37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
KOMPOZITSION MATERIALLARI TAYYORLASHNING
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARI
Rasulova Nargiza Botirqulovna
Jizzax politexnika instituti , QM va K kafedrasi, katta o’qituvchi
n.rasulova@gmail.com
Islomova Nufuza Ismatjon qizi
Jizzax politexnika instituti , QM va K kafedrasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932881
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 11-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-oktabr 2024 yil
Ushbu
maqolada
kompozitsion
materiallarning
klassifikatsiyasi,
kompozitsion
materiallarini ishlab chiqarishning hozirgi kundagi
usullari , ularning afzallikllari,ular uchun materiallar
va
mamlakatimiz
hududida
kompozitsion
materiallarini ishlab chiqarishni rivojlantirish.
KEY WORDS
kompozitsion material,
karkas,
armaturalovchi
material,
mayin
to‘ldirgich,
struktura, klassifikatsiya, lok-
bo‘yoq
materiallari,
shishaplastiklar,
fibrobeton
,gidroizolyasion,
metall.
Qurilish industriyasi va ilmiy-texnik progressning rivojlanishi natijasida XX asrning
ikkinchi yarmidan yangi -
kompozitsion materiallar
qurilish amaliyotiga joriy etila
boshlandi. Hozirgi vaqtda ko‘pgina sanoat, fuqaro va turar-joy komplekslarini qurishni
bunday materiallardan foydalanmay turib barpo etib bo‘lmaydi. Kompozitsion qurilish
materiallari ko‘p fazali sistemalar bo‘lib, ular ikki va undan ortiq turli xossalarga ega
bo‘lgan monomateriallardan tashkil topgandir. Bir necha dastlabki komponentlarning
birikuvi natijasida ma’lum xossalarga ega yangi materiallar hosil bo‘ladi. Shu bilan birga xar
bir komponent o‘zining induvidial xossalarini saqlab qoladi. Kompozitsion qurilish
materiallarini yaratishdan maqsad bu – dastlabki komponentlarning mexanik, issiqlik-
texnik, shuningdek kimyoviy chidamlilik, uzoq vaqt chidamlilik va boshqa
xossalariga
nisbatan ishlab chiqariladigan materialning shunday xossalarini yaxshilash, yoki material
tannarxini sanoat chiqindilaridan foydalanish hisobiga pasaytirishdir. Kompozitsion
qurilish materiallari qatoriga qorishmalar, betonlar, sopol, lok-bo‘yoq materiallari,
shishaplastiklar, fibrobeton, asbestotsement, yohoch-tolali va yog‘och-qipiqli plitalar va
boshqa ko‘pgina ko‘p komponentlt materiallarni kiritish mumkin. Kompozitsion qurilish
materiallarining g‘oyasi yangi emas, chunki qadimdan qurilishda pohol, somon va loydan
tayyorlangan materiallardan foydalanib kelingan. Bu materialda loy bog‘lovchi material ,
somon esa mustahkamlovchi armatura vazifasini bajaradi. Metall qotishmalaridan farqli
o‘laroq, alohida fizik birikkan tashkil etuvchilar fizikaviy yoki fizikaviy kimyoviy o‘zaro
ta’sir natijasida, xar bir komponent alohida holda erisha olmaydigan, yaxshilangan
xossalarga ega yangi material hosil bo‘ladi va shuning bilan birga xar bir komponent o‘z
38
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
xususiyatlarini saqlab qoladi. Butun xajm bo‘yicha uzluksizlikka ega komponetlardan biri
matritsa, kompozitsiya xajmi bo‘yicha alohida, ajratilgan komponent esa mustahkamlovchi
yoki armaturalovchi deb xisoblanadi. Metallar va ularning qotishmalari, keramika,
anorganik va organik bog‘lovchilar matritsali material bo‘la oladilar. Kompozitsion
materiallarning komponentlari o‘zaro bir-birga yaxshi mos kelish xususiyatiga ega
bo‘lishlari zarur. Bu nafaqat turli tashkil etuvchilar o‘rtasidagi o‘zaro tishlashishga ,balki
boshqa bir qator xossalarga ham bog‘liqdir. Kompozit materiallar turli fizik-mexanik
xususiyatlarga ega bo‘lgan bir nechta komponentlardan iborat bo‘lgan materialdir: metall
yoki metall bo‘lmagan matritsalar, ulardagi sertleştiricilarning ma’lum bir taqsimoti,
ularning kombinatsiyasi kompozit materiallarga yangi xususiyatlarni beradi. Tuzilishning
tabiati bo‘yicha kompozit materiallar tolali bo‘lib, uzluksiz tolalar va mo‘ylovlar bilan
sertlestirilir, tarqalgan zarrachalar matrisi ichiga qattiqlashtiruvchi moddalar kiritish
orqali olingan dispersiyalangan mustahkamlovchi materiallar, turli materiallarni bosish
yoki yoyish orqali hosil bo‘lgan qatlamli materiallar. Bugungi kunda kompozitsion
materiallar, ayniqsa, turli sohalarda talabga ega. Birinchi shisha tolalar XX asrning 30-
yillarining ikkinchi yarmida tuzilgan. Kompozit materiallarni aviatsiya qilish bo‘yicha
dastlabki dasturlardan biri 1967 yildan F-111A samolyotining orqa tomonidan karbonli-
tolali panel ishlab chiqarish edi. So‘nggi yillarda ko‘plab chuqurchalar bilan qoplangan
alyuminiy plomba va karbonli tola terilari bilan uch qavatli sandvis qurilishi aerokosmik
mahsulotlarda tobora ko‘proq kuzatilmoqda. Hozirgi vaqtda Boing-787 yoki Airbus A350
samolyotlarining umumiy massasining qariyb 50 foizi kompozit materiallar hisoblanadi.
