EVFEMIZMLARNING SOTSIOMADANIY XUSUSIYATLARI

81

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

EVFEMIZMLARNING SOTSIOMADANIY XUSUSIYATLARI

Andaniyazova Dilrabo Ro‘ziqulovna

Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent

andaniyazova1406@gmail.com

https://doi.org/

10.5281/zenodo.14126975

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil

Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil

Nashr qilindi: 13-noyabr 2024 yil

Jamiyatda til va madaniyat mushtarakligi

masalasiga e’tibor kuchayganligi evfemizmlarning

nutqdagi vazifalari, evfemalashuv muammolari

zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tadqiq etilishini

taqozo etmoqda. Tilda evfemizmlarning turli ijtimoiy

qatlam va kasb egalari nutqiga xoslanishiga ko‘ra

farqlanishi, muloqot jarayonida evfemizmni tanlash va

qo‘llash ko‘p hollarda ijtimoiy omillarga bog‘liqligi,

bunga, asosan, ijtimoiy muhit, ijtimoiy rol, ijtimoiy

mavqe, ijtimoiy vaziyat, gender xoslanish kabi omillar

ta’sir etishi kabi masalalarni batafsil o‘rganish bugungi

sotsiolingvistikaning

dolzarb

masalalaridan

hisoblanadi. Maqolada mazkur masalalar atroflicha

yoritilgan.

KEY WORDS

nutq

madaniyati,

evfemizmlar,

evfemik

ifoda,

sotsiolingvistik yondashuv, gender
xoslanish.

Tilimizda muayyan bir fikrni bir qancha shakl-u shamoyilda ifodalash imkoniyati mavjud,

aynan qaysi shakl-u shamoyilni tanlash, muloqot vaziyati uchun eng uyg‘un ifodani topa bilish

nutq egasining mahorat-u malakasi, ma’rifat-u ma’naviyatiga bog‘liq

1

. Darhaqiqat, tildagi

boshqa birliklar qatorida evfemizmlardan ham o‘rinli foydalanish, suhbatdoshning ruhiyati,

ijtimoiy mavqeyi, dunyoqarashi-yu yoshiga ko‘ra mos jumlani qo‘llay olish nutqning

kommunikativ sifatlaridan hisoblanadi.

Ma’lumki, nutqda evfemizmlardan foydalanish ko‘p hollarda muayyan jamiyatda belgilangan

qadriyatlar, ijtimoiy-madaniy hamda nutqiy me’yorlarga bog‘liq bo‘ladi. Evfemizmlar kelib

chiqishi jihatidan uzoq tarixga ega bo‘lgan lisoniy hodisadir. Evfemizmlarni o‘rganish

madaniyatlararo muloqot jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni, tushunmovchiliklarni

bartaraf etib, muloqotning muvaffaqiyatli va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Shu ma’noda

evfemizmlar nutqda va madaniyat taraqqiyotida o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi.

E

vfemizm

yunoncha

euphemismos

,

eu

–

yaxshi

va

phemi

–

gapiraman

so‘zlaridan kelib chiqqan

bo‘lib, kishilarga nisbatan ishlatiladigan beodob, qo‘pol so‘zlar o‘rniga emotsional me’yoriy

bo‘lgan sinonim so‘z yoki so‘z birikmalarining qo‘llanishidir

2

. Shuningdek, evfemizm so‘z

ma’nosini yumshatuvchi vazifaga, tilning tarixiy rivojida muhim o‘ringa ham ega. Bu birliklar

muayyan tilning ichki qonuniyatlari, lisoniy mezonlari asosida yuzaga keladi.

Evfemizmlar deyarli barcha tillarda mavjud bo‘lib, ular ba’zi so‘zlarni qo‘llashda paydo bo‘lishi

mumkin bo‘lgan uyat, gunoh yoki qo‘rquv kabi salbiy ma’no va tuyg‘ularning oldini olish

uchun ehtiyoj sifatida paydo bo‘lgan. Evfemizmlarni qo‘llashdan maqsad esa nutq jarayonida

1

Маҳмудов Н. Тил. – Тошкент: Ёзувчи, 1998. – Б. 4.

2

Ҳожиев А. Тилшунослик терминларнинг изоҳли луғати. — Т.: Фан, 2002. – Б. 146.

82

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

noqulaylik tug‘dirishi mumkin bo‘lgan so‘zlar o‘rniga silliq yoki chiroyli so‘zlarni ishlatishdir.

Evfemizmlar orqali yetkazilayotgan axborotni yashirish emas, balki tegishli tushuncha va

harakatning ma’nosini saqlagan holda, uni muayyan millatning lisoniy tutumlariga mos

ifodalash maqsad qilinadi.

