44
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
QURILISH SOHASIDA KO‘PCHITILGAN VERMIKULITNING
XUSUSIYATLARI VA XOMASHYO BAZASINING
TAVSIFLARI.
Rasulova Nargiza Botirqulovna
dotsent v/b , (Jizzax politexnika instituti)
tayanch doktoranti., ISLOMOVA N.I. (TAQU)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15015983
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 13-mart 2025 yil
Ushbu maqolada hozirgi kunda qurilish
materiallari ishlab chiqarishda energiya samarador
issiqlik-izolyatsion materiallarning o‘rni, mineral
to‘ldiruvchilar asosida olingan polimer kompozitsion
materiallarning gibbs energiyasi va natijalar
tahlili, ko’pchitilgan vermikulitning xususiyatlari ,
ko’pchitilgan vermikulitning xom ashyo bazasini
o’rganish haqida so’z yuritiladi.
KEY WORDS
vermikulit
minerali,
petagen , alumosilikat magniy,
dala shpati, amfibol, olivin,
magniy, magniy oksidi, magniy
xlorid, sovuq omborlar, qozonlar,
bug 'quvurlari, suyuqlik quvurlari,
suv
minoralari,
konvertor
pechlari,
pegmatit,
piroksen,
serpentin, talk, appatit.
Vermikulit asosan, issiqlikni va tovushni izolyatsiyalovchi hamda namlikni saqlovchi material
sifatida mashhurdir. Mamlakatimizda mineral xomashyoning ushbu yangi turi barcha sanoat
tarmoqlarida joriy etilib, milliy iqtisodiyot rivojida muhim o‘rin egallamoqda.
Vermikulit – gidroslyuda guruhidagi mineraldir. 4000 gradusda qizdirgan paytda u ko‘pchib,
hajmi 10-25 marta kattalashadi va suv yuzasida suzadigan darajada yengillashadi. Ko‘pchigan
vermikulit issiq va sovuqni o‘tkazmaydigan xususiyati bor, shu bois qurilish materiali sifatida
bozori chaqqon, qishloq xo‘jaligida esa tuproq namligini saqlashi bilan mashhur.
Taajjubki, u o‘z vazniga nisbatan 500 foizgacha suyuqlikni o‘zlashtira oladi. Past gigroskopikligi
tufayli u atrof-muhitdan namlikni o‘zlashtirmaydi. 100 foiz namlikda uning namligi hatto 10
foizga ham yetmaydi. Biologik barqarorligi tufayli vermikulit amalda parchalanmaydi va
chirimaydi. Patogen mikroorganizmlarning ta’siriga mukammal darajada qarshilik ko‘rsatadi va
hasharotlar va kemiruvchilarning ko‘payishi uchun sharoit yaratmaydi. U ekologik toza va steril
material bo‘lib, toksik ta’sirga ega emas va og‘ir metallarni o‘z ichiga olmaydi. Kengaytirilgan
vermikulit yengil vazn va yuqori erish nuqtasi xususiyatlariga ega va yuqori haroratli
izolyatsiyalash materiallari (1000 ℃ dan past) va yong'inga chidamli izolyatsiya materiallari
uchun eng mos keladi. O'n besh santimetr qalinlikdagi sement vermikulit taxtasi 1000 ℃ da 4-
5 soat davomida yondirildi. Yetti santimetr qalinlikdagi vermikulit plitasi 3000 ℃ yuqori
haroratda besh daqiqa davomida olov bilan payvandlangan olov tarmog'i bilan yondiriladi.
Shunday qilib, u asbest va diatomit mahsulotlari kabi barcha izolyatsiya materiallaridan
ustundir.
Vermikulit yuqori haroratli ob'ektlarda, masalan, eritish sanoatida issiqlik izolyatsiya qiluvchi
g'ishtlar, issiqlik izolyatsiyalovchi plitalar va issiqlik izolyatsiyalovchi qopqoqlar kabi issiqlik
izolyatsiya materiallari sifatida ishlatilishi mumkin.Issiqlik izolyatsiyasini talab qiladigan har
qanday uskuna vermikulit kukuni, sement vermikulit mahsulotlari (vermikulit g'ishtlari,
45
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
vermikulit plitalari, vermikulit quvurlari va boshqalar) yoki asfalt vermikulit mahsulotlari
bilan izolyatsiya qilinishi mumkin. Devorlar, tomlar, sovuq omborlar, qozonlar, bug quvurlari,
suyuqlik quvurlari, suv minoralari, konvertor pechlari, issiqlik almashinuvchilari, xavfli
yuklarni saqlash va boshqalar. Tabiiy vermikulit - kimyoviy tarkibining o'zgaruvchanligi bilan
ajralib turuvchi murakkab yuqori gidratlashgan alumosilikat magniydir.