Kompozit materiallar avtomobilsozlik sohasida uzoq vaqt davomida ishlatilgan va
aerodinamik tana to‘plamining texnologiyasini rivojlantirish asosan ishlab chiqilgan.
Cheklangan kompozitsion materiallar ishlab chiqarish qismlari va motorini ishlab chiqarish
uchun ishlatiladi. Kompozit materiallardan mahsulot ishlab chiqarish texnologiyalari .
Ko‘pgina hollarda, kimyoviy jihatdan yumshatuvchi termoset qiluvchi qatronlar plomba
bog‘lovchi sifatida ishlatiladi, davolash jarayoni ekzotermik kimyoviy reaksiyaga ega.
Odatda polester, epoksi, fenolik va yuqori haroratli reçineler ishlatiladi. Ko‘pincha
murakkab konfiguratsiya qismlarini ishlab chiqarishda quruq tagliklarni joylashtirishdan
iborat bo‘lgan texnologiyadan foydalaniladi. Qo‘l va avtomatlashtirilgan usullarni o‘z ichiga
olgan kompozitsion materiallardan qismlarni ishlab chiqarish uchun bir necha asosiy
texnologiyalar mavjud: armaturalovchi tolalarni matritsali material bilan singdirish,
tolalarni elektrokimyoviy qoplash, keyinchalik presslash, matritsaning smola birikmasidan
keyingi siqish bilan joylashtirish, qismlarni payvandlash, matritsa bilan mustahkamlovchi
elementlarning qo‘shma konstruksiyasi va boshqalar.
Kompozit materiallardan mahsulotni ishlab chiqarish vazifasi muayyan operatsiya
sharoitida
talab
qilinadigan
xususiyatlarning
kombinatsiyasini
ta’minlovchi
kompozitsionni to‘g‘ri tanlashdir. Dori-polimer kompozitsion materiallarni loyihalashda
kompyuter ma’lumotlarni qayta ishlash keng qo‘llaniladi, bu uchun ko‘plab turli xil dasturiy
mahsulotlar ishlab chiqilgan. Ularni ishlatish mahsulot sifatini yaxshilash, rivojlanish
muddatlarini qisqartirish va tuzilmalarni ishlab chiqarishni tashkil etish imkonini beradi,
ularning oqilona dizayni muammolarini har tomonlama, samarali va tezda hal qiladi.
Yuklarning mos kelmasligini inobatga oladigan bo‘lsak, mustahkamlangan kompozitdan
tayyorlangan, qaysidir jihatdan o‘n barobarga o‘zgarib turadigan, qalinligi aniqlangan bir
korpus tuzilishi mumkin. Zamonaviy dasturiy mahsulotlar ikki guruhga bo‘linadi: ikki
o‘lchovli yoki nur plastinka formulasida va uch o‘lchamli laminatlarning ommaviy tahlilini
o‘tkazish. Birinchi guruh Laminator, VerctorLam Cirrus va boshqalar. Dasturlar Uch
o‘lchovli yechimning son element elementidir va mavjud dasturiy mahsulotlar orasida
katta tanlov mavjud.
Turli kompaniyalarning deyarli barcha ixtisoslashtirilgan dasturlari oliy darajadagi SAPR
tizimlari - Creo Elemens / Pro, Siemens NX, CATIA bilan integratsiyalash imkoniga ega.
