59
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
DIZARTRIYANING KELIB CHIQISH SABABLARI VA
ULARNI OLDINI OLISH BO‘YICHA OLIB BORILADIGON
ISHLAR METODIKASI
Karimova Nadiya Baxoniddinovna
Namangan Davlat Pedagogika Instituti Pedagogika fakulteti Maxsus
pedagogika (logopediya) yo’nalishi 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/зенодо.13961260
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:19-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 20-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-oktabr 2024 yil
Ushbu maqolada dizartriya, dizartriya turlari, ularning
kelib chiqish sabablari, qanday yo’llar orqali kelib
chiqishi, kelib chiqish turlari,ularni oldini olish va oldini
olish uchun qilinadigon metodlar, ota-onalarga
tavsiyalar ochib berilgan.
KEY WORDS
Dizartriya nevrologik kasalliklar,
Parkinson
kasalliklar,
skleroz,
genetik faktorlar, oligofreniya.
Kirish:
Boladagi nutqning dizartriyasi asab tizimining markaziy va periferik qismlarining
shiastlanishi natijasida yuzaga keladigan kasallikdir. U nutq va harakat buzilishlarining keng
doirasi bilan tavsiflanadi.
Dizartriya —bu nutqning motorik jihatdan buzilishi bo'lib, unda so'zlarni talaffuz qilish
qiyinlashadi. Bu holat, asosan, miyaning muayyan qismlaridagi zararlanishlar yoki nerv
tizimidagi muammolar natijasida yuzaga keladi. Dizartriya ko'plab odamlar uchun kunlik
hayotda muammolar tug'dirishi mumkin, shuning uchun uning kelib chiqish sabablari va
oldini olish usullarini tushunish hozirgi kunda juda ham muhimdir.[3]
Dizartriyaning kelib chiqish sabablari
Dizartriya juda ko’p sabab va omillar tufayli kelib chiqadi.Ulardan:
1. Nevrologik kasalliklar: Dizartriyaning asosiy sabablari orasida insult, Parkinson kasalligi,
Skleroz va boshqa nevrologik kasalliklar bor. Bu kasalliklar miyaning nutq bilan bog'liq
qismlariga ta'sir qiladi.
2. Jarohatlar: Bosh miya jarohatlari, shu jumladan, ochiq jarohatlar va boshdan olingan qon
ketishlari dizartriyani keltirib chiqarishi mumkin.
3. Genetik faktorlar: Ayrim irsiy kasalliklar va sindromlar, masalan, Dushenning muskul
distrofiyasi, dizartriya rivojlanishiga olib kelishi mumkin.
4. Infektsiyalar: Meninjit va boshqa infektsion kasalliklar, nerv tizimiga ta'sir etib, dizartriyaga
olib kelishi mumkin.
5. O'tkir va surunkali kasalliklar: O'tkir respirator infeksiyalar yoki surunkali kasalliklar ham
dizartriya holatlarini kuchaytirishi mumkin.[2]
60
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Dizartriya kamdan-kam hollarda alohida patologiya bo'lib, ko'pincha asab tizimining turli xil
buzilishlari fonida paydo bo'ladi. Uning paydo bo'lishining sabablari quyidagilar bo'lishi
mumkin:CP;meningit;ensefalit;neyrosifilis;travmatik
miya
shikastlanishi;zarba;yiringli
otit;miyadagi neoplazmalar;ko'p skleroz;miasteniya gravis;miya aterosklerozi;oligofreniya.
Ko'pincha kasallik miya yarim falajining alomati hisoblanadi. Shunga ko'ra, kasallikning
boshlanishining sabablari miya yarim palsi sabablariga o'xshaydi.Shuning uchun
maktabgacha yoshdagi bolalarda dizartriya quyidagilardan kelib chiqishi mumkin:
intrauterin gipoksiya;
toksikoz;
Rh nizosi;
tug'ilish jarohati;
ayolda somatik kasallikning mavjudligi;
umumiypatologiya;
asfiksiya;
gemolitik kasallik;
erta tug'ilish.
Dizartriya belgilariga quyidagilar kiradi:
Artikulyatsiya mushaklarining kuchsizligi mavjudligi. Biz buni turli omillar bilan ko'rishimiz
mumkin, masalan, agar bolaning og'zi ochiq bo'lsa va tili tushib qolsa, lablari kuchli siqilgan
bo'lsa yoki aksincha, so'lak oqishi ko'payadi.
Nutq nafasi buziladi, gaplashayotganda bola boʻgʻilib, tez nafas ola boshlaydi.
Ovoz oʻzgaradi, baland va xirillagan boʻlib qoladi.
