchga kirgan boʻlib, u mamlakat mehnat qonunchiligida tub
islohotlarni aks ettiradi. Ushbu kodeks 34 bob va 581 moddadan iborat boʻlib, avvalgi
tahrirdan ikki barobar kattaroq hajmni tashkil etadi. Islohotlarning asosiy maqsadi mehnat
qonunchiligini modernizatsiya qilish, xodimlarning himoyasini kuchaytirish va milliy mehnat
qoidalarini xalqaro standartlarga moslashtirishdan iboratdir.
Mehnat kodeksidagi islohotlarning umumiy konteksti.
Yangi Mehnat kodeksi yakka
tartibdagi mehnatga oid munosabatlarni va ular bilan bevosita bogʻliq boʻlgan ijtimoiy
munosabatlarni huquqiy tartibga solishning asosiy prinsiplarini belgilaydi. Bu prinsiplar
mehnat huquqlarining tengligi, kamsitishni taqiqlash, mehnat erkinligi, ijtimoiy sheriklikni
ragʻbatlantirish va xodimning huquqiy holati yomonlashishiga yoʻl qoʻymaslikni oʻz ichiga
oladi. Kodeksning asosiy vazifasi mehnat bozorining samarali ishlashiga koʻmaklashish,
adolatli va xavfsiz mehnat sharoitlarini taʼminlash, xodimlarning mehnat huquqlari va
salomatligini himoya qilishdir. Bu oʻzgarishlar norasmiy bandlikni kamaytirish va ishchi
kuchining inklyuzivligini oshirishga hissa qoʻshadi.
Yangi Mehnat kodeksining keng qamrovli tabiati (581 modda) va uning tenglik, kamsitishga
qarshi kurashish, ijtimoiy sheriklik kabi prinsiplarga urgʻu berishi mamlakatning mehnat
siyosatida chuqur oʻzgarishlarni anglatadi. Bu, bir tomondan, sovet davridagi qatʼiy mehnat
qonunchiligidan bozor iqtisodiyotiga moslashgan, ammo ijtimoiy masʼuliyatni saqlab qolgan
zamonaviy modelga oʻtishni koʻrsatadi. Kodeksning maqsadlari orasida mehnat
223
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
qonunchiligini modernizatsiya qilish va uni xalqaro standartlarga moslashtirish ham borligi
bu oʻzgarishlarning strategik ahamiyatini koʻrsatadi. Masalan, ayollar mehnatini cheklovchi
majburiy normalarning tavsiyaviy tusga oʻtkazilishi mehnat bozoriga koʻproq
moslashuvchanlik kiritish va xalqaro amaliyotlarga yaqinlashishga qaratilgan. Bu islohotlar
mamlakatning investitsion jozibadorligini oshirish va inson kapitalini rivojlantirishga
qaratilgan harakat sifatida talqin qilinishi mumkin, chunki adolatli va shaffof mehnat muhiti
xalqaro investorlar uchun muhim omil hisoblanadi.
Mehnat shartnomasining yangi turlari va ularning huquqiy asoslari.
Yangi tahrirda
mehnat shartnomalarining alohida yangi turlari aniq belgilab berilmagan boʻlsa-da, u mehnat
munosabatlarining yangi, moslashuvchan shakllarini, xususan, masofaviy ish va
moslashuvchan ish rejimini rasmiylashtirdi va ularning huquqiy asoslarini mustahkamladi. Bu
oʻzgarishlar ishga joylashish moslashuvchanligini oshirishga qaratilgan.
Yangi Mehnat kodeksida masofaviy ish rasmiy tan olingan boʻlib, bu xodimlarga ish joyidan
tashqarida, koʻpincha uydan turib oʻz vazifalarini bajarish imkonini beradi. Masofaviy ish
xodimlar uchun bir qator afzalliklarni taqdim etadi: ishga borib-kelish vaqtini qisqartirish,
vaqtni mustaqil boshqarish, oilaviy majburiyatlarni osonroq bajarish, ish va shaxsiy hayot
muvozanatini yaxshilash hamda ishdan qoniqishning ortishi. Ish beruvchilar uchun esa
masofaviy ish kengroq isteʼdodlar bazasiga ega boʻlish, operatsion xarajatlarni kamaytirish va
eng muhimi, samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Masalan, masofaviy ishni joriy qilgan
kompaniyalar mahsuldorlikning 12.8% ga oshganini qayd etgan. Masofaviy ishni rasmiy tan
olish uning qabul qilinish darajasini sezilarli darajada oshirdi. 2022-yildan 2024-yilgacha
masofaviy ishda ishlaydigan xodimlar ulushi 8.2% dan 17.6% ga, yaʼni 114.6% ga oʻsdi. Shu
davrda masofaviy ishni taklif qiluvchi kompaniyalar ulushi 21.5% dan 42.3% ga, yaʼni 96.7%
ga oshdi.
