32
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
KÓRKEM SHIǴARMALARDA SESLIK QUBÍLÍSLARDÍŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Z.Daniyarova
Nókis innovaciyalıq institutı Docenti w.w.a
A.Zayrova
Nókis innovaciyalıq institutı studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15015913
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 13-mart 2025 yil
Qaraqalpaq tilinde sóz ishinde jumsalıw
jaǵdayına qaray, qosımta quramında, morfemalardıń
shegarasında jumsalıwına qaray, sesler azlı-kópli
ózgeriske ushıraw jaǵdayı da ushırasadı. Ádebiy tilde
seslerdegi ayırım ózgerisler yaǵnıy seslerdiń orın
almasıw, túsip qalıw, qosılıw qubılısları úlken
áhmiyetke iye. Bunday fonetikalıq qubılıslar seslerdiń
dara turǵanında emes, al sózde yaki sóz dizbeginde
jumsalıwı menen júzege asadı.
KEY WORDS
Til – bul mudamı jańarıp, rawajlanıp otıratuǵın jámiyetlik qubılıs. Onıń ózgesheligi eń birinshi
gezekte tildiń seslik dúzilisinde kórinedi.
Tildegi seslerdiń jasalıwı hám esitiliwin, seslerdiń qurılısın, túrli seslik nızamlardı
(singormonizm, seslerdiń almasıwı, qısqarıwı, túsip qalıwı hám taǵı basqa), tildiń buwın
qurılısın intonaciyasın fonetika ilim izertleydi [1,55]. Sonday-aq sózlerdiń durıs aytılıwı hám
jazılıwı qádeleri de fonetikaǵa baylanıslı máseleler bolıp sanaladı.
Házirgi qaraqalpaq tilinde jumsalıp júrgen sesler aytılıwı jaǵınan da, atqaratuǵın xızmeti
jaǵınan da, seslik qurılısı jaǵınan da áyyemgi turısınan tap házirge shekem hesh ózgerissiz sol
qálpinde áwladtan-áwladqa ótip kelgen emes. Kerisinshe, tariyxıy waqıtlar ótiw menen ayırım
seslerdiń túsip qalıwı, ayırım seslerdiń jańadan payda bolıwı qubılısları nátiyjesinde tildiń
seslik quramı rawajlanıp kelgen. Biziń maqalamızdıń tiykarǵı maqseti qarapayım sóylew tiline
tán ayırım seslik seslik qubılıslardı jazıwshı Sh.Seytovtıń «Xalqabad» romanı negizinde
úyreniwden ibarat. Ásirese, Sh.Seytov shıǵarmalarında ushırasatuǵın qarapayım sóylew tiline
tán sózlerdegi dawıslı hám dawıssız seslerge baylanıslı ózgerislerdi búgingi kún til iliminde óz
aldına aktual tema sıpatında úyrenip shıǵıw oǵada áhmiyetli. Jazıwshı Sh.Seytovtıń óz
dóretiwshiliginde ózinshelik bir jolǵa iye. Onıń «Xalqabad» romanı búgingi kúnde óz
oqıwshıların taptı. Ásirese, onıń til ózgesheligi úlken áhmiyetke iye. Romanda avtor
qarapayım sóylew tilinen múmkinshiligi bolǵanınsha keń ha’m unamlı túrde paydalanǵan.
Qarapayım sóylew tiline tán sózlerdi paydalanǵanda olardaǵı seslerdiń únlesligine kewil
bólgen. Qaraqalpaq tilinde qarapayım sóylew tiline tán sózlerdegi dawıslı seslerge baylanıslı
seslerdiń túsip qalıw, qosılıw yaki almasıw avtordıń «Xalqabad» romanı negizinde sóz etiledi.
Bul jerde de atap ótetuǵın bir nárse keleshekte romannıń tillik ózgesheligi boyınsha hár
tárepleme izertlew jumısın alıp barıw orınlı.
Eliziya–negizinen latınsha elisio degen sózden kelip shıǵıp,
«túsip qalıw»
degen mánini
bildiredi. Ayırım fonetikalıq seslerdiń túsip qalıw qubılısı eliziya dep ataladı [2, 67].
33
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Eliziya qubılısı kóbinese dawıslı sesler arasında ushırasadı. Ásirese dawıslı a, o, e sesleri
qarapayım sóylew tilinde eliziyaǵa boysınadı. Mısalı:
Ádebiy tilde
«Xalqabad» romanında
olay etip
óydep (61-bet)
solay etip
sóytip (61-bet)
Mınaday
mınday (65-bet)
bulay etip
búytip (10-bet)
qalay etedi
qáytedi (15-bet)
Ayırım sestiń, sesler dizbeginiń túsip qalıw qubılısı qarapayım sóylew tilinde jiyi ushırasadı.
