145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
OMUXTA YEM UCHUN XOM-ASHYOLARNI TANLASH VA
TAYYORLASH
Tuxtamishev Sayitkul Saydullayevich
Umarqulov Lazizjon Abdunabi o‘g‘li
A’zamov Abdumuxammad A’zam o‘g‘li
Guliston davlat universiteti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15668141
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyun 2025 yil
Omuxta yem kontsentrati - bu yuqori miqdorda
oqsilli, mineral moddali, vitaminli bo‘lgan omuxta yem
dir. Ulardan dag’al xoshach va donli aralashmalar bilan
birgalikda
ishlatishda
foydalaniladi.
Ozuqabop
aralashmalar yorma sanoat chiqindisi mahsulotlariga
(ozuqa uni, qipiq va b) melassa, karbamid, bur, tuz va
boshqalarni qo‘shish yo‘li bilan tayyorlanadi. Ozuqabop
aralashmalarda garchi ozuqa moddalarining to‘liq
tarkibi saqlanmasada, ularni ozuqa vositasi sifatida
ishlatish mumkin.
KEY WORDS
Omuxta yem , xom-ashyo, yorma
sanoati, mahsulot, ozuqabop.
Kirish
Omuxta yem ishlab chiqarish uchun shartli ravishda guruhlarga bo‘linuvchi turli xil
xomashyolar qo‘llaniladi. Bu xom ashyolarning ba’zi turlari mustaqil holda ozuqa
mahsulotlari sifatida ishlatiladi, omuxta yem ishlab chiqarishda esa ular uning tarkibiga
ingredientlar ko‘rinishida kiritiladi. Omuxta yem zavodlariga kelib tushadigan xomashyolar
ko‘p hollarda ishlab chiqarishning turli sohalari chiqindilari hisoblanadi.
Asosiy qism.
Omuxta yem ishlab chiqarish uchun quyidagi xomashyolar ishlatiladi. Boshoqli va
dukkakli ekinlar donlari, ba’zi ozuqabop o‘tlarning urug’lari: suli arpa, makkajo‘xori doni va
sutasi, bug’doy, javdar, tariq, chumiza, oqjuxori, nuxat, xashaki nuxat, yasmik, boblar, china,
nut, xashaki nuxat urug’lari, alkaloidsiz lyupin va boshqalar (1-rasm).
1-rasm. Omuxta yem uchun donli xom-ashyolar
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Qishloq xo‘jaliq hayvonlari qushlar va baliqlarning o‘sishi, rivojlanishi hamda
maxsuldorligi sezilarli darajada ularni boqilishiga bog’liq. Shuning uchun chorvachilik,
parrandachilik va baliqchilikning jadal rivojlanishi omuxta yemda ozuqa moddalarni
mahsulot birligida minimal sarflagan holda samarali qo‘llashga asoslangan.
Omuxta yem sanoati bir necha turdagi mahsulot ishlab chiqarib, ular tayyor yem yoki
keyin tayyorlaydigan omuxta yemning tarkibiy qismida o‘rganilgan.
Omuxta yemning tarkibi har xil tur va guruhdagi hayvonlar uchun retsept asosida
aniqlanadi. Ba’zi turdagi qishloq jonivorlariga (yirik shoxli hayvonlar, quylar) dag’al va sersuv
ozuqalardan tashqari omuxta yem kontsentrati beriladi.
Tegirmon va yorma zavodlaridan chiqadigan chiqindilar: bug’doy va javdar kepaklari,
bug’doy, arpa, suli, makkajuxori, gurunch, tariq, nuxat, javdar, grechixalarga ishlov berganda
ajraladigan ozuka unlari; bug’doy, javdar, nuxat oqshoqlari; oq va kulrang tegirmon changlari;
makkajo‘xori, bug’doy, sholi kurtaklari; tarkibida 60% gacha foydali don saqlagan donli
chiqindilar.