Masofaviy ishning rasmiylashtirilishi va uning qabul qilinish darajasining keskin ortishi
Oʻzbekistonda bunday moslashuvchan mehnat shakllariga boʻlgan yuqori ehtiyojni koʻrsatadi.
Bu nafaqat global mehnat bozoridagi tendensiyalarga moslashish, balki mamlakat ichida
ishchi kuchining oʻzgaruvchan talablariga javob berish istagini ham aks ettiradi. Mehnat
qonunchiligini modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga moslashtirish maqsadlari bu
jarayonning asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Xodimlar uchun ish-hayot muvozanati va
ishdan qoniqishning muhimligi, shuningdek, ish beruvchilar uchun samaradorlik va
isteʼdodlarni jalb qilish imkoniyatlari bu oʻzgarishlarning tez qabul qilinishiga sabab boʻlgan.
Bu, shuningdek, ish beruvchilarning anʼanaviy ish modellaridan voz kechib, samaradorlik va
xodimlar qoniqishini oshirishga qaratilgan yangi yondashuvlarni qabul qilishga tayyorligini
ham koʻrsatadi.
Ta’kidlash joiz, yangi kodeks moslashuvchan ish rejimlarini ham rasmiylashtirdi. Bu ish
vaqtini xodimning ehtiyojlariga moslashtirish imkonini beradi, masalan, ish kunining
boshlanish va tugash vaqtini oʻzgartirish. Bu samaradorlikka ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Bundan
tashqari, moslashuvchan ish rejimi xodimlarning ish va shaxsiy hayotini yaxshiroq
muvozanatlashiga yordam beradi, bu esa ishdan qoniqish va motivatsiyani oshiradi. Ish
beruvchilar uchun esa resurslardan optimal foydalanish va tovarlar yoki xizmatlarga boʻlgan
yuqori talabni qondirish imkonini beradi.
Moslashuvchan ish rejimining rasmiylashtirilishi va uning mahsuldorlikka ijobiy taʼsiri shuni
koʻrsatadiki, xodimlarga ish vaqtini nazorat qilish imkoniyatini berish anʼanaviy qatʼiy ish
tuzilmalariga nisbatan samaradorlikni oshirishga olib keladi. Akademik adabiyotlar
moslashuvchan ish tartiblari xodimlarga koʻproq avtonomiya, yaxshiroq ish-hayot
muvozanati va ishga borib-kelish stressini kamaytirishni taʼminlaydi, bu esa ishdan qoniqish
224
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
va motivatsiyaning oshishiga olib keladi. Bu omillar, oʻz navbatida, ish faoliyatini va
samaradorlikni yaxshilashga yordam beradi. Bu, ish beruvchilar uchun xodimlarning vaqtini
nazorat qilishdan koʻra, ularning natijalariga eʼtibor qaratish samaraliroq ekanligini anglatadi.
Bu Oʻzbekistondagi korxonalar uchun muhim madaniy va operatsion oʻzgarishdir.
Zamonaviy mehnat shartnomalarining afzalliklari.
Mehnat kodeksi tomonidan
rasmiylashtirilgan mehnat shartnomalarining yangi shakllari xodimlar va ish beruvchilar
uchun bir qator afzalliklarga ega. Xodimlar uchun ish joyi xavfsizligining yaxshilanishi, asossiz
ishdan boʻshatishlarning kamayishi (45.6% ga), ish va shaxsiy hayot muvozanatining ortishi,
ishga borib-kelish xarajatlari va vaqtining qisqarishi, shuningdek, ishdan qoniqishning ortishi
kuzatiladi. Ish beruvchilar uchun esa bu oʻzgarishlar ishchi kuchiga kengroq kirish imkoniyati,
ayniqsa, texnologik jihatdan savodli va yosh ishchi kuchiga, operatsion xarajatlarning
kamayishi va mahsuldorlikning oshishi kabi foydalarni keltiradi.
