61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
MUNTAZAM JISMONIY MASHQLAR VA ULARNING
SURUNKALI KASALLIKLARNI BOSHQARISHDAGI
AHAMIYATI
Mamatkulova Xurshidabonu Anvarjon qizi
CAMU Xalqaro Tibbiyot Universiteti Tibbiyotda xorijiy til fanni
assistenti,
Xusanov Og‘abek
CAMU Xalqaro Tibbiyot Universiteti Davolash yo‘nalishi 124-guruh
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14281887
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 5-dekabr 2024 yil
Mazkur maqolada surunkali kasalliklarni
boshqarishda muntazam jismoniy mashqlarni
qo‘llashning samaradorligi tahlil qilinadi. Aerobik,
kuchaytiruvchi va egiluvchanlik mashqlari qandli
diabet,
gipertenziya
va
yurak-qon
tomir
kasalliklari
kabi
surunkali
kasalliklarni
boshqarishdagi ahamiyati haqida ma’lumotlar
keltirilgan.
Natijalar
muntazam
mashqlar
yordamida qon bosimi, qondagi glyukoza darajasi
va hayot sifatini yaxshilash mumkinligini
ko‘rsatadi. Tadqiqot kelgusida jismoniy faollikni
targ‘ib qilish uchun raqamli texnologiyalarning
rolini o‘rganishni taklif etadi.
jismoniy mashqlar, surunkali
kasalliklar, diabet,
gipertenziya,
hayot sifati, sog‘liqni saqlash.
Kirish.
Surunkali kasalliklar, jumladan qandli diabet, gipertenziya va yurak-qon tomir
kasalliklari, dunyo miqyosida kasallanish va o‘limning asosiy sabablaridan biri bo‘lib
qolmoqda. Ushbu kasalliklar har yili millionlab odamlarning hayotini qisqartirish bilan birga,
global sog‘liqni saqlash tizimlariga ulkan iqtisodiy yukni ham yuklaydi. Statistika shuni
ko‘rsatadiki, surunkali kasalliklar faqat rivojlangan mamlakatlar emas, balki rivojlanayotgan
davlatlar orasida ham keng tarqalgan bo‘lib, o‘sib borayotgan urbanizatsiya, noto‘g‘ri
ovqatlanish va harakatsiz turmush tarzi bu muammoni yanada kuchaytirmoqda.
Tibbiyot sohasidagi innovatsion yutuqlar, yangi dori-darmonlar va texnologiyalar
kasalliklarni aniqlash va davolash imkoniyatlarini kengaytirdi. Biroq, bu yutuqlar ko‘pincha
kasallikni faqat alomatlarini nazorat qilishga qaratilgan bo‘lib, uzoq muddatli boshqaruvni
ta'minlashda doimiy jismoniy mashqlar kabi turmush tarzini o‘zgartirishga asoslangan usullar
bilan taqqoslaganda, kam samarador bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, muntazam jismoniy mashqlar
sog‘liqni yaxshilashning arzon va samarali usuli sifatida nafaqat kasalliklar bilan kurashish,
balki ularning oldini olish imkoniyatini ham beradi.
Shuningdek, jismoniy mashqlarning ruhiy salomatlikka ijobiy ta'siri ham e'tibordan chetda
qolmadi.
Stress,
depressiya
va
xavotir
surunkali
kasalliklarning
kechishini
murakkablashtirishi mumkin, shu sababli jismoniy faollik nafaqat jismoniy, balki ruhiy
farovonlikni ham yaxshilash uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Materiallar va metodlar.
Mazkur tadqiqotda muntazam jismoniy mashqlar qandli diabet,
gipertenziya va yurak-qon tomir kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarning sog‘lig‘iga ta’siri
chuqur o‘rganildi. Aerobik mashqlar (masalan, yurish va yugurish), kuchaytiruvchi mashqlar
(og‘irlik ko‘tarish yoki rezina tasmalardan foydalanish), va egiluvchanlikni oshiruvchi
62
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
mashqlar (masalan, yoga)ning har bir turi turli xil sog‘liq ko‘rsatkichlarini yaxshilashda
qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilindi.
Ushbu tadqiqotda 2015-yildan 2023-yilgacha bo‘lgan davrda chop etilgan adabiyotlar chuqur
tahlil qilindi. O‘rganish uchun eng dolzarb bo‘lgan ilmiy maqolalar, tasodifiy nazorat ostidagi
sinovlar (RCT), kohort tadqiqotlari va meta-tahlillar tanlandi. Tadqiqotning asosiy e'tibori
aerobik mashqlar (masalan, yurish va yugurish), kuchaytiruvchi mashqlar (masalan,
og‘irliklar bilan ishlash yoki rezina tasmalardan foydalanish), va egiluvchanlikni oshiruvchi
mashqlar (masalan, yoga va stretching)ning surunkali kasalliklarni boshqarishdagi ta’sirini
baholashga qaratildi.
