199
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
O‘ZBEK TILIDAGI ANTONIMLARNING LEKSIK-SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Jumamuratova Ruxshona
Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15803069
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-iyun 2025 yil
Mazkur
maqolada
o‘zbek
tilidagi
antonimlarning leksik-semantik xususiyatlari har
tomonlama tahlil etiladi. So‘zlar o‘rtasidagi semantik
munosabatlar, xususan, antonimlarning nutqdagi
vazifasi, ularning shakllanish mexanizmlari, turlari
hamda adabiy til rivojiga qo‘shayotgan hissasi keng
yoritiladi. Misollar asosida antonimlarning uslubiy
boylik va semantik tizimdagi o‘rni ochib beriladi.
KEY WORDS
antonim,
semantika,
leksikologiya,
qarama-qarshilik,
semantic munosabat, uslubiylik
Har qanday tilning boyligi, eng avvalo, uning lug‘at tarkibiga, so‘zlar orasidagi semantik
munosabatlarga bog‘liq. Leksikologiya so‘zlarning ma’no tizimini o‘rganar ekan antonimlar bu
tizimning ajralmas qismini tashkil etadi. Antonimlar – bir-biriga qarama-qarshi ma’noga ega
so‘zlar bo‘lib, ular orqali fikrning ziddiyatli jihatlari ifodalanadi, obrazlilik kuchayadi va
nutqga ta’sirchanlik beriladi. Ular faqat lug‘aviy boylik emas, balki tafakkur shakllanishining
ham muhim vositasidir.
Antonimlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: 1) leksik antonimlar: katta – kichik, yorug‘ –
qorong‘i, yaxshi – yomon; 2) grammatik antonimlar: aqlli – aqlsiz, bevafo – vafodor.
Shuningdek, kontekstual antonimlar ham mavjud bo‘lib, ular faqat matndagi kontekst asosida
qarama-qarshilik kasb etadi. Masalan, “U yurak bilan qaror qabul qildi, men esa aql bilan”.
Antonimlar nutqga obrazlilik, ifoda aniqligi, dramatizm baxsh etadi. Adabiyotda ulardan keng
foydalaniladi, masalan, “nur – zulmat”, “yashash – o‘lish” juftliklari orqali badiiy kuch beriladi.
Zamonaviylik ta’sirida yangi antonimlar paydo bo‘ladi: raqamli – an’anaviy, onlayn – offlayn
kabi. Bu kabi misollar globallashuv jarayonida ham tilimizning taraqqiy etayotganini o‘zida
namoyon etadi.
1. Antonomaziya va antonimlar aloqasi: Antonomaziya usuli bilan tuzilgan iboralarda ham
ba’zida antonimlik mohiyati seziladi. Masalan, “Suyanch tog‘i” va “Dushman soyasi” kabi
ifodalar ijobiy va salbiy obrazlar orqali qarama-qarshilik yaratadi.
2. Antonomik bog‘lanishdagi semantik uzviylik: Qarama-qarshi so‘zlar bir-biri bilan o‘zaro
ma’no bog‘lanishida mavjud bo‘ladi. Masalan, “jonli – o‘lik” antonym juftligi faqat ma’nodagi
qarama-qarshilik emas, balki hayot va o‘lim tushunchalari atrofidagi semantic tizimni
anglatadi.
3. Sinonimlar va antonimlar o‘rtasidagi murakkablik: Ba’zi holatlarda bir so‘z bir nechta
antonimlarga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, “qorong‘i” so‘zining antonimi sifatida “yorug‘”,
“yoritilgan”, “nurli” so‘zlari keltiriladi. Bu antonimiyaning nisbiy xarakterini ko‘rsatadi.
4. Turg‘un birikmalardagi antonimlar: Ko‘plab frazeologik birliklarda ham antonimlik mavjud.
Masalan, “yuragi tog‘dek” – “yuragi siqildi”, “ko‘ngli ochildi” – “ko‘ngli qoraydi”. Bu turg‘un
iboralarda antonimlik semantic qatlamda yuzaga chiqadi.
200
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
5. Bolalar tili va antonimlar: Psixolingvistik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalar
antonimlarni sinonimlarga qaraganda tezroq o‘zlashtiradi. Chunki ular qarama-qarshi
tushunchalarni voqelikni anglashda kuchli vosita sifatida ishlatadilar.
6. Dialektal antonimlar: O‘zbek tilining lahja va shevalarida ham antonimlar mavjud bo‘lib,
ba’zida ular adabiy tildagi shakllardan farq qiladi. Masalan, Farg‘ona shevasida “og‘ir – yengil”
o‘rniga “zavliq – yelimsiz” kabi juftliklar uchraydi.
7. O‘zlashma so‘zlar bilan hosil bo‘lgan antonimlar: So‘nggi yillarda internet va
texnologiyalarning rivoji bilan tilda yangi antonimlar yuzaga keldi: “onlayn – offlayn”, “real –
virtual”, “aktiv – passiv”.
8. She’riy nutqda antonimlar: Poeziyada antonimlar ko‘pincha parallel tuzilmalar asosida
ishlatiladi va ular qarama-qarshi obrazlarni uyg‘unlashtirish, contrast yaratish, hissiy ta’sirni
kuchaytirish maqsadida qo‘llaniladi. Masalan:
“Yuragim muz, lekin ko‘nglimda olov bor...”
Antonimik birliklar badiiy asar tilidagi estetik ta’sirchanlik va obrazlilikni kuchaytiruvchi
vositalar hamdir. Shu bois muayyan ijodkor qalamiga mansub asarlarda muallif qarama-
qarshi ma’noli til birliklaridan samarali foydalanishga harakat qiladi. T.Boboyevning o‘rinli
ta’kidlaganidek, „Antonimlar badiiy asar tilida muhim funksiyani o‘taydi: tasvir obyektini ichki
ziddiyati bilan ochishga, voqea-hodisani bo‘rttirib va yorqin ifodalashga xizmat qiladi“
.
O‘zbek tilidagi antonimlar leksik-semantik tizimda muhim o‘rin egallaydi. Ular orqali tilda
qarama-qarshi tushunchalarni ifodalash, obrazlilik yaratish va fikr ifodasini kuchaytirish
mumkin. Leksikologiyada antonimlarni chuqur o‘rganish tilning rivojlanishiga va
o‘quvchilarning tafakkur darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Yo‘ldoshev A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
2. Quronov D. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2008.
3. Jo‘rayev N. O‘zbek tilining leksikologiyasi va frazeologiyasi. – Toshkent: Universitet, 2010.
4. Kenjayev N. Hozirgi o‘zbek tilining leksik-semantik tizimi. – Toshkent: Fan, 2007.
5. G‘afforov N. Leksikologiya asoslari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2004.
6. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. – Toshkent: UzME, 2006.
7. Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Тошкент: Ўзбекистон, 2022. – Б. 192.
1
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Тошкент: Ўзбекистон, 2022. – Б. 192.
