9
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
OILA MUHITINING SHAXS IJTIMOIYLASHUVIGA TA’SIRI
Tozoboyeva Sevinch Jamol qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va
psixologiya kafedrasi amaliy psixologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
Mambetiyarova Vinera Rayimbaevna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti pedagogika va
psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14198114
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-noyabr 2024 yil
Ushbu
maqolada
shaxs
ijtimoiylashuvi
,
ijtimoiylashuv jarayonida oilaning tutgan o’rni va
buning uchun oila nimalarga e’tibor qaratishi haqida
so’z yuritilgan .
KEY WORDS
Ijtimoiylashuv , ota – ona ,
tarbiya ,oila , jamoa
Ijtimoiylashuv – bu bizning jamiyatga qo’shilib yashashimiz va shu jamiyatda mavjud bo’lgan
ijtimoiy tajribalarni , qadryatlarni o’zlashtirishimizdan iborat bo’lgan jarayondir .
Ijtimoiylashuv ob’yekti – bu shaxs hisobalanadi . Oila-o‘ziga xos ijtimoiy birlik bo‘lib, uning
asosida er-xotin ittifoqi, qarindoshlik munosabatlari, maishiy hayot birligi, axloqiy va huquqiy
ma’suliyat hamda jamiyat tomonidan o‘rnatilgan ota-onalarning bolalarini tarbiyalashi
bo‘yicha va farzandlarning o‘z ota-onalari uchun muayyan majburiyatlari turadi. Insonning
ijtimoiylashuvi jarayoni uning hayoti davomida davom etadi, ammo bu ayniqsa bolalik
davrida intinsiv ravishda amalga oshiriladi. Aynan o’sha paytda shaxsning ma’naviy
rivojlanishining poydevori yaratiladi, bu ta’lim sifatining ahamiyatini oshiradi, jamiyat
mas’uliyatini oshiradi, bu ta’lim jarayoni uchun ma’lum koordinatalar tizimini belgilaydi, bu
umuminsoniy va ma’naviy qadriyatlarga asoslangan dunyoqarashni shakllantirishni o’z ichiga
oladi; ijodiy fikrlashni rivojlantirish; yangi narsalarga intilish va nostandart vaziyatlarda
hayotiy muammolarni maqbul yechimini topish qobiliyati, yuqori ijtimoiy faollikni,fidoiylikni,
jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirish; doimiy o’z-o’zini tarbiyalash va kasbiy fazilatlarni
shakllantirish zarurati; mustaqil ravishda qarorqabul qilish qobiliyati rivojlanadi.Insonning
ijtimoiylashuvi jarayoni uning hayoti davomida davom etadi, ammo ayniqsa bolalik davrida
intinsiv ravishda amalga oshiriladi. Aynan o’sha paytda shaxsning ma’naviy rivojlanishining
poydevori yaratiladi, bu ta’lim sifatining ahamiyatini oshiradi . Bugungi kunda jamiyatimizda
olib borilayotga siyosatning asosiy maqsadlaridan biri barkamol avlodni tarbiyalashdir .
Barkamol avlod tarbiyasi uchun mas’ul kishilar sifatida psixolig mutaxassislar uchun bugungi
mavzu juda dolzarbdir . Har qanday shaxs ijtimiy muhitda yashar ekan o’sha ijtimoiy muhit
uning ijtimoiylashuviga ta’sir ko’rsatadi va maskan vazifasini bajaradi . Shax ijtimoiylashuviga
ta’sir o’tkazuvchi atrof – muhit birlamchi va ikkilamchi ijtimoiylashuv maskanlariga bo’linadi
hisoblanadi . Aynan shu maskan quchog’ida bola ijtimoiy muhitga moslashib , ijtimoiy
me’yorlar va qadryatlarni o’zlashtiradi . Shular asosida ijtimoiy hayotga kirib boradi . Shu
zaminda u boshqa kishilar ning xulq – atvori , xatti – harakatlarini o’rganib , farqlay boshlaydi
va ular bilan munosabatga kirishishi , muloqatda bo’lishning usul va shakillarni o’rganib
boradi .Aynan oila bag’rida bola boshlang’ich ijtimoiylashuvni oladi . Oila a’zolarning
10
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
