YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
102
QARAQALPAQ DÁSTANLARÍNDAǴÍ ADAM ATLARÍNÍŃ
MORFOLOGIYALÍQ QURÍLÍSÍ
Z. Daniyarova,
docent w.w.a.,
AA. D.Qádirbaeva,
student
Nókis innovaciyalıq institutı
https://doi.org/10.5281/zenodo.12820434
I.Begmatov ózbek tilindegi menshikli adam atların morfografiyalıq qurılısı boyınsha jay,
quramalı hám qısqarǵan menshiklı adam atları dep úshke bólıp qaraydı. Ol ózbek tilindegi
atlardıń morfologiyalıq, leksikalıq, sintaksislik usıllarda jasalatuǵının dálilli mısallar arqalı
sıpatlanǵan. T.Januzaqov óziniń kandidatlıq dıssertaciyasında qazaq tilindegi menshikli adam
atların grammatikalıq qurılısına qaray jay hám quramalı dep ekige bólgen. Haqıyqatında da
qaysi bir tildegi adam atları dúzilimin alıp qarasaq ta, qurılısı jaǵınan jay, quramalı, dórendi
bolıp toparlarǵa bólinedi. A.V.Superenskaya hár qıylı Hind-Evropa tillerindegi menshikli adam
atlarınıń qurilisı dástúriy jaqtan quramalı hám apelyativlik boladı dep tastıyqlaydı[1,31]. Dúnya
tillerindegi menshikli adam atları grammatikalıq qurılısı jaǵınan usınday birdey klassifikaciyaǵa
iye bolǵanı menen, hár bir tildegi qoyılǵan menshikli at sol tildiń ishki nızamlılıqlarına baǵınadı.
Basqa túrkiy tiller sıyaqlı, qaraqalpaq folklorındaǵı adam atları grammatikalıq qurılısı jaǵınan
jay hám qospa bolıp ekige bólinedi.
Qaraqalpaq folklorındaǵı jay menshikli adam atlarınıń quramında, tiykarınan alǵanda, atlıq,
kelbetlik, feyil jasawshı qosımtalar hám seplik, betlik, tartım, kóplik jalǵawları ushırasadı.
Atlıq formalı atlar
-man//-men,-pan//-pen, -ban//-ben
qosımtaları házirgi qaraqalpaq tilinde atlıq sózler jasaw
menen birge adam atlarında da ónimli qollanıladı. Adam atlarında tek túbir sózlerdiń sońında
qollanıladı.
T.Januzaqov
-man//-men,-pan//-pen, -ban//-ben
qosımtalarınıń
barlıq
toponimlerde, etnonimlerde, antroponimlerde hám kosmonimlerde saqlanǵanlıǵın ayta kelip
olardıń kelip shıǵıwı jóninde hár qıylı pikirlerdiń bar ekenligin kórsetedi. Máselen, N.Aristov
man, ban jer, el mánisin bildiretuǵınlıǵıń, S.A.Amanjolov man arab tilinde adam mánisin ańlatıp,
sońınan affikske aylanǵanlıǵın kórsetken[1,54].
A
RTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:12-iyul 2024 yil
Ma’qullandi: 15-iyul 2024 yil
Nashr qilindi: 25-iyul 2024 yil
Menshikli atlardiń morfologiyalıq
qurılısın lingivistikalıq jobada izertlew
aktual
máselelerdiń
birinen
bolıp
esaplanadı. Maqalada adam atlarınıń
grammatikaliq qurılısı bir qatar tilshi
alımlardıń ilimiy miynetlerinde hár qıylı
tillerdiń materiallarında ashıp kórsetilgen.
KEY WORDS
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
103
Байман -
Қара батыр, Айман, Байман,
Бул қуралға ол да келди (29-т, А б, 162-б).
Дәўмен-
Өткен заманда Дәўмен деген бир жигит болыпты (74-т, Юс ерт, 475-б).