Moy ishlab chiqarish zavodlarining chiqindilari - shrot va kunjara: kungaboqar, paxta
chigiti, soya, zig’ir, eryong’oq, kanop, kunjut, kariandr, kanakunjutlar ham omuxta yem
tarkibini tashkil qilib, yirik shrotlar ham elaklardan o‘tkaziladi va maydalangan holda omuxta
yem ishlab chiqarish texnologiyasini asosiy xom ashyolaridan biri bo‘lib hisoblanadi
Turli ekin donlari va urug’lari, shuningdek un va yorma ishlab chiqarish sanoati
chiqindilari ko‘pgina omuxta yemlarning majburiy holda asosiy tashkil qiluvchi qismlari
hisoblanadi.
Begona aralash moddalar va aralashmalar miqdori 13,0 % gacha urug’ni namligi 14,0 %
dan oshmasligi kerak.
Omuxta yem xom-ashyosi sifatida ishlatiladigan un va yorma sanoati chiqindilari
o‘rnatilgan talablarni qondirishi lozim.
Omuxta yem ishlab chiqarish uchun xom-ashyo sifatida ishlatiladigan un va yorma
sanoati chiqindilarini ozuqaviyligi aniqlangan. Natijalar quyidagi 1-jadvalda keltiritlgan
.
1-jadval
Un va yorma sanoati ba’zi chiqindilarining ozuqaviyligi
Chiqindilarning nomlanishi
100 kg da
1 kg da
Dag’al bug’doy kepagi
72
11,4
1,8
10,1
4
Yirik javdar kepagi
76
11,0
1,0
9,5
3
Tegirmon changi
61
11,9
2,7
4,2
0
Bug’doy ozuqa uni
113
15,5
0,9
3,6
0
No‘xat ozuqa uni
113
20,5
0,9
4,2
0
Makkajo‘xori ozuqa uni
117
8,1
0,7
1,5
3
Tariq ozuqa uni
92
8,5
0,8
3,0
1
Bug’doy doni chiqindilari
64
12,4
1,0
4,2
1
Donli yem -xashakning katta ahamiyatga ega ekanligi uning yuqori ozuqa
qiymatligidadir. Yem - xashak ekini sifatida eng ahamiyatlisi makkajuxori, arpa va sulidir.
Omuxta yemdagi don miqdori don turidan, hayvon turidan va ularning xo‘jalik -
ekspluatatsion guruhidan bog’liq holda o‘zgarib turadi. Turli omuxta yem tarkibiga aralashma
yoki alohida - alohida ko‘rinishda 10 dan 50% gacha suli, 30 dan 50% gacha va undan ko‘p
arpa, 20 dan 35% gacha va undan ko‘p makkajuxori, 15 dan 30% gacha javdar, 20 dan 30% va
undan ko‘p bug’doy qo‘shiladi.
Tegirmon va yorma zavodlarining ba’zi chiqindilari (kepak, tegirmon changi, ozuqabop
un) avvalo ozuqa maqsadida ishlatiladi.
Bug’doy va javdar kepagi ulardan navli va oddiy un tortish natijasida hosil bo‘lgan
qushimcha mahsulot sifatida olinadi. Ular don qobiqlarining maydalangan bo‘lakchalari va
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
kurtak aralashmalarining turli kattaliklaridan iborat.
Omuxta yemga donli chiqindilarni ishlatganda asosiy e’tibor zaharli aralashmalar
miqdoriga qaratiladi. Ularning miqdori oziq-ovqat va yem - xashak uchun belgilangan
qiymatlardan oshmasligi kerak.
Kunjara va shrot - bu yog’ oluvchi zavodlarda moyli ekin urug’laridan va makkajuxori
kurtagidan maydalab moy (yog’) olish natijasida hosil bo‘ladigan qo‘shimcha mahsulotlardir .
Kunjara va shrot qishloq xo‘jaliklari tomonidan doimo yuqori talab bilan
foydalaniladigan, eng birinchi qatorlarda turadigan qiymatli yem hisoblanadi. Ular xalqaro
savdoda xam zaruriy obekt hisoblanadi.