Mashqlar bemorlarning yoshiga, jinsi va surunkali kasallik turi bo‘yicha moslashtirildi.
Tadqiqot davomida har bir mashq turi bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqildi va ularning
kasalliklar ustidagi ta’siri o‘rganildi. Bunda asosiy mezonlar sifatida qondagi glyukoza darajasi,
arterial qon bosimi va hayot sifati o‘zgarishlari kuzatildi. Shuningdek, ma'lumotlar yig‘ishda
zamonaviy texnologiyalar va statistik usullar qo‘llanilib, bemorlarning mashqlarga rioya qilish
darajasi va ular uchun qulaylik darajasi tahlil qilindi. Natijalar yaxlitlikni ta'minlash uchun
turli guruhlar o‘rtasida taqqoslandi.
Qo‘shimcha ravishda, tadqiqot davomida ruhiy salomatlik omillari ham hisobga olindi, chunki
stress va depressiya kabi holatlar surunkali kasalliklarning kechishini murakkablashtirishi
mumkin. Ushbu omillar jismoniy mashqlarning umumiy ta’sirini yanada yaxshiroq
tushunishga imkon berdi.
Natijalar.
Olingan natijalar muntazam jismoniy mashqlarni qo‘llash surunkali kasalliklar
bilan og‘rigan bemorlarning sog‘lig‘iga sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi.
Qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda HbA1c ko‘rsatkichi o‘rtacha 0,8% ga pasaygani
kuzatildi. Bu diabetni boshqarishda muhim ko‘rsatkich bo‘lib, glyukoza nazoratining
yaxshilanishini anglatadi.
Gipertenziya bilan og‘rigan bemorlarda muntazam aerobik mashqlar natijasida sistolik qon
bosimi o‘rtacha 10-15 mm sim. ust. ga tushdi. Ushbu ko‘rsatkich gipertenziyani boshqarish
uchun klinik jihatdan sezilarli deb baholandi. Bundan tashqari, yurak-qon tomir kasalliklariga
chalingan bemorlarda funksional salohiyat o‘rtacha 25% ga oshdi, bu esa bemorlarning
kundalik faoliyatda o‘zini qulay his qilishiga imkon yaratadi.
Hayot sifatini o‘lchashda foydalanilgan ko‘rsatkichlar muntazam jismoniy faollik bilan
shug‘ullangan bemorlarning holati 30% yaxshilanganini ko‘rsatdi. Ruhiy holatni yaxshilashda
jismoniy mashqlar stressni kamaytirishga va depressiyadan himoyalanishga yordam bergan.
Shuningdek, tadqiqot ishtirokchilari o‘zlarining umumiy energiya darajasi va jismoniy
chidamliligida sezilarli o‘zgarishlarni qayd etishdi.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, jismoniy mashqlar nafaqat kasalliklarni boshqarishda,
balki ularning oldini olishda ham samarali vosita bo‘lishi mumkin. Bemorlar mashq
dasturlariga doimiy ravishda rioya qilganda, natijalar yanada barqaror va samarali bo‘lishi
aniqlangan. Bu esa muntazam mashqlarni sog‘liqni saqlashning ajralmas qismi sifatida qabul
qilish zaruratini yana bir bor ta'kidlaydi.
Munozara.
Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, muntazam jismoniy mashqlar
surunkali kasalliklarni boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Aerobik mashqlar qondagi
glyukoza darajasini pasaytirish va qon bosimini nazorat qilishda muhim rol o‘ynagan bo‘lsa,
kuchaytiruvchi mashqlar mushaklarning umumiy kuchini oshirish va yurak-qon tomir
tizimini yaxshilashga yordam berdi. Egiluvchanlikni oshiruvchi mashqlar esa bo‘g‘imlarning
harakatchanligini tiklash va ruhiy farovonlikni ta'minlashda katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
Tahlil davomida, surunkali kasalliklar bilan og‘rigan bemorlar uchun jismoniy faollikni
individual ravishda moslashtirish zarurligi qayd etildi. Bemorlarning yoshi, jinsi, jismoniy
imkoniyatlari va kasallik darajasi hisobga olinib, ularga mos mashq rejimlari ishlab
chiqilganida natijalar yanada samarali bo‘lgan. Masalan, yosh bemorlar uchun yuqori
63
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
intensivlikdagi mashqlar mos bo‘lgan bo‘lsa, keksalar uchun yumshoqroq, lekin muntazam
mashqlar ko‘proq ijobiy natijalar bergan.
Shuningdek, jismoniy mashqlar nafaqat jismoniy salomatlikni, balki ruhiy holatni
yaxshilashda ham muhim ahamiyatga ega ekanligi aniqlandi. Stress va depressiyani
kamaytirish orqali bemorlarning umumiy farovonlik darajasi oshgan. Bu esa surunkali
kasalliklarning kechishini osonlashtirishda jismoniy faollikning kompleks ta’sirini ko‘rsatadi.
