145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA ELEKTRON
SHARTNOMALARNI TUZISH VA AMALGA OSHIRISHNING
HUQUQIY XUSUSIYATLARI VA AMALIY MUAMMOLARI
SARSENBAEVA ELLADA TENGELBAEVNA
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253856
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 21-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida elektron
shartnomalarni tuzish va ijro etishning huquqiy
asoslari, xususan, "Elektron tijorat to‘g‘risida"gi (O‘RQ-
792), "Elektron raqamli imzo to‘g‘risida"gi (O‘RQ-793)
Qonunlar va Fuqarolik kodeksi normalari tahlil
qilinadi. Elektron shartnomalarning yuridik kuchi,
oferta va akseptning o‘ziga xosliklari yoritiladi.
Amaliyotda uchraydigan asosiy muammolar –
isbotlash qiyinchiliklari, xavfsizlik masalalari, texnik
va infratuzilmaviy kamchiliklar, aholi va tadbirkorlar
xabardorligining pastligi hamda huquqiy bo‘shliqlar
ko‘rsatib o‘tiladi. Qonunchilikni takomillashtirish va
amaliy muammolarni bartaraf etish bo‘yicha xulosalar
va takliflar keltiriladi.
KEY WORDS
elektron
shartnoma,
elektron
tijorat, elektron imzo, O‘zbekiston
qonunchiligi, shartnoma tuzish,
shartnoma ijrosi, huquqiy tartibga
solish,
amaliy
muammolar,
raqamli iqtisodiyot, Fuqarolik
kodeksi.
Kirish
Raqamli iqtisodiyot sharoitida elektron shartnomalarning ahamiyati tobora ortib bormoqda.1
O‘zbekistonning raqamli transformatsiyaga intilishi 3 va elektron tijorat hajmining o‘sishi 5
bu jarayonni yanada jadallashtirmoqda. Mamlakatda internet foydalanuvchilari sonining 29,5
milliondan oshgani (2024-yil boshiga ko‘ra aholining 83,3 foizi) hamda onlayn to‘lov
tizimlarining rivojlanishi elektron shartnomaviy munosabatlar uchun qulay zamin
yaratmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi – O‘zbekistonda elektron shartnomalarga oid milliy
qonunchilikni tahlil qilish va ularni amalga oshirishdagi asosiy amaliy muammolarni
aniqlashdan iborat.
Elektron shartnomalarni huquqiy tartibga solish.
O‘zbekistonda elektron shartnomalar
bilan bog‘liq munosabatlar bir qator qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Asosiylari
quyidagilar:
O‘zbekiston Respublikasining "Elektron tijorat to‘g‘risida"gi 2022-yil 29-sentabrdagi O‘RQ-
792-son Qonuni: Bu sohadagi maxsus qonun bo‘lib, elektron tijorat subyektlari, ularning
huquq va majburiyatlari, elektron shartnomalar tuzish va ijro etish tartibini belgilaydi. Ushbu
qonun avvalgi tahrirlarni yangilab, zamonaviy talablarga moslashtirilgan.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (FK): Shartnomaning umumiy qoidalari,
bitim shakllari (105-108-moddalar), oferta (366-modda), aksept (367-modda) va shartnoma
tuzish tartibiga oid fundamental normalarni o‘z ichiga oladi. Bu normalar elektron
shartnomalarga nisbatan ham qo‘llaniladi.
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
O‘zbekiston Respublikasining "Elektron raqamli imzo to‘g‘risida"gi 2022-yil 12-oktabrdagi
O‘RQ-793-son Qonuni: Elektron raqamli imzo (ERI) tushunchasi, uning huquqiy maqomi,
qo‘llanilish shartlari va ERI bilan tasdiqlangan elektron hujjatning qog‘oz hujjatga
tenglashtirilishini belgilaydi. Bu qonun ham avvalgi tahrirni yangiladi.
2022-yilda qisqa vaqt ichida ham "Elektron tijorat to‘g‘risida"gi, ham "Elektron raqamli imzo
to‘g‘risida"gi qonunlarning yangi tahrirlari qabul qilinishi O‘zbekistonda raqamli sohani
tartibga solishga jiddiy e'tibor qaratilayotganidan dalolat beradi. Biroq, yangi qonunlar qabul
qilinganiga qaramay, amaliy muammolarning saqlanib qolayotgani qonunchilik va amaliyot
o‘rtasida uzilish mavjudligini ko‘rsatadi. Bu esa qonun normalarini hayotga samarali tatbiq
etish uchun qo‘shimcha choralar zarurligini anglatadi.
Elektron shartnomalarni amalga oshirishdagi amaliy muammolar.