Mazkur mavzuga bag‘ishlangan tadqiqotlarning aksariyatida evfemizmning paydo bo‘lishi

insoniyat tafakkuri va axloqiy qadriyatlar rivoji bilan bog‘liqligi haqida aytiladi.

X.Qodirovaning ayni mavzuda olib borgan tadqiqotida ham nutqda evfemizmlarga bo‘lgan

ehtiyoj insoniyat tarixi qadar uzoqligi haqida fikrlar uchraydi: “Evfemizm nafaqat til hodisasi

(ifoda etayotgan shaxs nuqtayi nazaridan noqulay bo‘lgan birliklar o‘rnida qo‘llangan so‘z, so‘z

birikmasi yoki gap), balki insonning nutqiy vaziyatni qaysidir ma’noda o‘zgartirishga

moyilligi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Maqbul so‘z qo‘llana turib, so‘zlovchi tomonidan man

etilgan (tabu) birliklar qo‘llanishi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan nosoz muhit

yumshatiladi. Man etilgan so‘zlar esa insoniyat bilan tengqur deyilsa, mubolag‘a bo‘lmaydi”

3

.

Manbalarda evfemik ma’no yuklangan ifodalar antik davr olimlarida ham qiziqish uyg‘otgani,

jumladan, mazkur tushuncha Demokrit, Platon, Aristotel tomonidan ham tilga olingani qayd

qilinadi

4

. Ingliz tili tarixini o‘rgangan olim R.Byorchfild Choser nazmining evfemik birliklari

misolida tadqiqot olib borar ekan, evfemizm adabiyotning ham muhim uslubiy vositasi

ekanligini e’tirof etadi. Olim Choserni birinchi bor o‘z ijodida intim munosabatning evfemik

shaklini berganligini, Shekspir esa bu yo‘nalishni buzgan holda, o‘zining obrazlarini his-

hayajonli birliklar bilan ifodalab, evfemizmdan uslubiy bo‘yoqni kuchaytirish vositasi sifatida

foydalanganini ta’kidlaydi.

Evfemizm hodisasi XX asr boshlarida umumtilshunoslikda J.Vandries, L.A.Bulaxovskiy kabi

tilshunoslar tomonidan soha bilan bog‘liq adabiyotlarda qayd etilgan bo‘lib, ularning fikr-

mulohazalari evfemizm mohiyati tavsifining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Ushbu hodisani alohida millat, alohida jins vakillari (masalan, oltoy ayollari nutqi) misolida

tadqiq etgan olimlar A.N.Samoylovich, N.A.Baskakovlar hisoblanadi. Ular evfemizmni ko‘p

qirrali etnik hodisa sifatida yoritishga harakat qiladilar. E.A.Agayan, O.N.Turbachevlar ham

ma’lum guruh, mentalitet doirasida ushbu jarayonni tadqiq etadi. Masalan, O.N.Turbachev

Yevropa ovchilari va ov mavsumi bilan bog‘liq evfemizmlarning Shvesiya, Finlyandiya,

Estoniya kabi mamlakatlar xalqi nutqida ishlatilishini kuzatsa, E.A.Agayan arman qishloqlari

aholisi nutqidagi evfemizatsiya jarayonini o‘rgandi. S.Otaev turkman tili evfemizmlari,

G.G.Musaboev qozoq tili evfemizmlari, V.P.Darbakova mongol xalqi evfemizmlari,

N.G.Mixaylovskaya Uzoq Sharq – Chukot, Nanay xalqlari tilida uchraydigan evfemizmlarni

ilmiy tahlil qilishgan. Shuningdek, Tuva tilida

uchraydigan evfemizmlar borasida

S.P.Vanshteyn, Sh.Ch.Sat, ingliz tilida uchraydigan evfemizmlar xususida I.V.Arnold kabi

tadqiqotchilar ham o‘z ishlarida ma’lum darajada fikr bildirganlar. A.A.Reformatskiy tabu

o‘rnida qo‘llanilayotgan evfemik birliklarni etnik taraqqiyot bilan bog‘liq deb hisoblaydi.

Tabuning paydo bo‘lishiga turli bid’at va xurofotlar sabab bo‘lganligini aytib, evfemizmlar

uning nomini yopish uchun xizmat qilishini ta’kidlaydi. R.A.Budagov tabuning paydo

bo‘lishiga insoniyatning e’tiqodi turtki bo‘lganligini va bu ma’lum ma’noda tafakkur rivojining

asosi ekanligini e’tirof etgani holda, evfemizm yuzaga kelishida muhim omil emas deb

hisoblaydi. Chunki tabu boshqa sabablarga ko‘ra vujudga kelgan. Evfemizm esa nutqiy

madaniyat yuzasidan aytish noqulay bo‘lgan vaziyatni yumshatish uchun qo‘llanadi.