Qiyinchiliklar nutqning ohangdorligi bilan yuzaga kela boshlaydi. Bunday tashxisga ega
bo'lgan bolalar tovush balandligini o'zgartira olmaydi, ularning nutqi monoton va juda tez
gapiradi yoki sekin, lekin deyarli har doim ularning nutqi tushunarsiz bo’ladi. Bunday paytda
ota-ona juda ham e’tiborlik bo’lish talab qilinadi. Juda erta yoshda bolada nutq buzilishi
allaqachon aniqlanishi mumkin. Buzilish qanchalik tez aniqlansa, shuncha yaxshi bo'ladi,
chunki shifokorlar bilan bog'lanish va maktabga tayyorgarlik ko'rish uchun ko'proq vaqt
bo'ladi. Kasallikning ayrim shakllari (davolash orqali) bolalarga maktablarda ta'lim olish
imkonini beradi, qolganlari uchun esa ma'lum ta'lim dasturlari mavjudir.[3]
Dizartriya bilan og'rigan bolalarning xususiyatlarini to'g'rilash nevrolog tomonidan
belgilanishi mumkin va protseduraning o'zi artikulyar nutq buzilishlarini bartaraf etish
choralarini ko'rishni o'z ichiga oladi, chunki kasallikning o'zi talaffuzning buzilishiga, ba'zan
esa artikulyatsiya bilan bog'liq qiyinchiliklarga olib keladi. Dizartriyani tuzatish kompleks
tarzda amalga oshirilishi kerak, jumladan, dori-darmonlarni davolash va fizioterapiya.
Dizartriyani fizioterapevtik tuzatishning eng samarali usullaridan biri bu massajdir. Bu juda
ehtiyotkorlik bilan amalga oshiriladi, chunki kuchli bosim og'zaki refleksning tiklanishiga olib
kelishi ham mumkin.[1]
Dizartriyaning kelib chiqishini oldini olish
61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
1. Salomatlikni saqlash: Umumiy sog'liqni saqlash choralarini ko'rish, masalan, jismoniy
faoliyatni oshirish va to'g'ri ovqatlanish, nevrologik kasalliklar xavfini kamaytiradi.
2. Jarohatlardan saqlanish: Sport yoki boshqa faoliyatlarda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish,
bosh jarohatlarini oldini olishga yordam beradi.
3. Tibbiy ko'riklar: Muntazam tibbiy tekshiruvlar, ayniqsa, oila tarixida nevrologik kasalliklar
bo'lgan hollarda, kasallikning erta aniqlanishiga va davolanishiga yordam beradi.
4. Reabilitatsiya: Nutq terapiyasi va reabilitatsiya dasturlari dizartriya alomatlarini
kamaytirishga yordam berishi mumkin.
5. Stressni boshqarish: Psixologik salomatlikni qo'llab-quvvatlash, stressni kamaytirish va
ruhiy holatni yaxshilash dizartriya xavfini kamaytirishi mumkin.[4]
Dizartriyali bolalar bilan ishlash quyidagilarni o'z ichiga oladi:
Nazolabial burmalarni massaj qilish. Buning uchun burundan lablargacha 5 dan 7 gacha
harakatni bajaring, nazolabial burmalarga engil teginish kerak. Bundan tashqari, bu qismni
zigzag, to'lqinli va spiral harakatlar bilan massaj qilishingiz mumkin. Akupressurani lablar
burchaklarida qilish mumkin.
Dizartriyada talaffuzni tuzatish uchun ijobiy prognoz faqat davolanishni o'z vaqtida boshlash
bilan olinishi mumkin. Davolashning muvaffaqiyati ko'p jihatdan o'rnatilgan terapiya
sxemasining ravshanligiga va bemorning o'z mehnatsevarligiga bog'liq.Oʻchirilgan dizartriya
toʻliq tuzatishdan soʻng toʻliq normallashuv uchun ijobiy prognozga ega. Bunday dizartriya
bilan og'rigan bemorlar tuzatilganidan keyin umumiy maktablarga borishlari mumkin.
Dizartriyaning to'liq o'tkir shakllari tuzatilmaydi. Bunday dizartriya bilan og'rigan bemorlarda
faqat nutq funktsiyasini yaxshilash mumkin holos. Bolalarda dizartriyaning oldini olish
ekolaliya va exopraksiya kabi tuzatish usullaridan foydalanishga qisqartiriladi.
Xulosa
Dizartriya — bu murakkab holat bo'lib, uning kelib chiqish sabablari va oldini olish usullari
haqida ma'lumot olish juda muhimdir. Har bir inson o'z salomatligini saqlash va kasalliklarni
oldini olish uchun zarur choralarni ko'rishi lozim. Dizartriyaning oldini olish va uni
boshqarish imkoniyatlari hozirgi kunda juda ham rivojlanib bormoqda.Shu sababli bolalarni
yoshlik davridanoq e’tiborli qarash va ularga alohida yondashish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Kahn, R. L. (2018). Neurology and Speech-Language Pathology: An Introduction. Springer.
2. Darley, F. L., Aronson, A. E., & Brown, J. R. (1975). Motor Speech Disorders. W.B. Saunders
Company.
3.M.Y.Ayupova Logopediya Toshkent 2008y.
4.Majidov Nevropotologiya –T.1986y.
5. Yaruss, J. S., & Quesal, R. W. (2006). Stuttering and the Quest for a Cure. In Disorders of
Fluency (pp. 99-118).