munosabatlari shakillarni tushinib boradi va bu tushunchalari uning o’smirlik va balog’at
yillarida ham saqlanib qoladi . Shaxs shakllanishiga ta’sir etishning ijtimoiy-ruhiy asosiga ega
oila jamiyatning ajralmas bo’lagi sifatida ijtimoiy vazifalarni bajarish bilan birga o’ziga xos
xususiyatlarni ham akslantiradiki, bunday hislat psixologik qarama-qarshilik hamda
xarakterlar to’qnashuvidan iborat ijtimoiy munasabatlardan toliqqan insonorganizmining
ishchanlik qobiliyatini qayta tiklash uchun zarur bo’lgan mo’tadiliqlimni hosil qila oladi. Bu
tuyg’u xalqimiz ruhiyatidagi o’ziga xos
xususiyatlaridan biridir . Mustaqillikka
erishganimizdan so`ng milliy qadriyatlarimizning tiklanishi vaxalqimizning azaldan saqlab
kelayotgan milliy urf-odatlari, an`analari (bolatarbiyasida ota-onadan tashqari, buvi-buva,
qarindosh-urug`, mahallaning ham ta`siri) bu borada katta ahamiyatga ega. Lekin ba`zan
oilaning tarbiyaviy funksiyasining susayishi va targ`ibot-tashviqot ishlarining kamligi
natijasida oila a`zolari xulqida yomon odatlarning (ichish, chekish, narkomaniya, turli diniy
oqimlar ta`siriga berilish, ma`naviy buzuqlik yo`liga kirish) paydo bo`lishi tashvishlanarli
hollardan biridir. Farzand oilada kamol topar ekan, u oila a’zolarining o’zaro
munosabatlaridan doimo ibrat oladi. Keyin bolalar bog’chasi, maktab va ko’cha kabi ijtimoiy
muassasalar inson hayotiga kiradi. Shular zaminida u boshqa kishilarning xulq-atvori, xatti-
harakatlarini o’rganib, farqlay boshlaydi va ular bilan munosabatga kirishishi, muloqotda
bo’lishining usul va shakllarini o’rganib boradi va bu tushunchalari uning o’smirlik va balog’at
yillarida ham saqlanib qolad. Oilaning roli bolani jamiyatga bosqichma-bosqich kiritishdan
iborat bo’lib, uning rivojlanishi insonning tabiatiga va u tug’ilgan mamlakat madaniyatiga mos
keladi. Bolaga insoniyat to’plagan ijtimoiy vazifani, u tug’ilib o’sgan mamlakat madaniyatini,
uning axloqiy me’yorlari va xalq urf-odatlarini o’rganish otaonalarning bevosita vazifasidir.
Farzand tarbiyasida oilaning birlamchi roli haqida E.Fromm: "Oila — o’ziga xos jamiyatning
"psixologik vositachisi", shuning uchun oilada adaptatsiya jarayonida bola keyinchalik
jamiyatda adaptatsiya va turli ijtimoiy muammolarni yechish asosi bo’lib qoladigan xarakterni
shakllantiradi", degan edi. Shaxs oilada o’zlashtirgan xarakter xislatlarini o’zida aks ettiradi va
uni ijtimoiy muhitda namoyon qiladi, ba`zan tajovuzlorlikning oilada namoyon bo’lish
shakllari turlicha kechishi mumkin: bu bevosita ijtimoiy yoki jinsiy tajovuzkorlik, sovuqqonlik,
salbiy baholar, boshqa bir shaxsni ruhan ezish, tazyiq o’tkazish, boshq bir shaxsni emotsional
qabul qilmaslik bo’lishi mumkin. Tajovuzkor xatti-harakatlarning paydo bo’lishiga turli oilaviy
omillar ta’sir etishi mumkin. Masalan, oilaviy birlashishning quyi darajasi, o’zaro
to’qnashuvlar, bola va ota-ona o’rtasidagi yetarli darajadagi emotsional yaqinlikning yo’qligi,
bolalar o’rtasidagi salbiy munosabatlar, oila tarbiyasining noadekvat usuli. Masalan, o’ta
qattiq jazo qo’llaydigan, o’ta qattiq nazorat qiluvchi ota-onalar yoki bolalarning
mashg’ulotlarini nazorat qilmaydigan, farzandining hayotiy rejalariga e`tiborsiz ota-onalar
tajovuzkor xulqqa ko’proq duch kelishadi. Ammo ko’pgina shu masalani o’rganuvchi
tadqiqotchilar fikricha, shaxsning agressiv xatti-harakatlari shakllanishida hal qiluvchi rolni
bevosita ijtimoiy muhit o’ynaydi.