Ádebiy tilde jumsalatuǵın
balalar, qarıydar, alǵan, kelgen, salǵan, alıptı, salıptı, kelipti, qalıptı
usaǵan sózler qarapayım sóylew tilinde
ballar, qardar, aǵan, kegen, saǵan, aptı, saptı, kepti,
qaptı
túrinde aytıla beredi. Ayırım sóz dizbekleriniń dáslepki sıńarınıń sońǵı sesi sóylew
waqtında túsirilip, olar pútin bir sóz túrinde aytıladı. Mısalı:
qarat, sarat, baraladı, kelaladı,
altay, ekqollap, usyer, oyaq, sogúni t.b.
Ádebiy tilde olar sóz dizbegi túrinde aytıladı hám
jazıwda formaları tolıq saqlanıp
qarat at, sarı at, bara aladı, kele aladı, altı ay, yeki qollap, usı
jerde, ol jaq, bul jaq, sol kúni
túrinde jazıladı.
Bul, sol, ol
almasıqları iyelik, barıs, tabıs seplikleriniń jalǵawları jalǵanǵanda sońındaǵı
l
sesiniń túsirilip,
bunıń, sonıń, onıń, buǵan, soǵan, oǵan, bunı, sonı, onı
túrinde aytılıwı ha’m
jazılıwı da eliziyalıq qubılıs boladı.
Avtor sesler únlesligine de oǵada kewil bólgen. Joqarıdaǵı mısallarda kórsetip ótkenimizdey
romanda qarapayım sóylew tiline tán sózlerdiń kóbinese ayırım dawıslı seslerdiń túsip qalıw
jaǵdayı kóplep qollanılǵan. Mısalı:
Kolxoz bolmasınan táwir-aq burın Esbergen raykom ispolkomlarǵa barıp: «men endi úseytip,
quwırdaqshı bolıp júre beremen be, bir túsinbeslik bolsa, bolǵan shıǵar Monshaǵa basshı
qılsańız da qılıń aqırı!» -degende Qarabekov, siziń ózi awılıńız qaerde?! dep soraǵan eken,
«Bessarı da» depti bul.
Shu kolxozda bolatuǵın bolsań, Sıdıq, bildiń be, erteńen baslap, Dáwekege aparıp húkúwmettiń
mektebine bereseń qızıńdı, seniń jaman iyisińdi sińirmeymiz oǵan …
- Meniń hesh jerim sasıp júrgen joq, biraq aparayın. [3, 192]
- Íras, qıl jalaǵan semser bolıp, qaǵarmediń basın! … [3,11]
- Gúlaysha qasına Mápriwzasın alıp, santira mashinaǵa mindi de Atajannıń atınıń shaqına
aralasıp esiktiń awzında bir toqtadı. [3, 19]
- Erteńine kewlin sorawǵa kelgen Atajan baslıqtıń taǵı uyıqlap atırǵanınıń ústinen shıqtı. [3,20]
- Assalawma-a’leykum, atay, ógiz izlep shıǵıppedińiz, ya jol jónlewge shıqtıńızba dep edi,
kósenamay sarısınlısı: - Bul yashullı ekewin-ám bejeriwge shıqqanǵo – dedi. [3, 139]
Bul mısallarda ádebiy til normalarına sáykes
usılay etip, qay jerde, alıp barıp, alıp barayın
sıyaqlı sózlerdiń qarapayım sóylew tiline tán seslerdiń túsip qalıw qubılısına ushıraǵan.
Bunda dawıslı
ı, a
sesleriniń túsip qalıw ózgesheligi tómendegishe jaǵdayda boladı. Usılay etip
sózinde erinniń qatnası boyınsha eziwlik
ı
hám
a
sesleriniń sóylew waqıtında túsip
qalǵanlıǵın kóriwge boladı. Bul jaǵday juwan dawıslı
ı
sesiniń eliziyaǵa ushıraǵanın bildiredi.
34
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Qaraqalpaq tilinde ashıq
«a»
dawıslı ses dawıssız eki
«l»
sesiniń ortasında tursa, eliziya
qubılısına ushıraydı. Mısalı:
-
Buw, ballar neǵıp ketti izinde … [3, 38]
-
Ballardı házirden baslap daǵıtasań, Sıdıq, - dedi nárse ashıwlanbastan [3, 38]
Eliziya qubılısına ushıraǵan qarapayım sóylew tiline tán sózler bir pútin ritmikalıq birlikte
aytıladı.
Qaraqalpaq tilinde qısıq dawıslı
ı, i, u, ú
dawıslıları pátsiz buwında qalsa, eliziyaǵa ushıraydı.
Onı tómendegidey jaǵdaylarda bayqawǵa boladı.
1. Sóz tiykarındaǵı sonor dawıssızlar ortasında kelgende hám sonor menen shawqımlı
dawıssızlar menen kelgende, páttiń affikslerge ótiwine baylanıslı pátsiz jaǵdayda qalsa, qısıq
dawıslılar túsiriledi.
Mısalı:
erin-erni, awız-awzı, kórik-kórki h.t.b.