Kengroq iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga kelsak, bu islohotlar mehnat qonunchiligini
modernizatsiya qilish va uni xalqaro standartlarga moslashtirishga xizmat qiladi.
6
Ular
norasmiy bandlikni kamaytirish va ishchi kuchining inklyuzivligini oshirishga qaratilgan. Bu
esa iqtisodiy oʻsishni qoʻllab-quvvatlash orqali yanada shaffof va tuzilmali mehnat bozorini
yaratadi. Ayollar mehnatini himoya qilish boʻyicha qoʻshimcha choralar belgilandi, masalan,
ayollar mehnatini cheklovchi majburiy normalar tavsiyaviy tusga oʻtkazildi. Jinslar tengligi va
ish joyida kamsitishga qarshi siyosatlar kuchaytirildi. Shuningdek, mehnat nizolarini hal qilish
mexanizmlari samaradorligi oshdi, nizolarni hal qilishning oʻrtacha vaqti 48.9% ga qisqardi.
Yangi kodeksning norasmiy bandlikni kamaytirish va ishchi kuchining inklyuzivligini
oshirishga qaratilganligi Oʻzbekiston hukumatining iqtisodiyotni rasmiylashtirish va ijtimoiy
himoya tizimini kengaytirish boʻyicha strategik maqsadlarini aks ettiradi. Norasmiy bandlik
koʻpincha ijtimoiy himoya yoʻqligi, beqaror daromad va xodimlar uchun huquqiy himoya
yetishmasligini anglatadi. Davlat uchun esa bu yoʻqotilgan soliq tushumlarini bildiradi.
Inklyuzivlik (masalan, gender tengligi) ishchi kuchining toʻliq salohiyatidan foydalanish
imkonini beradi. Kodeksning huquqiy kafolatlarga urgʻu berishi
2
rasmiylashtirish jarayonini
mustahkamlaydi. Bu, uzoq muddatda soliq bazasini kengaytirish, ijtimoiy taʼminotni
yaxshilash va aholining keng qatlamlari uchun ijtimoiy kafolatlarni taʼminlashga xizmat qiladi,
bu esa barqaror iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy barqarorlik uchun muhimdir.
Xulosa
Oʻzbekiston Respublikasining yangi Mehnat kodeksi mehnat qonunchiligini modernizatsiya
qilish va mehnat munosabatlarida moslashuvchanlikni oshirish yoʻlidagi muhim qadamdir.
Masofaviy ish va moslashuvchan ish rejimi kabi yangi rasmiylashtirilgan mehnat shakllari
xodimlar uchun ish va shaxsiy hayot muvozanatini yaxshilash, ishdan qoniqishni oshirish va
ish joyi xavfsizligini taʼminlash kabi qator afzalliklarni taqdim etadi. Ish beruvchilar uchun esa
bu oʻzgarishlar mahsuldorlikni oshirish, operatsion xarajatlarni kamaytirish va kengroq
isteʼdodlar bazasiga kirish imkonini beradi. Umuman olganda, ushbu islohotlar norasmiy
bandlikni kamaytirish, ishchi kuchining inklyuzivligini oshirish va iqtisodiy oʻsishni qoʻllab-
quvvatlash orqali mamlakat mehnat bozorining barqarorligi va shaffofligiga ijobiy taʼsir
koʻrsatmoqda. Shu bilan birga, islohotlarning toʻliq samaradorligini taʼminlash uchun ularni
amalda tatbiq etish va moslashishda davomiy saʼy-harakatlar talab etiladi. Kelajakdagi
tadqiqotlar ushbu yangi mehnat shakllarining uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini
chuqurroq oʻrganishga qaratilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
225
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
1.
Oʻzbekiston Respublikasi
Mehnat kodeksi
(2023). Qonun hujjatlari maʼlumotlari
milliy bazasi. URL: https://lex.uz/docs/6468755
2.
Work
Conditions
in
Uzbekistan
-
Global
People
Strategist,
https://globalpeoplestrategist.com/work-conditions-in-uzbekistan/
3.
Tog`ayev, O. E., & Rahimov, D.
(2025). Analysis of Amendments to the Labor Code of
the Republic of Uzbekistan.
http://ijeais.org/wp-content/uploads/2025/2/IJEAIS250207.pdf
4.
Aczel, B., Kovacs, M., van der Lippe, T., & Szaszi, B. (2021). Researchers working from
home:
Benefits
and
challenges.
PLoS
One
,
16
(3),
e0249127.