Evfemiya hodisasi bilan shug‘ullangan tilshunoslarning har biri uning turli belgilariga

asoslangan tasniflarini ham u yoki bu darajada amalga oshirishga harakat qilishgan. Hodisa

boshqa lisoniy birliklardek serqirra bo‘lgani kabi, bu tasniflarda evfemizmlarning turli

qirralariga e’tibor qaratilgan bo‘lib, qo‘lga kiritilgan natijalar ham turlicha. Bu turli-

tumanliklar qarama-qarshidek tuyulsa-da, aslida bir-birini to‘ldirishga xizmat qilishini

3

Қодирова Х. Ўзбек тилида эвфемизм ва дисфемизм. Ўқув-услубий қўлланма. – Тошкент, 2013.

4

Бу ҳақда қаранг: Қодирова Х. Кўрсатилган манба. – Б. 12.

83

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

ta’kidlash lozim. Jumladan, rus tilshunosi R.A.Budagov evfemizmlarni ikki yirik turga bo‘lishni

taklif etadi:

a) badiiy til evfemizmlari;

b) turli jargon evfemizmlari.
Birinchi turga qo‘pol so‘zni ifodalamaslikka intilish asosida yuzaga kelgan evfemizmlar

kiritilgan. R.A.Budagov kontekstual evfemizmlarni alohida guruhlaydi. Ular nisbatan

mukammalroq va fikrni ifoda etayotgan shaxsning fe’l-atvori hamda matn shartiga asoslanadi.

Kontekstual evfemizmlarni E.P.Senichkina okkazional evfemizm deb nomlaydi. Ular doimo

nutqda yuz beradi va evfemiya hodisasining barcha talablariga javob beradi, ammo tayyor

qolipga ega bo‘lmaydi. Odatda, bunday evfemizmlar obrazli va metaforik tabiatli bo‘ladi. Bu

xildagi evfemizmlar A.M.Katsevning ham e’tiboridan chetda qolmagan. Uning fikricha,

okkazional evfemizmlar kuchli evfemik ta’sir (bo‘yoq)ga ega. Ular yangi — shaklga

kiritilmagan. E.P.Senichkina okkazional evfemizmlar bilan bir qatorda quyidagi turkumlarni

ajratadi: tilda o‘z qolipiga ega va ifodalovchi uchun ma’lum bo‘lgan evfemizmlar, kelib chiqishi

ifodalovchi uchun noma’lum (biror shaxs yoki narsa-hodisa bilan bog‘liq) bo‘lgan evfemizmlar,

shuningdek, tarixiy evfemizmlar va disfemizmlar.
Turk tilshunosi Dog‘an Aksan mazkur tushunchaga nisbatan “chiroyli nomlash” atamasini

qo‘llaydi va tildagi bu hodisa dunyoning har bir tilida uchraydigan o‘zgaruvchan hodisa

ekanligini va qo‘rquv, jirkanish, ko‘ngilga tegish kabi holatlarning oldini olishga

qaratilganligini ta’kidlaydi

5

.

Ko‘rinadiki, barcha tilda keng tarqalgan evfemizmlar tadqiqotchilar tomonidan turli nuqtayi

nazardan baholangan

6

. Hatto muayyan so‘zning evfemizmga aylanish sabablari va uning

sotsiomadaniy jihatlari misolida tadqiqotlar ham olib borilgan

7

. Jumladan, Dog‘an Aksanning

tadqiqotida jamiyatda noqulay vaziyat yaratuvchi yoki ochiq aytish uyat sanaladigan biologik

ehtiyoj qondiriladigan joylarning nomlari, ularning evfemiklashuvi, so‘zning tarixiy

shakllanishi faktlar asosida yoritilgan. Muallif bunday so‘zlardan foydalanish paytida sezilgan

noqulaylik tufayli ularning nomi “qog‘ozga o‘rab” aytilishi yoki yopiq tarzda tilga olinishi

boshqa evfemik birliklarga qaraganda kuchli ekanini aytadi. Tildagi bu jarayon bir xil

tushuncha, hodisa yoki hissiyotga mos keladigan yangi so‘zlarning qo‘llanilishiga olib keldi.

O‘zbek tilida ham

hojatxona

so‘zi bilan bog‘liq turli shakllar qo‘llaniladi. Masalan,

maktabgacha ta’lim muassasalarida, boshlang‘ich sinflarda bu so‘z bilan bog‘liq mavjud

qoliplar bo‘lib, ular bolalarga ijtimoiy odob doirasidagi darslarda o‘rgatiladi.