2. Qospa sózlerde, sóz dizbeklerinde hám sóz tiykarında hám de bularǵa affiksler jalǵanǵanda
eki dawıslınıń qabatlasıp keliw jaǵdayında qısıq dawıslılar túsip qaladı.
Mısalı:
qattaǵar – qattı aǵar, ekay – eki ay h.t.b.
3. Qospa sózlerde hám sóz dizbeklerinde eki dawıssız ses ortasında kelgen jaǵdayda qısıq
dawıslılar túsip qaladı.
Mısalı:
sarmay – sarı may, shayishiń – shay ishiń h.t.b.
Usı qaraqalpaq tilindegi qısıq dawıslı
ı, i, ú, u
sesleriniń eliziyaǵa ushıraw jaǵdayların
«Xalqabad» romannan kórsetsek:
- Bilipemaw shundıy boların, ishke qanarın arqalap kirsin! – dedi. (50-bet)
«Kimseń, neǵıpatsań?» dep, sorap – porap atpadı, iyesi ushın qamshı shırıldap tilge kirdi, al endi
tilge kirgen qamshı, Nazarbaydı tilge kirgizdi, tilge kirgizgeni shıǵar, «way-way qatınıńnıń qulı
bolayın, aǵa jan!» … dep, baqırıp, attıń aldına túsip, tıraǵaylap qashıw menen bola berdi. [3, 47]
- Mına Turdımurattıń Áwezi «júr, tamasha boladı» dedi. Ne boptı! Kele berdik. [3,69]
- Birinshiden, aq qapshıqta ashlıqtan jurt qırılayın dep atırǵanda un ákelgenniń biri kim,
Shımqul, sol un bolmaǵanda shataq edi. Bul bir me, bir, ekinshiden, xalıq tırıspaydan qırılıp
atırǵanda óz janınan pul shıǵarıp, Orınbordan araq ákelip dári dep aldap ishkizip, qırǵınnan
alıp qalǵan kim, Shımqul aǵa, bárin kózim kórdi, hawwa. [3, 70]
- Oylanatuǵın waqtıń boldı ǵo, meni bále kórsete bermey, awırmanlıqtı moynıńa alıp ózińshe
nege juwap bermediń. [3, 40]
- Antalamasa mınaw attan jıǵılıp ólip atırma, apshıq mıltıǵıńdı … [3,61]
Bunda joqarıdaǵı úsh jaǵdayǵa tiykarlana otırıp berilgen mısallarda dawıslı
«ı», «i»
sesiniń
túsip qalıw jaǵdayı kórinip tur. Bul mısallardaǵı
ne qılıp atırsań, bolıptı, alıp kelgenniń, alıp
kelip
sıyaqlı sózlerdiń qarapayım sóylew tiline ta’n sózler bolıp, yaǵnıy
neǵıpatsań, boptı,
ákelgen, ákelip
formasında qollanılıp, eliziya qubılısına ushırap bir pútin sóz túrinde
qollanılǵan. Yaǵnıy olar qospa sózler bolıp, qarapayım sóylew tilinde bir pútin sóz wazıypasın
atqarıp tur. Seslerdegi bunday qubılıstı sóz dizbeklerinde de kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı:
- Sóydeseńo júyernemek-aw!- dep ketip, endi jeti salmadan julqınıp atlap, Julqınıspaqtıń úlkeni
buyaqta, «ǵırta-ǵırt», «shırpa-shırp» sirá birewdiń óligine birew qarar emes. [3, 402]
35
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Taǵı da hár kim úseytip. toz-tozaqay etip kete bereme? [3, 43]
Juldırǵan hár bir tarıńa bir dorba biyday ber dese, neqılareń Shundıy aǵa? [3, 117]
Jaq, sen óytpe Sayımbet, - dedi Allanazar. [3, 287]
Tip-tikke Haytmuratqa apar – dedi tillá árebekti burınǵısınday etip orap berdi de. [3, 395]
Bul alınǵan mısallardaǵı
sóydeseńo, buyaqta, úseytip, neqılareń, óytpe, apar
sıyaqlı qarapayım
sóylew tiline tán sózler eliziya qubılısına ushırap olar bir pútin sóz túrinde qollanılǵan.
Ulıwma aytqanda, eliziya qubılısı qaraqalpaq qarapayım sóylew tilinde ónimli qollanılıp
tilimizdegi sózlerdiń aytılıw hám jazılıw ózgesheliklerin ajıratıwda hám sóylewde júdá úlken
áhmiyetke iye. Bul qubılıstı úyreniwdiń tiykarǵı maqseti jazıw hám awızeki til normalarınıń
ayırmashılıqların ajıratıw bolıp tabıladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Даўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили Фонетика. -Нөкис. 1999.
2.
Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиндеги айырым даўыссыз фонемалардың
түсип қалыў қубылысы.//Вестник, 2001, №5.
3.
Сейтов Ш. Халқабад.-Нɵкис, Қарақалпақстан. 1977