39
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Umuman olganda, ish quyidagicha: qatlam materiallari tanlangan, qatlamlar to‘plamining
umumiy parametrlari aniqlangan, qatlamlarni shakllantirish usuli aniqlangan, murakkab
mahsulotlar ishlab chiqarish uchun qatlamli qatlamli usul ishlatiladi, murakkab
mahsulotlar, zonalar yoki tizimli dizayn usullari qo‘llaniladi. Ularning to‘siqlarini tashlash
jarayonida. Mahsulotni ishlab chiqarish usuliga qarab (qo‘lda joylashtirish, kalıplama, lenta
döşemesi, tolalar tartibi), yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan deformatsiyalar uchun
materialning qatlamli qatlamliligi tahlil qilinadi. Qatlamlarning tarkibi ishlatilgan
materialning kengligi bo‘yicha o‘rnatiladi. Qolıplama jarayonini mexanizatsiya qilishning
dastlabki bosqichi, emprene mashinalariga qo‘shimcha ravishda 4-5 mm qalinlikdagi ko‘p
qatlamli sumkalarda shisha tolali yoki shisha tolali matolarni yig‘ishtirishdan iborat edi.
Jarayonlarni mexanizatsiyalash, xodimlar xatosi ehtimolini kamaytirish, samaradorlikni
oshirish, masalan, tashqi terini, qopqog‘i paneli va boshqa shisha tolali tuzilmalarni
olishingiz mumkin bo‘lgan puskurtmi usuli qo‘llanilmoqda. Kompozitlarni ishlab
chiqarishning keyingi bosqichi - uglerod davrlarini yotqizish jarayonini avtomatlashtirilgan
o‘rash uchun o‘rnatishni joriy etish. Rossiyada birinchi marta shu kabi uskunalar VASOda
joriy etildi.Ushbu jihoz 8 m gacha bo‘lgan uzunligi va 3 m gacha diametrli kompozit
qismlarini ishlab chiqarish imkonini beradi. Matolarni qo‘lda joylashtirishni osonlashtirish
va chiqindilarni kamaytirish uchun dastgohlarni prepregni joylashtirishda mato prepreg,
lazerli LAP va LPT proektorlarini avtomatik ravishda kesish uchun ishlatiladi. Lazerli
projektorni moduldan foydalanib kompozit mahsulotning 3D modelidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
projektorni uchun ma’lumot hosil qilish mumkin. Bunday ish sxemasi vaqt sarf-
xarajatlarini sezilarli darajada pasaytiradi, jarayonning samaradorligini oshiradi, nuqsonlar
va xatolar ehtimolini pasaytiradi va ma’lumotlar boshqaruvini osonlashtiradi. An’anaviy
tartibga solish bilan solishtirganda, dasturiy ta’minotni kesuvchi mashinalar - proeksion
lazer kompleksi 50% gacha qisqartirishning mehnat zichligini kamaytiradi, tartibning
mehnat zichligi 30% ga kamayadi, materiallardan foydalanish tezligini oshiradi, ya’ni
materialning 15% dan 30% gacha tejash imkonini beradi . Sarg‘ish usuli bilan uglerod bilan
mustahkamlangan plastmassalarni shakllantirish eng yuqori deformatsiyaga qarshi
xususiyatlarga ega bo‘lgan mahsulotlarni olishga imkon beradi. Saralash usullari quruq va
nam bo‘linadi. Birinchi holda, o‘rash uchun iplar, paketlar yoki bantlar shaklidagi
prepreglar ishlatiladi. Ikkinchidan - mustahkamlovchi materiallarni birlashtiruvchi bilan
yedirish to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarg‘ish jarayonida amalga oshiriladi. So‘nggi paytlarda, tolalar
yo‘nalishini tartibga solish uchun kompyuter tizimlaridan foydalanadigan uskunalar ishlab
chiqildi. Bu murakkab geometriya bilan bir qatorda, egiluvchan va tartibsiz shaklga ega
bo‘lgan quvurli mahsulotlarni olish imkonini beradi. Yelimli uskunalar moslashuvchan
texnologiya yordamida ishlab chiqilmoqda, tolali materiallarni mustahkamlash har qanday
yo‘nalishda mandrelga qo‘yilishi mumkin.
Hozirgi kunda kompozit mahsulotlarni yig‘ishni avtomatlashtirish, jumladan, matritsalarni
yaratish uchun uskunalar jadal rivojlanmoqda. Avtomobillarni sozlash uchun ko‘pincha
aerodinamik tana to‘plamining individual elementlari ishlatiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
A.A. Tulaganov, X.X.Kamilov, M.M. Voxidov, A.A. Sultonov. Zamonaviy qurilish
materiallari, buyumlari va texnologiyalari. O‘quv qo‘llanma. – Samarqand. Zarafshon, 2015.