Vermikulit tarkibiy qismlari tartibi quyidagi chegaralarda foizlarda tebranishi mumkin: Si02
— 37—42%, MgO — 14—28%, Fe20 3 - 5-17% , FeO - 1-3% , A120 3 - 10-13%, H20 - 8 - 20%.
Bundan tashqari, vermikulitda kam miqdorda (1—2% gacha) KjO+NajO bo'lishi mumkin.
Vermikulitning eng ajoyib xususiyati bu — uning tez qizitishdagi qisman o'zaro birlashgan
alohida slyudali plastinkalarga bo‘linish xususiyatidir. Bunday bo'linish natijasida vermikulit
donalari ko'pchiydi. Ko'pchitilgan vermikulitning dastlabki sifat ko'rsatkichlari bu — donalar
o'lchami va hajmiy og'irligidir.
Ko'pchitilgan vermikulit donalari o'lchamiga ko'ra 2 fraksiyaga bo'linadi: mayda — 0,15—
0,25 dan 3 mm gacha va yirik — 3 dan 10—15 mm gacha. Hajmiy og'irligi bo'yicha
ko'pchitilgan vermikulit 100, 150, 200, 250 va 300 markalarga to'g'ri kelishi lozim.
Ko'pchitilgan vermikulit hajmiy og'irligi donalar o'lchami bilan bog'liq: donalar o'lchami
kamayishi bilan hajmiy og'irligi oshadi. Ko'pchitilgan vermikulitning issiqlik o'tkazuvchanlik
koeffitsiyenti uning hajmiy og'irligiga hamda donalar o'lchamiga bog'liq. Vermikulitning qayd
etilgan markalari uchun issiqlik o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti 0,065—0,085 kkal/m oraliqda
bo'lishi kerak.
Katta hajmiy og’irlikka ega mayda donali vermikulit yirik donali vermikulitga nisbatan 20° С
haroratda juda yuqori issiqlik o'tkazuvchanlik koeffitsiyentiga ega, ammo harorat oshishi
bilan mayda donali vermikulitning issiqlik o'tkazuvchanlik koeffitsiyentining o'sishi yirik
donaligiga qaraganda sekinroq bo'ladi. Masalan, haroratning 300° С gacha oshishida yirik
donali vermikulit issiqlik o'tkazuvchanlik koeffitsiyenti taxminan 2 marta oshadi.
Vermikulitning issiqlik o'tkazuvchanlik koeffitsiyentiga ma’lum darajada uning donalari
yaltiroq yuzalarining akslanuvchi xususiyati ta’sir ko'rsatadi, bu xususiyat uni 1000—1100° С
gacha yuqori haroratli issiqlik izolatsiyasi uchun alohida samarali material bo'lishiga xizmat
qiladi.
Ko'pchitilgan verlikulit donasi katta defomatsiyalikka ega: ular yengil siqiladi, natijada
vermikulit zichlashadi. Shunga ko'ra, qoida bo'yicha, ko'pchitilgan vermikulit tinch holatda
issiqlik izolatsion qurilish konstruksiyalarida cho'kmaydi. Vermikulitning hajm og'irligi va
donalar mustahkamligi uning pishirish va sovitish sharoitiga bog'liq: vermikulitni 700—
800°С gacha qizdirilganda donalari mustahkamligi kamayadi. Ko'pchitilgan vermikulit -
o'zining yuqori g'ovakligi, yengilligi va ma’lum darajada haroratga chidamliligi bilan ajralib
turuvchi ajoyib issiqlik izolatsiya materialidir. 1957-yilda Kol yarimorolida (Kovdor va
Afrikanda) vermikulitning katta hajmli cho'kmalari topildi.
Vermikulitning eng katta koni Chelyabinsk viloyatidagi Potanin koni hisoblanadi. Ammo
ularning hammasi ham xalq xo'jaligi uchun bir xil ahamiyat kasb etavermaydi. Alohida
konlarning ahamiyatini aniqlovchi bosh omillar quyidagilardir: 1) kon quvvati — vermikulit
xomashyosining geologik zaxirasi kattaligi; 2) tog' jinslarida vermikulit — mineralning tarkibi
va uni boyitish zaruriyati; 3) cho'kish sharoiti va qazilmani olishning yengilligi. Vermikulit
minerali turli tog' jinslari tarkibida turli miqdorda bo'ladi. U pegmatit, piroksen, serpentin,
talk, appatit va boshqa jinslar tarkibida uchraydi. Tarkibida vermikulit bo'lgan jinslarni
sanoatda qo'llash uchun rudadagi vermikulit tarkibi (konsentratsiyasi)ni oshirish uchun ular
boyitiladi. Shu usul bilan vermikulitli konsentratlar olinadi. Shu bilan birga, ko'pchitish uchun
faqat vermikulit-mineralli konsentratlarigina emas, balki unga o'xshash kuchli —
gidratlashgan slyuda turlari konsentratlari ham ishlatiladi, masalan, gidrobiotit va
gidroflogopit. Umuman, sanoatda vermikulit deb, ko'pincha, tez qizdirishda yaxshi
ko'pchuvchi gidratli slyuda hisoblanadi. Boyitish darajasiga ko'ra ikki tur vermikulit
46
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
xomashyosi farqlanadi: a) toza konsentrat, 85—96% vermikulit miqdoriga ega; b) dag'al
konsentrat, 50—60% vermikulit miqdoriga ega.