Huquqiy baza
mavjudligiga qaramasdan, elektron shartnomalarni amaliyotda qo‘llashda bir qator
muammolar kuzatilmoqda:
Bulardan birinchisi, isbotlash qiyinchiliklari va xavfsizlik masalalaridir. Nizolar yuzaga
kelganda elektron yozishmalar yoki log-fayllarning haqiqiyligini isbotlash murakkab bo‘lishi
mumkin. Kiberhujumlar, ma'lumotlar sizishi va firibgarlik xavfi yuqori. ERI va boshqa
autentifikatsiya vositalarining ishonchliligi hamda ulardan to‘g‘ri foydalanish muhim.
Ikkinchidan, texnik nosozliklar va infratuzilma muammolari: Internet aloqasi sifati va
qamrovining pastligi (ayniqsa hududlarda), serverlardagi uzilishlar, dasturiy ta'minotdagi
xatoliklar elektron shartnomalar jarayoniga salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Telekommunikatsiya
xizmatlari sohasida raqobatni rivojlantirish zarur.
Ayrim hududlarda aholi va tadbirkorlarning yetarli xabardor emasligi va kadrlar
yetishmovchiligi ham kuzatiladi. Ko‘pchilik elektron shartnomalarning huquqiy oqibatlari va
ERI dan foydalanish tartibi haqida yetarli bilimga ega emas. Sohada malakali huquqshunoslar
va IT mutaxassislari yetishmaydi.
Huquqiy bazadagi bo‘shliqlar: Qonunchilik texnologik taraqqiyotdan ortda qolishi mumkin.
"Smart-kontraktlar", blokcheyn texnologiyalari kabi yangi vositalarning huquqiy maqomi
to‘liq aniqlanmagan. Nizolarni onlayn hal qilish (elektron arbitraj) va elektron muhitda
intellektual mulkni himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish talab etiladi.
Bu muammolar alohida emas, balki bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Masalan,
infratuzilmadagi kamchiliklar texnik nosozliklarga olib kelib, xavfsizlik zaifliklarini
kuchaytirishi va isbotlash jarayonini murakkablashtirishi mumkin. Aholining xabardor
emasligi xavfsizlik qoidalariga rioya qilmaslikka va firibgarlikka duchor bo‘lish ehtimolini
oshiradi. Huquqiy bo‘shliqlar esa yangi texnologiyalarni qo‘llashda noaniqliklarni keltirib
chiqaradi va nizolarni hal qilishni qiyinlashtiradi. Shu sababli, muammolarni hal qilish uchun
kompleks yondashuv zarur.
Xulosa
O‘zbekistonda elektron shartnomalar uchun zarur huquqiy asoslar yaratilgan bo‘lib,
qonunchilik so‘nggi yillarda faol yangilanmoqda. Biroq, qonunchilik normalarining amaliyotga
samarali tatbiq etilishida isbotlash, xavfsizlik, texnik infratuzilma, aholi xabardorligi va
kadrlar masalalarida jiddiy muammolar saqlanib qolmoqda. Qonunchilik va amaliyot
o‘rtasidagi tafovutni qisqartirish, elektron shartnomaviy munosabatlarning ishonchli va
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
samarali ishlashini ta’minlash uchun quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish maqsadga
muvofiq:
Qonunchilikni yangi texnologiyalar (smart-kontraktlar, blokcheyn) va onlayn nizolarni
hal qilish usullarini hisobga olgan holda yanada takomillashtirish.
Aholi va tadbirkorlarning elektron shartnomalar va ERI bo‘yicha huquqiy
savodxonligini oshirishga qaratilgan keng qamrovli tushuntirish ishlarini olib borish.
Raqamli infratuzilmani, ayniqsa hududlarda, yaxshilash, internet xizmatlari sifati va
qamrovini oshirish.
Elektron tijorat va raqamli huquq sohasida malakali kadrlar tayyorlash tizimini
rivojlantirish.
19
Kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish va tegishli standartlarni joriy etish.
Sohaga oid ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirish va ilg‘or xalqaro tajribani o‘rganish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 29-sentabrdagi O‘RQ-792-son "Elektron tijorat
to‘g‘risida"gi Qonuni. (Manba:
)
2. O‘zbekiston Respublikasining 2022-yil 12-oktabrdagi O‘RQ-793-son "Elektron raqamli
imzo to‘g‘risida"gi Qonuni. (Manba:
3. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (Birinchi qism).
(Manba:
4. Zokirov I.B., Zokirova N.K., Xasanov A.A., Zokirov D.I. Zamonaviy elektron tijorat:
muammolar va istiqbollar // Uzbek Scholar Journal. – 2023. – Т. 20. – С. 111-115.
(Manba:
https://www.uzbekscholar.com/index.php/uzs/article/download/713/686/