Emil Dyurkgeymning fikriga ko’ra, rivojlanish orqali bola insoniyat to’plagan tajribalar, urf-
odatlar va an`analarni o’zlashtirib boradi. Bu jarayon, taqlid qilish orqali kechadi. Jamiyatdagi
taqlid qilish harakatlari, xuddi biologiyadagi irsiyat kabi ahamiyatga ega bo’lib, bola taqlid
qilish qobiliyati bilan dunyoga keladi. Sharl Blondel, Dyurkgeymning odamdagi tabiiylik va
ijtimoiylik tabiatini bir-birga qarama-qarshi qo’yishini tanqid qiladi. Jamiyatni Blondel
munosabatlar tizimi sifatida e`tirof etadi, jamiyat bolaning tashqi olam bilan o’zaro aloqaga
kirishiga ko’maklashadi. Tarbiya, uning ta`kidlashicha ijtimoiy xulq qoidalarining mustahkam
bo’lishini ta`minlab beradi. Ijtimoiy muxit ta`siri ostida nafaqat bilish jarayonlari, balki hissiy-
irodaviy soha ham shakllanadi. Jamiyatning komil fuqarosini shakllantirish, tarbiyalash
hozirgi zamon oilasining mazkur funksiyasi darajasiga kiradi. Chunki shaxsning
ijtimoiylashuvi dastavval, oilada amalga oshadi. Oila- bu maskanning ahamiyatini anglash
uchun «Qush uyasida ko‘rganini qiladi» degan maqolni tahlil qilishning o’zi kifoya. Ya’ni har
11
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
qanday bola o’z oilasida o’zlashtirgan tajribalaridan hayoti davomida foydalanadi va uni
keyinchalik farzandlariga ham o’rgatadi. Oiladagi tarbiya orqali shaxsga ma’lum bir siyosiy-
g‘oyaviy dunyoqarash, axloqiy me’yorlar va xulq namunalari, jismoniy sifatlar singdiriladi.
Oilada amalga oshadigan ijtimoiylashuv jarayoni natijasida shaxs ijtimoiy me’yorlar va
qadriyatlarni o‘zlashtiradi, ijtimoiy hayotga kirib boradi. Aynan oilada bola mehnat qilishga va
mustaqillikka o’rganadi.
Oilada olib boriladigan ijtimoiy ta’lim jarayoni ham ikkita asosiy yo’nalishda o’tadi. Bir
tomondan, ijtimoiy tajribani egallash bolaning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari bilan
to’g’ridan-to’g’ri o’zaro munosabati jarayonida yuzaga keladi. Ikkinchi tomondan,
ijtimoiylashuv boshqa oila a’zalarining bir-biri bilan ijtimoiy o’zaro ta’sirining xususiyatlarini
kuzatish orqali amalga oshiriladi. Oilada tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish uchun ota-
onalar turli tarbiya vositalaridan fodalanishadi: bolani rag‘batlantirishadi, jazolashadi, uning
uchun namuna bo‘lishga harakat qilishadi. Do‘stona munosabatda bildirilgan maqtov, befarq
va sovuq ota-onalardan olingan maqtovga qaraganda ta’sirliroqdir. Jazolash va taqiqlashga
nisbatan maqtovdan aql bilan foydalanish hisobiga bolani shaxs shakllanishiga ijobiy ta’sir
qilish mumkin. Xulosa qilib aytishimiz kerakki , oila farzandning kelajakda yetuk har
tomonlama komil inson bo’lib yetishib chiqishi va kelgusi hayotda o’z o’rnini toppish va
jamiyatmizga foyda keltiradiga shaxs bo’lib rivojlanishida juda kata ro’l oynaydi . Bola oilada
o’sib ulag’gayadi birinchi hayotiy saboq oladi , qo’llab – quvvatlanadi dunyoni , odamlarni
sevishni o’rganadi , hayotining keying davrida bola oilasida o’tkazgan eng shirin damlarni
eslaydi , xotiralaydi .Shunday ekan insonning kelajakdagi shaxsiyati, uning kelajakdagi hayoti
oilaning qay darajada ijtimoiyjihatdan faravon bo’lishiga, oila farzand bilan shug’ullanish
darajabog’liq.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Toxtaxodjayeva M.X va boshqalar. Pedagogika. T., O’zbekiston faylasuflarimilliy jamiyati.
2010
2. E.G`озиев . Умумий психология. Т.2010.3. Abdullayeva D., Yarqulov R., Atabayeva N. Oila
psixologiyasi.T.:”TafakkurBo’stoni”. 2015.
4. Shоumаrоv G’.B. “Оilа psiхоlоgiyasi”. Tоshkеnt. “Shаrq”.2008.
5. G’оziev E. Psixologiya. T. 2008.