Kunjara urug’lar presslab olinadi, va buning natijasida undan yog’ning asosiy qismi
ajraladi. Boshqacha qilib aytganda bu - presslangan yog’sizlantirilgan urug’lardir. Kunjaradagi
yog’ miqdori odatda 6-9% dan oshmaydi. U presslash usulidan (sovuq yoki issiq) va
qullaniladigan mashina tipidan bog’liq. Qishloq xo‘jalik tipidagi moy zavodlarida kunjara
olinganda uning tarkibidagi yog’ zamonaviy uskunalar bilan jixozlangan zavodlardan ishlab
chiqarilgan kunjaranikiga qaraganda ko‘p bo‘ladi. Yog’dan tashqari, kunjarada urug’ tarkibiga
kiruvchi deyarli barcha moddalar saqlanadi.
Yog’ni sovuq presslash usuli bilan (urug’larni qizdirmasdan) olganda kunjara va urug’
moddalari sifati bo‘yicha urug’ moddalaridan farq qilmaydi, issiq presslash (urug’larni
dastlabki qizdirishda) usulida esa moddalarning ba’zi bir o‘zgarishi (oqsillar denaturatsiyasi
va b.) kechadi.
Kunjara gidravlik presslar qo‘llangan holda qalinligi 38 mm, uzunligi 900 mm ga yaqin,
kengligi 350 mm bo‘lgan zich presslangan plita ko‘rinishida yoki uzluksiz ishlovchi shnekli
presslarni qo‘llagan holda shakli bo‘yicha chig’anokni eslatuvchi bo‘lakchalar ko‘rinishda
ishlab chiqariladi. Ba’zan kunjara korxonadan maydalangan ko‘rinishda chiqariladi.
Kungaboqar kunjarasi va shroti - hayvonlar sevib iste’mol qiladigan qimmatli, yuqori
to‘yimli yem . Uning rangi turli tuslanuvchi kulrang. 100 kg kungaboqar kunjarasi 113 ozuqa
birligiga mos keladi. Qipiqning miqdori bo‘yicha ular odatiy va kamqipiqli bo‘ladi. Odatiy
kunjara 15,5% gacha, kamqipiqli (moy olishdan oldin urug’ qobiqsizlantiriladi va meva
qobig’ining katta qismi ajratiladi) kunjarada esa - 4% gacha qipiq mavjud. Odatiy kunjara va
shrot tarkibida qipiq va kletchatkaning miqdori yuqori bo‘lganligi uchun yosh hayvon va
parrandalar yemiga kiritilmaydi. Kungaboqar shroti esa sut bilan boqilayotgan buzoqlar
yemiga kiritilmaydi.
Adabiyotlar:
1.
Tukhtаmishеv, S., Xudаybеrdiyеv, R., & Tukhtаmishоvа, G. (2023). MЕCHАNIZЕD
АPPАRАTUS FОR CUTTING MЕLОN FRUIT INTО АNNULАR SLICЕS.
Science and
innovation
,
2
(A1), 252-255.
2.
Рахматов, О. О., Рахматов, Ф. О., & Тухтамишев, С. (2017). ЭКОНОМИЧЕСКАЯ
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ТЕХНОЛОГИЧЕСКОЙ ЛИНИИ ПО ПРОИЗВОДСТВУ ВЯЛЕНОЙ ДЫНИ.
In
Научно-практические пути повышения экологической устойчивости и социально-
экономическое обеспечение сельскохозяйственного производства
(pp. 1317-1320).
3.
Рахматов, О. О., Рахматов, Ф. О., Тухтамишев, С. С., & Худойбердиев, Р. (2019).
Дыня древнейшая культурацентральной Азии. In
Научные основы развития АПК
(pp.
166-168).
4.
To'xtamishev,
S.
S.
(2023).
MEVA
O'SIMLIKLARINING
INDIVIDUAL
RIVOJLANISHI.
RESEARCH AND EDUCATION
,
2
(4), 51-56.
5.
Tukhtamishev, S. (2023). WEIGHT-DIMENSIONAL AND VOLUMERIAN INDICATORS
AND PHYSICAL AND MATHEMATICAL PROPERTIES CHARACTERISTIC FOR CENTRAL ASIAN
VARIETIES OF MELONS.
Journal of Agriculture & Horticulture
,
3
(11), 912.
6.