O‘zbek tilshunosligida evfemizmlar masalasiga bag‘ishlangan dastlabki tadqiqotlar sifatida

N.Ismatullaevning “Hozirgi o‘zbek tilida evfemizmlar” nomli dissertasiyasi tilga olinadi. Olim

tadqiqotida evfemizmning paydo bo‘lish tarixiga to‘xtalib, uning tabu bilan bog‘liqligini

ta’kidlaydi. Shuningdek, evfemizm tasnifi xususida turli tilshunos olimlar qarashlariga fikr

bildirib, o‘z ishlarida uning yaratilish sabablariga ko‘ra tasnifini taklif etadi

8

.

Keyinchalik A.Omonturdiev evfemizmni uslubshunoslikning tadqiqot obyekti sifatida keng

doirada o‘rganib, o‘zbek nutqining evfemik asoslarini tadqiq qilgan. U ham yuqoridagi fikrga

5

Aksan, Doğan (2003). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu. – S. 98.

6

Çiftoğlu Çabuk, Arzu “Türkçedeki Örtmece Sözlerin Oluşum Yolları”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2015. 4(5):

136-160; Baykara, Sadık. Yeni Uygur Türkçesinde Örtmeceler. Doktora Tezi. Kayseri: Yerciyes Üniversitesi. 2020;

Chuldum-Ool, Aygulya. Tuva Türkçesinde Tabu ve Örtmece Sözler. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.

2016.

7

Akbulak Özlem. Örtmece Sözlere Bir Örnek Olarak Tuvalet Sözcüğünün Değerlendirilmesi // Kültür Araştırmaları

Dergisi.Yıl 2022, Sayı: 15, 271-287, 10.12.2022.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/kulturder/issue/73695/1198382

8

Исматуллаев Н. Эвфемизмы в современном узбекском языке: Автореф. дис… канд. филол. наук. – Ташкент,

1963. – 19 с.

84

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

qo‘shilgan holda, evfemizmlarni etimologik, ijtimoiy-madaniy aspektda o‘rganish kerak deb

hisoblaydi. Evfemik ma’noning evolyusiyasiga, yondosh hodisalarga va til sathiga

munosabatiga e’tiborini qaratadi. Shu bilan birga, uni qo‘llanish darajasiga ko‘ra umumnutqiy

va xususiy nutqiy evfemaga ajratib, ifoda usullarini o‘rganadi. Tasnifiy xarakterdagi bu

izlanish o‘zbek tili nutqining evfemik birliklari haqida ko‘proq amaliy ma’lumot beradi

9

.

Ko‘rinadiki, evfemizm o‘zbek tilshunosligida ham keng o‘rganilgan bo‘lib, bugungi kunga

qadar yuqorida sanab o‘tilgan olimlar tomonidan evfemizmning ko‘proq nutqiy qatlam

sifatidagi xususiyatlari sistemali tadqiq etilgan. Uning yondosh hodisalarga munosabati,

turdosh bo‘lgan troplari, til sathidagi o‘rni belgilanganligi, lisoniy va nutqiy evfemalar

farqlanib, evfemik ma’no kategoriyalari funksional-uslubiy jihatdan tasnif qilinganligi

ahamiyatli. Qolaversa, o‘zbek tilshunoslari orasida ayni masala yuzasidan hanuz bahs

munozaralar olib borilayotganligi uning turli sohalar bo‘yicha chuqurroq o‘rganilishi

lozimligidan dalolat beradi. Keyingi yillarda evfemizmlar turli yondashuvlar asosida tadqiq

qilinmoqda. Bu borada tadqiqotchi S.Samandarovaning evfemizmlarni sotsiolingvistik

aspektda tadqiq qilayotgani va olib borayotgan kuzatuvlari diqqatga molik. S.Samandarova

o‘zbek publitsistik matnlarda uchraydigan evfemizmlarni quyidagi tasnif qiladi:

-

axboriy:

-

tahliliy;

-

badiiy-publitsistik.

Tadqiqotchi publitsistik matnlarda uchraydigan evfemizmlarni mavzuviy jihatdan turlarini

esa quyidagi semantik guruhlarga bo‘lib o‘rgangan:

-

kasbiy evfemizmlar;

-

kasallikni bildiruvchi evfemizmlar;

-

o‘lim mavzusi bilan bog‘liq evfemizmlar;

-

jins turlariga oid evfemizmlar;

-

jinoyat bilan bog‘liq evfemizmlar;

-

siyosiy evfemizmlar

10

.

Ma’lumki, ba’zi so‘zlarning ma’nosida muayyan vaziyat yoki davr talabi bilan ijobiylik yoki

salbiylik ottenkalari o‘zgaradi. Masalan, tildagi

majruh

so‘zi vaqt o‘tishi bilan nogiron

so‘zidan

ko‘ra ko‘proq haqoratomuz qo‘llanishga ega bo‘ldi. Buning o‘rniga evfemizm sifatida

nogiron

so‘zi qayta iste’molga kirdi. Shubhasiz, vaqt o‘tishi bilan so‘zlardagi ijobiy va salbiy bo‘yoq

ham u yoki bu tarzda o‘zgarib turadi. Evfemizmlarning bu xususiyati tilning lug‘at qatlamini

sinonimik evfemik so‘zlar bilan boyitib turuvchi etnolingvistik omil hisoblanadi.

Ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar yangi-yangi nutqiy birliklarning vujudga kelishiga sabab

bo‘lganidek, siyosiy shaxslarni ham umumaxloqiy va madaniy jihatdan to‘g‘ridan to‘g‘ri

ifodalamaslikka urinish holatlari yangi birliklarning vujudga kelishiga yoki mavjud atov

birliklarining yangi ma’no va vazifa kasb etishiga sabab bo‘lishi mumkin, deb yozadi tilshunos

X.Qodirova. Olima A.Qodiriy asarlaridagi evfemizmlar bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqot olib

borgan. Uning quyidagi fikrlari va

valine’mat

so‘zi borasidagi tahlillari bevosita

evfemizmlarning sotsiomadaniy xususiyatlari bilan bog‘liqdir: “A.Qodiriy asarlarida

valine’mat

so‘zini ikki xil ma’noda uchratish mumkin: kinoyaviy evfemik ma’no va

tabulashgan evfemik ma’no. Har ikki ma’no matnda qurshov asosida yuzaga chiqadi:

Bas,

siz bilan biz ishchi-dehqon xodimi bo‘la turib, nega valine’matimizga oyog‘ xizmatini o‘taymiz

(A.Qodiriy “Shallaqi”). Bu yerda Stalin nomini almashtiruvchi mazkur ifoda uslubiy evfema

sifatida hurmat munosabatini yuzaga keltirgan desak, to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bu so‘z kinoya

asosidagi evfema sifatida qaralishga loyiq. Quyidagi jumlada birlik o‘z ma’nosida yuzaga

9

Омонтурдиев А. Ўзбек нутқининг эвфемик асослари. – Термиз: НС, 2000. – 128 б.

10

Samandarova S. Publitsistik matnlarda evfemiya hodisasining namoyon bo‘lishi // O‘zMU xabarlari jurnali. 2021/5-

son. – B. 284-287.

85

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

chiqqan va evfemik “ohangdan” xolidek tasavvur uyg‘otadi:

Qullaridan biri valine’matimga

ikki kalima arzim bor, deydir.

(A.Qodiriy. “Mehrobdan chayon”). “Valine’mat”ning ismini

tutishga istihola mavjudligi uning evfemikligini ko‘rsatadi”

11

.

Hozirgi kunda tilimizda “katta” (hokimiyat kishisi) birligi ham siyosiy shaxslar qatorini

kengaytiruvchi evfemik vosita sifatida bir qadar faollashgan. Mazkur evfemizm nutq

vaziyatiga ko‘ra ham ijobiy, ham salbiy ma’no tashishi mumkin. Ba’zan esa muayyan

insonning ismini oshkor qilmaslik maqsadida ham bu birlik qo‘llanadi. Tinglovchida mavhum

shaxsga nisbatan hurmat hissini paydo qilishda ham

katta, kattakon

evfemizmidan

foydalanish kuzatiladi. X.Qodirova bu kabi evfemizmlarni shaxsni anglatuvchi evfemik

ma’noli birliklar sifatida tahlil qilgan. Shuningdek, tilimizda insonning jismoniy holatini

anglatuvchi evfemik ifodalar ham mavjudki, ular nafaqat so‘zlashuvda, balki badiiy

matnlarda ham muhim vazifa bajaradi. Masalan, homila bilan bog‘liq ifodalarning yuklik,

homilalik, og‘ir oyoq, ikkiqat; tumsa, qisr (tug‘mas yoki tug‘may qolgan xotin) kabi shakllari

tilning ijtimoiy qatlamida ancha turg‘unlashgan evfemizmlar hisoblanadi.
Ma’lumki, mustaqillik yillarida milliy ommaviy axborot vositalarida bir nechta tushunchalar

ijtimoiy-siyosiy sabablarga ko‘ra atayin evfemizmlashtirildi. Masalan, o‘zbek tilida odamning

jismoniy kamchiliklarini anglatuvchi cho‘loq, ko‘r, kar, soqov kabi tushunchalar bor. Bu kabi

so‘zlarning evfemik variantlari yuzaga kelishi sabablari haqida S.Samandarova shunday

yozadi: “Bugungi kun o‘zbek sotsial madaniyati uchun bu tushunchalarni publitsistik

matnlarda ommaga ochig‘icha bayon qilish bir qadar madaniylik talabiga rioya qilinmagandek

tuyuladi. Xususan,

ko‘r

tushunchasini o‘zbek ijtimoiy sotsiol madaniyati dag‘al deb baholagani

uchun milliy publitsistikada bu so‘z ko‘rish bilan nuqsoni bor, deya evfemizmlashtirilgan.