2.
Qosimov E. Qurilish ashyolari. Oliy o‘quv yurtlarining magistrantlari uchun . - darslik.
T.:«Mehnat».–2004.
3.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
T.”O‘zbekiston”.2016y
40
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
4.
Курбанов, З. Х., & Талипов, Н. Х. (2024). ОБЛИЦОВОЧНЫЙ ПЛИТОЧНЫЙ КЛЕЙ НА
ОСНОВЕ ЦЕМЕНТА НИЗКОЙ ВОДОПОТРЕБНОСТИ.
5.
Бердиев, О. Б., Курбанов, З. Х., & Абдурахманов, А. (2023). ИССЛЕДОВАНИЕ
ЭНЕРГОЭФФЕКТИВНОСТИ ТРЕБУЕМОЙ ТЕПЛОПРОВОДНОСТИ ПО НОРМАТИВНЫМ
ДОКУМЕНТАМ НА ПРИМЕРЕ ГОРОДА ДЖИЗАК (РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН):
ИССЛЕДОВАНИЕ ЭНЕРГОЭФФЕКТИВНОСТИ ТРЕБУЕМОЙ ТЕПЛОПРОВОДНОСТИ ПО
НОРМАТИВНЫМ ДОКУМЕНТАМ НА ПРИМЕРЕ ГОРОДА ДЖИЗАК (РЕСПУБЛИКИ
УЗБЕКИСТАН).
6.
Бердиев, О. Б., Болотов, Т. Т., Мамиров, A. X., & Курбанов, З. Х. (2023).
БЫСТРОТВЕРДЕЮЩЕЙ
СУЛЬФАТСОДЕРЖАЩЕЙ
ДОБАВКИ
ДЛЯ
САМОВЫРАВНИВАЮЩИХСЯ ПОЛОВ: БЫСТРОТВЕРДЕЮЩЕЙ СУЛЬФАТСОДЕРЖАЩЕЙ
ДОБАВКИ ДЛЯ САМОВЫРАВНИВАЮЩИХСЯ ПОЛОВ.
7.
Бердиев, О., Талипов, Н., Курбонов, З., & Болотов, Т. (2023). Development of a
formulation for dry cement-adhesive dry building mixtures for ceramic slabs using the
addition of spent alumina catalysts.
Scientific Collection «InterConf»
, (180), 407-414.
8.
Ганиев, А., & Курбанов, З. (2023). ВЛИЯНИЕ ХИМИЧЕСКИХ ДОБАВОК НА
СВОЙСТВА ГИПСОВЫЙ НАЛИВНОЙ ПОЛ.
Центральноазиатский журнал образования и
инноваций
,
2
(10 Part 2), 160-163.
9.
Kurbanov, Z., Rasulova, N., & Ortikulov, D. (2023). TECHNOLOGY OF APPLICATION OF
GEOSYNTHETIC MATERIAL IN PRODUCTION AND CONSTRUCTION.
International Bulletin of
Applied Science and Technology
,
3
(3), 121-126.
10.
Khamidulloevich, K. Z., Botirkulovna, R. N., Narzullayeva, K., & Davron, O. (2023). Study
of the Mechanical Properties of High Strength Concrete Obtained With the Help of Chemical
Additives.
AMERICAN JOURNAL OF SCIENCE AND LEARNING FOR DEVELOPMENT
,
2
(2), 64-68.
11.
Парсаева, Н. Ж., Курбанов, З. Х., & Расулова, Н. Б. (2021). Технология производства
земляных работ с применением геосеток.
Science and Education
,
2
(12), 324-333.
12.
Курбанов, З., & Ортиккулов, Д. (2023). ВЫСОКОПРОЧНЫЙ ГИПСОВЫЙ ВЯЖУЩИЙ
НА ОСНОВЕ СУЛЬФАТСОДЕРЖАЩЕГО ОТХОДА.
Models and methods in modern science
,
2
(2),
5-12.
13.
Қурбонов, З., Эшқулов, Н., & Ортиққулов, Д. (2023). ҚУРУҚ ҚУРИЛИШ
ҚОРИШМАЛАРИНИНГ АСОСИЙ ТАРКИБИЙ ҚИСМЛАРИ.
Центральноазиатский журнал
образования и инноваций
,
2
(5), 61-66.
14.
Тaлипов, Н., Курбанов, З., & Артыккулов, Д. (2023). ЭФФЕКТИВНЫЕ СУХИЕ СМЕСИ
С ПОЛИМЕРНЫМИ ДОБАВКАМИ.
Центральноазиатский журнал образования и
инноваций
,
2
(5), 43-48.