-lan//-len
qosımtaları qaraqalpaq tilinde atlıq jasawshı qosımta retinde gezlespeydi, tek adam
atlarında ǵana kózge túsedi. Ilimpazlardıń pikirinshe, bul affiks qıtay tilindegi lan sózinen
alınǵan delinedi. Qitay tilinde bul sóz jas jigit degen mánini ańlatadı hám adam atı retinde
qollanıladı. A.N. Kononov oǵul, oǵlan sózlerniń áwlad, jas, bala, bóke mánilerinde keletuǵınlıǵın
kórsetedi.
Көклен-
Ойланып Көклен мамаңыз,
Алла деп турды жайынан (13-т, Қн, 413-б).
Арыслан-
Арыслан туўған қалаға,
Ҳә демей-ақ жетесең (9-т, Ққ, 62-б).
-lıq//-lik
qosımtaları túbir hám dórendi ráwish, kelbetlik sózlerge jalǵanıp qollanıladı. Bul
qosımta belgili bir kásiptiń atamasın bildiredi, ulıwma ósimlikke baylanıslı jeke atlardı
bildiretuǵın sózlerge jalǵanıw arqalı olardıń kópligin bildiredi, tamır-tanıslıq, tuwısqanlıq,
jaqınlıqqa baylanıslı mánilerdi ańlatadı [2]. Sonday-aq qaraqalpaq folklorında lıǵ variantı da
qollanıladı.
Аманлық
-
Сол Шүйитбай өнип-өсип, оннан Аманлық, Шуғыл, Сырлыбай, Жағалтай деген балалар
туўылады (79-т, Аңз, 173-б).
-das//-des,-las//-les
qosımtaları qaraqalpaq tilinde atlıq sózlerge jalǵanıp ortaqlıq, sheriklik,
birgeliklik degen mánilerdi ańlatadı.
Joldas ushıp turdı “házir mine” dep (62-t, Ót b, 330-b).
-w affiksi
feyil túbirlerine jalǵanıp, is-háreket, process atların ańlatatuǵın
dórendi atlıqlar jasaydı hám tilek, ótinishti bildirip menshikli adam atlarında qollanıladı:
Сүйеў-
Əўеле халық аўзындағы қосықлардан айтып, соңынан маңғытлы
Сүйеў бақсының шəкирти Атажан гөрден ҳəм Əмет бақсыдан үйренген (79-т, Аңз, 87-б).
Kelbetlik formalı atlar
Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atlarınıń quramında tómendegi kelbetlik
jasawshı qosımtalar ushırasadı:
-lı//li
qosımtası atlıq hám atawısh feyil formalarınan soń jalǵanıp, adamnıń
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
104
jaǵdayına, oyına, sıpatına, istiń awır ya jeńilligine baylanıslı túsiniklerdi ańlatatuǵın
kelbetliklerdi jasaydı. Al, adam atlarında qollanılǵanda bul mánisinen qashıqlasadı.
Байрамалы-
Тайлақ Байрамалы-Тəженниң қызылбас ханы менен урыспақшы
болып, əскер жыйнаган мəҳəлине тап келеди (80-т, Шеж, 182-б).
Ердалы-
Сол ўақтында Байыр мәрт үш жүз алпыс суўпыларды қатар қойып, «енди ийшаннан
Меӊлиқалдыӊ қайда екенин сораӊ» деп, Ердалы, Шердалы деген Әдилханныӊ адам
сойатуғын жəллатлары бар еди (41-т, Млх, 382-б).
Изейли-
Сол ўақта Жаңа қалада Изейли ҳəким екен (79-т, Аңз, 150-б).
Feyil formalı atlar
Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atlarınıń quramında feyil jasawshı affikslerdiń tómendegi
formaları ushırasadı.
1.Feyildiń betlik formaları.
Bul forma adam atlarında kóbinese 1-bet birlik hám kóplik
formalarda keledi hám olar adam atlarında tómendegidey formalarda qollanıladı.
Сағындық-
Қарақалпақлар посып киятырғанда оларға Айбас, Сағындық деген кисилер басшылық
еткен (83-т, Аў гүр, 343-б).
Сүйиндик-
Мениң атым Сүйиндик,
Хийўалы менен дос болдым (93-т, Толғ, 257-б).