Рахматов, О. О., Рахматов, О., Нуриев, К. К., & Тўхтамишев, С. С. (2019). МИНИ
ТЕХНОЛОГИЧЕСКАЯ ЛИНИЯ ПО БЕЗОТХОДНОЙ ПЕРЕРАБОТКЕ ПЛОДОВ ДЫНИ.
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
In
ВКЛАД УНИВЕРСИТЕТСКОЙ АГРАРНОЙ НАУКИ В ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ
АГРОПРОМЫШЛЕННОГО КОМПЛЕКСА
(pp. 332-337).
7.
Тухтамишев, С. С., Шокирхужаева, У., & Искандаров, З. С. (2024). УНИВЕРСАЛЬНАЯ
МАШИНА ДЛЯ ОЧИСТКИ ДЫНИ ОТ КОЖУРЫ И РАЗРЕЗАНИЯ ЕЕ НА КОЛЬЦЕВЫЕ
ДОЛЬКИ.
Eurasian Journal of Academic Research
,
4
(1-1), 110-118.
8.
Рахматов, О. О., Рахматов, Ф. О., Тухтамишев, С., & Равшанов, Ж. Н. (2017).
ПРОИЗВОДСТВО ВЫСОКОКАЛОРИЙНЫХ ПИЩЕВЫХ ПРОДУКТОВ ИЗ УЗБЕКСКИХ
СОРТОВ ДЫНЬ. In
Научно-практические пути повышения экологической устойчивости и
социально-экономическое обеспечение сельскохозяйственного производства
(pp. 1312-
1316).
9.
Тухтамишев, С. С., Тухтамишова, Г. К., & Рахмонкулов, M. У. (2024).
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫЕ МЕТОДЫ ДЛЯ ОПРЕДЕЛЕНИЯ РАЗРУШАЮЩЕГО КОНКРЕТНОГО
НАПРЯЖЕНИЯ
УПРУГО-ВЯЗКИХ
МАТЕРИАЛОВ
РАСТИТЕЛЬНОГО
ПРОИСХОЖДЕНИЯ.
Eurasian Journal of Technology and Innovation
,
2
(1-2), 210-216.
10.
Рахматов, О., & Тухтамишев, С. С. (2022). Математическая импретация процесса
резания плода дыни лезвием.
11.
Рахматов, О. О., Тухтамишев, С. С., Нуриев, К. К., & Рахматов, О. (2019). Разработка
мини-технологической линии по безотходной переработке плодов. In
Научные основы
развития АПК
(pp. 286-289).
12.
Тухтамишов, С. С., Рахматов, О. О., Янгибаева, Г., & Худайбердиев, Р. (2019).
Разработка конструктивной схемы выделелителя семян. In
Научные основы развития
АПК: Сб. науч. тр. по материалам XXI Всерос.(нац.) научн.-практ. конф. студентов,
аспирантов и молодых ученых с международным участием (19 апреля–10 июня 2019г.)–
Томск-Новосибирск: ИЦ Золотой колос, 2019.–491 с.
(p. 296).
13.
Тухтамишев, С. С., Рахматов, О., Нуриев, К. К., & Жайнаков, Б. (2019). Установка
для разрезания плодов дыни на кольцевые дольки. In
Научные основы развития АПК:
Сб. науч. тр. по материалам XXI Всерос.(нац.) научн.-практ. конф. студентов,
аспирантов и молодых ученых с международным участием (19 апреля–10 июня 2019г.)–
Томск-Новосибирск: ИЦ Золотой колос, 2019.–491 с. (p. 293).
14.
S.S.Tuxtamishev, & F.T.Rayimov (2024). OLXO‘RI MEVALARINI QURITISH VA TSUKAT
TAYYORLASH
TEXNOLOGIYASI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 1 (7), 53-57. doi: 10.5281/zenodo.11165385
15.
S.S.Tuxtamishev, & Sh.H.Qo‘Shbaqova (2024). BUG’DOY DONINING UYUMLARINI
SAQLASH TARTIB VA USULLARI. Central Asian Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies, 1 (8), 130-132. doi: 10.5281/zenodo.11261140