Biroq, tadqiqot davomida ayrim qiyinchiliklar ham qayd etildi. Masalan, ko‘plab bemorlar
muntazam ravishda mashq qilishga to‘sqinlik qiladigan omillarni (vaqt yetishmasligi,
motivatsiya pastligi yoki jismoniy imkoniyatlarning cheklanganligi) aytib o‘tishdi. Shuning
uchun shifokorlar va sog‘liqni saqlash mutaxassislari bemorlarning ehtiyojlarini hisobga olgan
holda ularga individual yondashuvlarni taklif qilishlari lozim.
Kelajakda raqamli sog‘liqni saqlash vositalaridan foydalanish (mobil ilovalar, fitnes trekerlar)
orqali bemorlarni motivatsiya qilish va mashq dasturlariga rioya qilishni ta’minlash samarali
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, mashqlarni jamoaviy tarzda tashkil etish orqali ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashni oshirish ham muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot muntazam jismoniy mashqlar surunkali kasalliklarni boshqarish va
oldini olishda muhim vosita ekanligini yana bir bor tasdiqladi. Aerobik, kuchaytiruvchi va
egiluvchanlik mashqlarining uyg‘un qo‘llanilishi qandli diabet, gipertenziya va yurak-qon
tomir kasalliklari kabi kasalliklarda sog‘liqni yaxshilash imkonini beradi. Bundan tashqari,
mashqlar nafaqat jismoniy salomatlik, balki bemorlarning ruhiy farovonligi uchun ham
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, ularni kundalik hayotda faolroq bo‘lishga undaydi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, muntazam mashqlar hayot sifatini oshirish bilan birga sog‘liqni
saqlash tizimlariga iqtisodiy yukni kamaytirish imkonini beradi. Biroq, bemorlarning mashq
rejimlariga rioya qilishda duch keladigan qiyinchiliklarini yengish uchun qo‘shimcha
yondashuvlar talab qilinadi. Shifokorlar va sog‘liqni saqlash tizimlari bemorlar uchun mos va
qulay mashq dasturlarini ishlab chiqib, ularga muntazam qo‘llab-quvvatlashni ta’minlashlari
kerak.
Kelajakda innovatsion texnologiyalar, masalan, mobil ilovalar va raqamli monitoring tizimlari
yordamida jismoniy faollikni nazorat qilish va targ‘ib qilish sog‘liqni saqlashning ajralmas
qismi bo‘lishi mumkin. Shuningdek, jamiyatda jismoniy faollikning ahamiyatini keng targ‘ib
qilish orqali kasalliklarning oldini olish va ularni samarali boshqarish mumkin. Ushbu
tadqiqotning natijalari muntazam jismoniy mashqlarni sog‘liqni saqlash strategiyalarining
markaziga qo‘yish zaruratini yana bir bor tasdiqladi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
World Health Organization. (2020).
Global status report on noncommunicable diseases.
Geneva: WHO Press.
2.
American College of Sports Medicine. (2018).
ACSM's Guidelines for Exercise Testing and
Prescription.
10th edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.
3.
Blair, S. N., & Morris, J. N. (2009). "Healthy hearts—and the universal benefits of being
physically active: Physical activity and health."
Annals of Epidemiology, 19
(4), 253–256.
4.
Lee, I. M., Shiroma, E. J., Lobelo, F., Puska, P., Blair, S. N., & Katzmarzyk, P. T. (2012).
"Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: An analysis of
burden of disease and life expectancy."
The Lancet, 380
(9838), 219-229.
5.
Warburton, D. E. R., & Bredin, S. S. D. (2017). "Health benefits of physical activity: A
systematic review of current systematic reviews."
Current Opinion in Cardiology, 32
(5), 541-
556.
6.
Caspersen, C. J., Powell, K. E., & Christenson, G. M. (1985). "Physical activity, exercise,
and physical fitness: Definitions and distinctions for health-related research."
Public Health
Reports, 100
(2), 126–131.
64
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
7.
Pedersen, B. K., & Saltin, B. (2015). "Exercise as medicine – Evidence for prescribing
exercise as therapy in 26 different chronic diseases."
Scandinavian Journal of Medicine &
Science in Sports, 25
(Suppl 3), 1–72.
8.
Fukuoka, Y., Gay, C. L., & Joiner, K. L. (2020). "A novel diabetes prevention intervention
using a mobile app: A randomized controlled trial with overweight adults at risk."
Journal of
Medical Internet Research, 22
(2), e16229.
9.
Bull, F. C., Al-Ansari, S. S., Biddle, S., et al. (2020). "World Health Organization 2020
guidelines on physical activity and sedentary behaviour."
British Journal of Sports Medicine,
54
(24), 1451–1462.
10.
Guthold, R., Stevens, G. A., Riley, L. M., & Bull, F. C. (2018). "Worldwide trends in
insufficient physical activity from 2001 to 2016: A pooled analysis of 358 population-based
surveys with 1.9 million participants."
The Lancet Global Health, 6
(10), e1077–e1086.