Ko‘rinadiki,

ko‘r

degan dag‘al tushuncha bitta so‘z bilan ifodalanadi, lekin u

evfemizmlashtirilganda publitsistik matnlarda unga teng keladigan muqobil bitta so‘z yo‘q.

Shuning uchun u birikma bilan ifoda qilinyapti. Va bu o‘zini oqlaydi. Xuddi shunga o‘xshash

kar so‘zi eshitish bilan nuqsoni bor, soqov, cho‘loq kabi tushunchalar esa

jismoniy imkoniyati

cheklangan

singari birikmalar yordamida evfemizmlashtirilgan”

12

.

So‘nggi yillarda tilda faol qo‘llanayotgan evfemik ifodalar qatorida

kam ta’minlangan

,

ijtimoiy

himoyaga muhtoj, ehtiyojmand oila

,

imkoniyati cheklangan

,

nogironligi bor

kabi ijtimoiy-

madaniy evfemizmlar kabi birikmalar ham mavjud. O‘zbek o‘quvchisi

kam ta’minlangan

,

ijtimoiy himoyaga muhtoj, ehtiyojmand

kabi ifodalarning kambag‘al ma’nosini anglashini

qiynalmay tushunadi. Publitsistik matnlarda ham mazkur birliklar faol qo‘llanilmoqda:

“Adolat” partiyasi

Ehtiyojmand

aholini ishga qabul qilganlik uchun soliq imtiyozlarini belgilash

tashabbusi bilan chiqdi.

Gazetadan;

Shuningdek, mamlakatimizda

ehtiyojmand

aholini qo‘llab-

quvvatlash bo‘yicha boshlangan islohotlarni izchil davom ettirish va kelgusi uch yilda

kambag‘allik darajasini 7 foizgacha pasaytirish maqsadini to‘la amalga oshirish yo‘lida

taʼsirchan chora-tadbirlar hayotga tatbiq etilmoqda.

Gazetadan.

S.Samandarova bu kabi evfemizmlar haqida shunday yozadi: “Vaqt o‘tgani sari bu so‘zlarning

kundalik muloqot tiliga ham ko‘chib borayotgani bir jihatdan so‘zlashuv uslubining

madaniylashtirayotgan hodisa bo‘lsa, ikkinchi tomondan evfemizmlarning yangilanishiga ham

turtki bo‘ladi. Masalan, kam ta’minlangan birikmasini so‘zlashuv uslubida ishlatilayotganini

inkor eta olmaymiz. Shu sababdan so‘nggi yillarda publitsistik matnlarda bu birikmalar

o‘rnida

ehtiyojmand

so‘zi qo‘llanila boshlandi. Hatto bu kabi ba’zi evfemizmlar ma’lum

vaqtdan so‘ng disfemizmga aylanishi ham kuzatilmoqda. Masalan, o‘n yil ilgari publitsistik

11

Бу ҳақда қаранг: Қодирова Х. Ўзбек тилида эвфемизм ва дисфемизм. Ўқув-услубий қўлланма. – Тошкент. –

Б.12.

12

Samandarova S. Publitsistik matnlarda evfemiya hodisasining namoyon bo‘lishi. O‘zMU xabarlari jurnali. 2021/5-

son. – B. 284-287.

86

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

matnlarda majruh tushunchasiga nisbatan

nogiron

so‘zini evfemizm tarzida ishlatish me’yoriy

holat sifatida qabul qilingan. Bugungi kunga kelib esa ba’zi tahririyatlarda bu so‘zni qo‘llash

senzura darajasiga ko‘tarilgan. So‘nggi 5-6 yil ichida

nogiron

so‘zining ko‘plab evfemik

o‘rindoshlari paydo bo‘ldi”.

13

Bu o‘rinda ta’kidlash joizki,

ehtiyojmand

so‘zi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ning yangi nashriga

ham kiritilgan va quyidagi izoh va illyustrativ misollar bilan dalillangan: “

EHTIYOJMAND

Biror narsaga zaruriyati, muhtojligi boʻlgan; moddiy jihatdan nochor, moddiy ko‘makka

muhtoj.

Ehtiyojmand oila

.

▬

Ehtiyojmand oilalarni qoʻllab-quvvatlash mexanizmini yanada

takomillashtirish masalalari muhokama qilindi

. Gazetadan”

14

.

Aksariyat lingvomadaniyatlarda keng tarqalgan evfemik so‘zlardan biri “o‘lim”dir.

