11
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
OLAMNI IDROK ETISH VA UNING SHAKLLANISH
BOSQICHLARI.
Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi
Far DU Ta`lim tarbiya nazariyasi va
metodikasi (boshlang’ich ta’lim) magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15619968
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 08-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada olamni idrok etishning shakllanish
bosqichlarining psixologik, fiziologik hamda falsafiy
jihatlari keng o’rganilib, tahlil qilingan. Bu jarayonda
bolalarda bo’ladigan o’zgarishlar, yosh jihatidan
shakllanish bosqichlari, shakllanish davri mobaynida
nimalarga ahamiyat berish kerak ekanligi atroflicha
yoritib berilgan.
KEY WORDS
Olam, idrok etish, idrok,
sezgi,
psixologik
shakllanish,
fiziologik
shakllanish,
falsafiy
shakllanish.
Kirish.
Olam yaralibdiki uni anglash dunyodagi go’zaliklarni tushunish, ro‘y berayotgan ijtimoiy
hodisalarga munosabat bildirish
idrok etish jarayoning asosiy tamoyillaridan biri
hisoblanadi.
Idrok — bu tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni, organizmga
obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga
yarasha harakat qilish imkonini beradi.
Idrok ongning , ya’ni miya faoliyatining ijodiy jarayoni. Idrokning fiziologik asosi bosh miya
yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi
aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami
xususiyatlarining taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi muvaqqat
bogʻlanish natijasida yuzaga keladi. Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga
asoslangan idrok jarayonida kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va
boshqalar ham ishtirok etadi. Shuning uchun kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari,
maʼlumotlari, turmush tajribalari, kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va
qiziqishlarida koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar. Masalan,
tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani idrok qilishi ixtisosi bor
odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki boʻladi.
Idrokning muhim xususiyatlaridan biri uning barqaror (konstant)ligi. Inson bir vaqtda idrok
qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga egadir. Bir
narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli idrok jarayonining ajralmas qismi deyiladi.
Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va
hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining ma’sum vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday
soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.
Shu kabi olamni idrok etish jarayonining shakllanish bosqichlari ham idrok jarayoni bilan
chambarchas bogliqdir . Bu jarayon asosan insonlarda o’sish va rivojlanish bilan birgalikda
shakllanib boradi.
12
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Bu maqolada olamni idrok etishning shakllanish bosqichlari psixologik, fiziologik hamda
falsafiy jihatdan keng tahlil qilingan.
Olamni idrok etishning shakllanish bosqichlari (psixologik nuqtai nazar): Olamni
idrok etishning shakllanish bosqichlari psixologik jihatdan 4 bosqichda amalga
oshiriladi. Bular:
1.
Sensor-motor bosqich (0-2 yosh)
:
o
Bu bosqichda bola olamni faqat sezgi organlari (ko‘rish, eshitish, teginish) va
harakatlari orqali idrok etadi.
o
Asosiy xususiyat: “ob’ektning doimiyligi” tushunchasi shakllanadi, ya’ni narsa
ko‘rinmay qolganda ham mavjudligini tushunish.
o
Masalan, chaqaloq o‘yinchoqni yashirsangiz, uni qidirishni boshlaydi.
2.
Operatsiyadan oldingi bosqich (2-7 yosh)
:
o
Bola ramziy fikrlashni (masalan, so‘zlar yoki tasvirlar orqali dunyoni tasavvur
qilish) rivojlantiradi.
o
Egotsentrizm xarakterli: bola dunyoni faqat o‘z nuqtai nazaridan ko‘radi.
o
Mantiqiy fikrlash hali cheklangan, ammo xayol va tasavvur kuchli rivojlanadi.
3.
Konkret operatsiyalar bosqichi (7-11 yosh)
:
o
Bola mantiqiy fikrlashni boshlaydi, lekin faqat real, ko‘zga ko‘rinadigan narsalar
bilan.
o
Saqlanish qonuni tushuniladi (masalan, suvning hajmi idish shaklidan qat’i
nazar o‘zgarmasligini anglash).
o
Olamni idrok etish yanada tizimli va haqiqatga yaqinlashadi.
4.
Rasmiy operatsiyalar bosqichi (11 yosh va undan keyin)
:
o
Abstrakt fikrlash rivojlanadi. Inson gipotetik vaziyatlarni tasavvur qila oladi va
olamni kengroq, tushunarliroq idrok etadi.
o
Bu bosqichda muammolarni tahlil qilish, umumlashtirish va falsafiy savollar
haqida o‘ylash imkoniyati paydo bo‘ladi.
o
Olamni idrok etish individual tajribalar, ta’lim va ijtimoiy muhitga bog‘liq holda
shakllanadi.
Olamni idrok etishning shakllanish bosqichlari (fiziologik nuqtai nazar):
Idrokning rivojlanish bosqichlari oddiy sensor qo‘zg‘alishdan dunyoni murakkab talqin qilish
va tushunishga o‘tishni o‘z ichiga oladi. Bu bosqichlar quyidagilardir: qo‘zg‘atish (hissiy
ma’lumotlarni qabul qilish), tashkil etish (hissiy ma’lumotlarni tartibga solish), talqin qilish
(qo‘zg‘atuvchilarga ma’no berish), xotira (idrok tajribalarini saqlash) va esga tushirish
(saqlangan bilimlardan kelajakda foydalanish).Quyida uning batafsil tahlili keltirilgan:
Rag‘batlantirish:
Bu sezgi retseptorlari (masalan, ko‘z, quloq, teri va boshqalar) atrof-
muhitdan ta’sirlarni qabul qiladigan dastlabki bosqichdir.