2. Feyildiń dáreje formaları.
Ózlik dárejeniń -n,-in,-ıl,-il,-l affiksleri
tiykar feyillerge jalǵanıp keledi hám adam atlarında tómendegidey buyırıw mánisin bildirip
keledi.
Сүйин-
Атасы оныӊ Арда бий,
Бабасы оныӊ Сүйин бий (48-т, Ҳ Г, 185-б).
Орал -
Орал байдың ең кишкентай баласы екен (69-т, Бт ерт, 272-б).
Sheriklik dárejeniń –s,-as,-es affiksleri
tiykar feyillerge jalǵanıp, adam atlarında tilek mánisin
ańlatadı:
Төлес-
Олар үш баланыӊ атын Қызыр ата айтқандай етип Хожаназар, Қосназар, Төлес
деп қойады (69-т, Бт ерт, 219-б).
Кеӊес -
Әмелдар менен Кеӊес бий,
Бестен бөлип екиге,
Байрағын тайын қылады (24-т, 476-б).
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 8-SON (YOʻITJ)
105
3. Feyildiń meyil formalarınan adam atlarında buyrıq meyildiń -sın//-sin affiksi
kóbirek
ushırasadı. Ol menshikli adam atlarına tiykar hám dórendi feyillerden keyin jalǵanıp, adamnıń
ótinish tileklerin bildiredi hám ónimli qollanıladı:
Улбосын-
Ата-ана қойған аты Улбосын (62-т, Өт б, 303-б).
Турсын-
-Ҳа, қайнаға, атымыз керек болса, мынаныӊ аты Мастара, мынаныӊ аты Гүлсара, мынаў
Бийбиш, мынаў Қутығыз, мынаў Турсын, соны сорап жүрген баба – тас төбеӊнен қудай
урсын,-деп күлисти (4-т, Алп,493-б).
4 Feyildiń máhál formalarınıń anıq ótken máháldiń III bet -dı/-di
affiksi
tiykar hám dórendi feyillerge jalǵanadı hám tómendegidey formada qollanıladı.
Амангелди -
Амангелди ҳәм Төлеген,
Халқын нәсиятқа бөлеген (29-т, А б, 162-б).
5.Qaraqalpaq folklorındaǵı adam atlarında ónimli qollanılatuǵın qosımta bul -kelbetlik
feyildiń -ǵan//-gen, -qan//-ken affiksi bolıp tabıladı:
Аяпберген-
Аяпбергеннен жеңилген Мəтен соннан баслап қосық шығарыўды пышақ
кести тоқтатқан екен дейди (95-т, Ш айтс, 368-б).
Айтуўған-
Өз журтына қайтып келгеннен кейин Айтуўған бий көп жыллар даўамында өз
халқын əдил басқарыпты (83-т, Аў гүр, 357-б).
Qaraqalpaq antroponimleriniń táriyxıy derekleri erte dáwirlerden baslanıp, olardıń quramı
jámiyettiń ózgeriwine hám hár qıylı tillerdiń tásirine baylanıslı ózgerip hám rawajlanıp keledi.
Usınday jaǵdaylarǵa tiykarlana otırıp, biz qaraqalpaqsha menshikli adam atlarınıń qatarınan
orın alǵan folklorlıq shıǵarmalardaǵı(dástanlardaǵı) menshikli adam atlarınıń morfologiyalıq
qurılısına toqtap óttik.
Qaraqalpaq folklorındaǵı jay adam atları bir jay sózden jasalıp, túbir (qosımtasız) hám
dórendi (qosımtalı) menshikli adam atları bolıp ekige bólinetuǵınlıǵı belgili. Al biz maqalamızda
dórendi menshikli adam atlarınıń quramında, tiykarınan alǵanda, atlıq, kelbetlik, feyil jasawshı
qosımtalar hám seplik, betlik, tartım, kóplik jalǵawları ushırasatuǵınlıǵın anıqladıq.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Cайымбетов О.Т. Қарақалпақ тилиндеги меншикли адам атлары.-Нөкис.: Билим,
2000.-Б. 31.
2.
Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Сөз жасалыў ҳәм морфология.-
Нөкис. :Билим 1994.-Б.29.