Insonlarning tasavvurida o‘lim eng katta baxtsizlik sanaladi. Shuning uchun ko‘pchilik

xalqlarning tilida

o‘lim

so‘zi tilga olinmaydi va u turli evfemik so‘zlar va iboralar vositasida

ifodalanadi. Masalan, o‘zbek tilida:

vafot etmoq, olamdan o‘tmoq, bandalikni bajo keltirmoq,

halok bo‘lmoq, qazo qilmoq, ketmoq, o‘tmoq, kuzatmoq, xayrlashmoq, mangu uyquga ketmoq,

abadiy uyquga ketmoq, tuproqqa qaytmoq.

15

Yoki ba’zi hududlarda

qovun ekishga ketmoq

,

pishmaydigan qovunlar yurtiga ketmoq

,

yantoq ekishga ketmoq, kapalakka aylanmoq, bir

hovuch duoga aylanmoq

tarzidagi ifodalar ham aynan o‘lim bilan bog‘liq tushunchalarni

anglatadi.
Xitoy tilidagi evfemizmlarning ijtimoiy-madaniy xususiyatlarini tadqiq etgan Sh.Shamsieva

xitoy tilida ham o‘lim bilan bog‘liq so‘z va iboralar evfemiyaga uchraganini, bunga sabab

birinchidan, buddizm ta’limoti bilan bog‘liqligi va unga ko‘ra, o‘lim ortida kishining tiriklik

chog‘ida qilgan har bir yomon xatti-harakati uchun jazo kutayotganligi bo‘lsa, ikkinchidan,

o‘lim tushunchasi kasallik ortidan ergashib keluvchi yoqimsiz hodisa sifatida talqin etilishi

haqida yozadi. Xitoy tilida o‘lim ma’nosini bildiruvchi

abadiy dunyoga ketish, o‘zga dunyoga

kuchib o‘tish, abadiy uyqu, dam olish, uzoq safarga yo‘l olish, osmonga qaytish

kabi evfemizmlar

qo‘llanishini misol sifatida keltiradi.

16

Evfemizmlar mavzusiga murojaat qilinganda, nafaqat evfemik iboralar, balki shu evfemizmga

ehtiyoj tug‘dirgan ijtimoiy-madaniy va til sharoiti ham tadqiq etiladi. O‘zbek tilidagi

evfemizmlar ham xalqning milliy madaniyati bilan bog‘liq tarzda yuzaga keladi. Muloqotdan

ko‘zlangan maqsadni amalga oshirish uchun ijtimoiy odob bilan birga nutqiy etiket ham

muhim hisoblanadi. Bu borada evfemizmlarning o‘rni ayniqsa, muhimdir. Masalan,

evfemizmlar o‘rnida disfemizmlardan foydalanilsa, nutqning kommunikativ sifatlardan biri

nutqning jo‘yaliligi buziladi. Har qanday nutq ifodalamoqchi bo‘lgan axborotning mazmuni,

tinglovchi yoki o‘quvchining yoshi, ijtimoiy maqomi, nutqning yozma yoki og‘zaki ekanligi,

nutq vaziyatiga to‘la mos kelishi zarur, jo‘yalilik sifati shu asosda voqelanadi. Olib borilgan

tadqiqotlarda ham o‘rta yoshli kishilar muloqot faoliyati tahlil qilinganda, ular nutqida

ishlatilayotgan evfemik birliklar iltimos, maslahat, darak mazmunidagi nutqiy aktlar

hisoblanishi, ular gender xususiyatiga ko‘ra ham farqlanishi ko‘p ta’kidlangan. Shu o‘rinda

aytib o‘tish joizki, so‘zlovchi tinglovchiga nisbatan shunchaki axborot uzatmaydi. Berilayotgan

axborot mazmunida so‘zlovchining maqsadi, shuningdek, milliy madaniy qarashlar yuzaga

chiqadi. Kommunikasiya jarayonidan shaxslarning e’tiqodi, ijtimoiy mavqeyi, jinsi, yoshi, aqliy

va ruhiy holatini anglab olish mumkin. Umuman, “sotsiomadaniy pragmatikaning asosiy

vazifasi til tizimi boyligidan ma’lum bir ijtimoiy guruh yoki jamoa doirasida foydalanish

me’yorlarini aniqlashdir. Me’yor (norma) tushunchasi tilshunoslar va sotsiologlar tomonidan

turlicha talqin qilinib kelinmoqda, bir tomondan, u umumiy hayotiy tajriba asosida yuzaga

13

Samandarova S. Ko‘rsatilgan manba. – B. 285.

14

Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa uyi, 2022. 2-жилд. – B. 14.

15

Usmanova Sh.R. Tarjimaning lingvomadaniy aspektlari. Darslik. – Toshkent: ToshDShI, – 2017. – Б.142.