Bunda miya hissiy ma’lumotlarni ma’noli birliklarda tartibga solib, tegishli stimullarni
birlashtiradi. Bu kirishni tuzish uchun qoidalar, tamoyillar yoki oldingi bilimlardan
foydalanishni o‘z ichiga olishi mumkin.
Talqin qilish:
Bu bosqichda tashkil qilingan qo‘zg‘atuvchilarga ma’no berish, idrok
qilinayotgan narsaning ma’nosini anglash amalga oshiriladi.
Xotira:
Idrok tajribalari keyinchalik esga tushirish uchun xotirada saqlanadi. Saqlangan
perseptiv bilimlardan foydalaniladi
Idrokning rivojlanishi bola tug‘ilgandan keyin ko‘p o‘tmay boshlanadi. Chaqaloqlar
tug‘ilgandan 9 oygacha atrof-muhitni o‘rganish va bilish uchun sezgi organlaridan
13
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
foydalanishni boshlaydilar. Bola 7 oylik bo‘lganida, odatda, chuqurlikni idrok etish to‘liq
rivojlangan bo‘ladi.
Dastlabki rivojlanish:
Chaqaloq tug‘ilganidan boshlab to 9 oylik bo‘lguncha atrof-muhit bilan
aloqada bo‘lish va uni bilish uchun sezgi organlari (ko‘rish, eshitish, sezish, ta’m bilish, hid
bilish) dan foydalanadi. Ular atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga javob berishni, sezgi organlari
orqali narsalarni o‘rganishni va hatto eshitgan tovushlarga taqlid qilishni o‘rganadilar.
Vizual idrok:
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar asosan yuqori kontrastli ranglar va yuzlarga e’tibor
qaratadilar. 2 oydan 3 oygacha bo‘lgan bolalarda ranglarni ko‘rish qobiliyati yaxshilanadi va
ranglarni kengroq qabul qila oladi. Chuqurlikni sezish, ya’ni uch o‘lchamda ko‘rish qobiliyati
2-3 oyda rivojlanadi va 6-7 oyda to‘liq rivojlanadi.
Eshitish idroki:
Chaqaloqlar turli tovushlarni, shu jumladan tanish ovozni ham erta ajrata
oladilar. Shuningdek, ular o‘z nativlarining o‘ziga xos tovushlariga ko‘proq moslashadilar.
Dunyoni idrok etishning fiziologik jarayoni sezgi a’zolarimizing tashqi ta’sirlarni sezishi,
ularni asab signallariga aylantirishi, miya esa bu signallarni dunyoni talqin qilish va tushunish
uchun qayta ishlashini o‘z ichiga oladi. Bu jarayon ko‘z, quloq va teri kabi sezgi retseptorlari
tomonidan qo‘zg‘atuvchilarni aniqlashdan boshlanadi, so‘ngra ular talqin qilish uchun miyaga
signallar yuboradi.
Sezgi va sensor retseptorlar:
Sezgilarimiz (ko‘rish, tovush, sezish, hid bilish, ta’m bilish)
idrokning asosidir. Sezgi retseptorlari, masalan, ko‘zdagi fotoretseptorlar yoki quloqdagi tukli
hujayralar qo‘zg‘atuvchilarni sezadi.
Transduksiya:
Sensor retseptor qo‘zg‘atuvchini qabul qilganda, u fizik energiyani (yorug‘lik,
tovush to‘lqinlari va boshqalar) neyron signallariga aylantiradi. Fizik energiyani elektr
signallariga aylantirish jarayoni transduksiya deb ataladi.
Neyron uzatish:
Bu nerv signallari nerv yo‘llari bo‘ylab miyaga boradi.
Miyaga ishlov berish:
Miya bu signallarni turli sohalarda, masalan, ko‘rish markazida qabul
qiladi va qayta ishlaydi.
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytsak , inson bu yorug’ olamga kelganidan to umri
tugagunga qadar o’sib, rivojlanib, o’zi uchun qiziq bo’lgan jarayonlarni, ijtimoiy hayotda duch
keluvchi voqea hodisalarni o’z aqliy imkoniyatlari qadar tahlil qilishga urinadi. Borliqni
anglashni, olamni idrok etishni, undagi sir-sinoatlarni tushunishga harakat qiladi. Bu jarayon
esa bosqichma- bosqich amalga oshiriladi. Ma’lum yosh doirasida ma’lum shakllanish
jarayonlari sodir bo’ladi. Bu esa muayyan holatlarni o’zida mujassamlashtiradi.
Olamni idrok etishning shakllanish bosqichlari odatda o’zgarmas jarayon hisoblanadi,
lekin bugungi rivojlanib borayotgan axborot texnologiyalari asrida bu jarayon bir muncha
jadallashishi mumkin ekanligi ham ehtimoldan holi emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Aslonova, Sh.I. (2020).
Pedagogik texnologiyalar muammolari o‘qitishda
. Jamiat va
innovatsiyalar – Obshchestvo i innovatsii – Society and Innovations, 6(6).
2.
Ahmadova, Sh. (2024).
Adabiyot darslarida tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi “Adabiyot
halqasi” modelining ahamiyati
. Pedagoglar.org, 8-to‘plam, 2-son.
14
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
3.
Farobiy, Abu Nasr. (2023).
Fozil odamlar shahri
. (Kitobxonlar klubi tomonidan tavsiya
etilgan).
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekistonning eng yangi tarixi bo‘yicha
jamoatchilik kengashi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori. (O‘zbekistonning eng yangi
tarixi o‘quv fanining predmeti, maqsadi va vazifalari).
5.
Green, L.W., & Kreuter, M.W. (1991).
Health Promotion Planning: An Educational and
Environmental Approach
.
6.
A.R., & Hale, M. (1972).
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni o‘rganish bo‘yicha
adabiyotlar sharhi
. London: HMSO