Boyitish fabrikalarida olinuvchi toza konsentrat — uni pechlarda pishirish va qo'shimcha
boyitishsiz kelgusida ishlatish uchun mo'ljallangan. Dag'al konsentrat qimmatbaho boyitish
uskunalarisiz oddiy texnologiya bo'yicha olinadi, ko'pchitilgandan so'ng qo'shimcha boyitiladi.
Hozirgi kunda issiqlik izolatsiya materiallari ishlab chiqarishni rivojlantirish va
vermikulitning boshqa iste’molchilari talablarini qondirish uchun kuchli xomashyo bazasi
mavjud. Ko‘pchitilgan vermikulit – tabiiy tog‘ jinsi vermikulitni 1000-11000S haroratda
pishirib ko‘pchitish yo‘li bilan olinadi. Ko‘pchitilgan vermikulitning o‘rtacha zichligi donador
zarralarning o‘lchamlariga bog‘liq bo‘lib 80 dan 400 kg/m3 gacha boradi, issiqlik
o‘tkazuvchanligi 0,05 dan 0,9 Vt/m0K . Ko‘pchitilgan vermikulit tabiiy vermikulitni 900-
12000S haroratda kuydirib olinadi. Bunday to‘ldiruvchilarning hajmi termik ishlov berish
paytida 10-20 barobar kattarishi natijasida, uyma zichligi juda kichik bo‘ladi. Yengil
to‘ldiruvchilar o‘lchamlari, uyma zichligi, g‘ovakligi va boshqa ko‘rsatkichlari bo‘yicha shu
materiallarga tegishli texnik talablarni qoniqtirishi kerak. O‘lchamlari bo‘yicha yengil
to‘ldiruvchilar, xuddi zich to‘ldiruvchilarga o‘xshab, yirik va mayda turlarga bo‘linadi. Yirik
to‘ldiruvchilarning o‘lchamlari 5-40 mm bo‘lib, ularga yengil shag‘al yoki chaqiq tosh kiradi.
G‘ovak shag‘al yoki chaqiq tosh quyidagi o‘lchamdagi donalarga bo‘linadi: 5-10; 10-20; 20-40
mm.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Nazirbayevich, A. R., & Lazizjon, H. (2023). “ Sanoat chiqindi mahsulotlari va
polimer xom ashyolardan foydalangan holda zamonaviy qurilish materiallari ishlab
chiqarish istiqbollari.” Journal of Universal Science Research,1(2), 432-441.
2.
Ma’mirov, A., Ametov, R., & Ortiqqulov, D. (2023). “Gips asosli quyma pol uchun
kimyoviy qo’shimchalarning ta’siri ” Центральноазиатский журнал образования и
инноваций.
3.
Alimov Х.А., Ikromov O.R. “ Pardozlash va issiqlik izolatsiya materiallari” ishlab
chiqarish asoslari fanidan bosqich ishini bajarishga doir uslubiy ko'rsatmalar. — Т., 1993.
4.
O‘zRST 30256-94. “ Silindr zond bilan issiqlik o ‘tkazuvchanlikni aniqlash usuli”.
5.
Умиров Ф.Э., Шодикулов Ж.М., Умиров У.Ф.Исследование процессов получения
хлорат-магниевего дефолианта на основе серпентенита Арветенского месторождения.
«Путь науки» 2020 С.-19 -22
6.
Герус Н. П. Производство перлита и вермикулита в мире. — М.: ВНИИЭСМ, 2017.-
48 с.
7.
Афанасьев А. П., Атаманов А. В. Опыт систематизации вермикулитовых
месторождений и некоторые задачи дальнейших исследований. Сб. «Исследование и
применение вермикулита». Л.: Наука, 1997.-С. 21-24
8.
Макбузов А. С., Тихонов Ю. М., Коломиец И. В. Производство вермикулита
Каратас-Алтынтасского месторождения (Западный Казахстан) в легких бетонах /В сб.
докл. 65-й науч. конф. СПб.: СПбГАСУ, 2008. - С. 136-140.
9.
Петров В. П., Токмаков П. П. Генезис, состав и свойства вермикулита. В кн.:
Материалы совещания по проблемам вермикулита. -Апатиты, 1983 (КФ АН СССР). С. 51-
54.
10.
Умиров Ф.Э., Шодикулов Ж.М. Научно-технологические принципы комплексного
использования серпентинита Карманинского месторождения. Обогащение руд
№1(397), 2022 С. -41-45.