16

Шамсиева Ш. Хитой тилидаги эвфемизмларнинг ижтимоий-маданий хусусиятлари // “Ўзбекистонда хорижий

тиллар” илмий-методик электрон журнал № 4 (23) / 2018. – Б. 55-61.

87

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)

keladigan doimiy, odat tusiga kirgan harakatga taalluqli bo‘lsa, ikkinchi tomondan, jamoa

tomonidan ma’qullangan qoidalar to‘plamiga oiddir”.

17

Ma’lumki, davr taqozosiga ko‘ra rus tiliga nisbatan izzat-hurmatni anglatuvchi evfemalar ko‘p

bo‘lgan. Misol uchun,

og‘amiz, ulug‘ og‘amiz, katta millat

kabi. Bugungi kun

sotsiomadaniyatida esa mazkur qo‘llanish me’yor hisoblanmaydi. Shu jihatdan olib qaraganda,

muayyan davr uchun faol bo‘lgan evfemizlar boshqa bir davr uchun arxaiklashadi va nofaol

birlikka aylanadi.
Umuman, jamiyatda til va madaniyat mushtarakligi masalasiga e’tibor kuchayganligi

evfemalashishning yangi qirralari, evfemalashuv muammolari zamonaviy ilmiy yondashuvlar

asosida tadqiq etilishini taqozo etmoqda. Tilda evfemizmlarning turli sotsial qatlam va kasb

egalari nutqiga xoslanishiga ko‘ra farqlanishi, muloqot jarayonida evfemizmni tanlash va

qo‘llash ko‘p hollarda ijtimoiy omillarga bog‘liqligi, bunga, asosan, ijtimoiy muhit, ijtimoiy rol,

ijtimoiy mavqe, ijtimoiy vaziyat, gender xoslanish kabi omillar ta’sir etishi kabi masalalarni

batafsil o‘rganish bugungi sotsiolingvistikaning dolzarb masalalaridan hisoblanadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Маҳмудов Н. Тил. – Тошкент: Ёзувчи, 1998. 40 б.

2.

Ҳожиев А. Тилшунослик терминларнинг изоҳли луғати. – Тошкент: Фан, 2002. – Б.

146.

3.

Қодирова Х. Ўзбек тилида эвфемизм ва дисфемизм. Ўқув-услубий қўлланма. –

Тошкент, 2013.

4.

Aksan, Doğan (2003). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Türk Dil

Kurumu. – S. 98.

5.

Çiftoğlu Çabuk, Arzu “Türkçedeki Örtmece Sözlerin Oluşum Yolları”. Manas Sosyal

Araştırmalar Dergisi, 2015. 4(5): 136-160.

6.

Baykara, Sadık. Yeni Uygur Türkçesinde Örtmeceler. Doktora Tezi. Kayseri: Yerciyes

Üniversitesi. 2020.

7.

Akbulak Özlem. Örtmece Sözlere Bir Örnek Olarak Tuvalet Sözcüğünün

Değerlendirilmesi // Kültür Araştırmaları Dergisi.Yıl 2022, Sayı: 15, 271-287, 10.12.2022.

https://dergipark.org.tr/tr/pub/kulturder/issue/73695/1198382

8.

Исматуллаев Н. Эвфемизмы в современном узбекском языке: Автореф. дис… канд.

филол. наук. – Ташкент, 1963. – 19 с.

9.

Омонтурдиев А. Ўзбек нутқининг эвфемик асослари. – Термиз: НС, 2000. – 128 б.

10.

Samandarova S. Publitsistik matnlarda evfemiya hodisasining namoyon bo‘lishi //

O‘zMU xabarlari jurnali. 2021/5-son. – B. 284-287.

11.

Oʻzbek tilining izohli lugʻati. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa uyi,

2022. 2-жилд.

12.

Usmanova Sh.R. Tarjimaning lingvomadaniy aspektlari. Darslik. – Toshkent: ToshDShI,

– 2017.

13.

Шамсиева Ш. Хитой тилидаги эвфемизмларнинг ижтимоий-маданий

хусусиятлари // “Ўзбекистонда хорижий тиллар” илмий-методик электрон журнал № 4

(23). 2018.

14.

Cафаров Ш. Социомаданий ва когнитив прагмалингвистика йўналишлари //

Хорижий филология. №1, 2017.

15.

Гулямова Ш. Ўзбек тили эвфемизмларининг гендер хусусиятлари: филол. фан.

бўйича фалс. д-ри (Рhd) дисс. – Бухоро, 2020. – 162 б.

17

Cафаров Ш. Социомаданий ва когнитив прагмалингвистика йўналишлари // Хорижий филология. №1, 2017.

– Б. 41.