60
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
TURLI YOSHDAGI FARZANDLARDA SIBLINGLARARO
XASAD NAMOYON BO’LISHINING EMPERIK TADQIQ
QILINISHI
Jumabekov Ziyovuddin Xazratqul o’g’li
“Oila va gender” ilmiy tadqiqot instituti doktaranti
GulDPi “Pedagogika” kafedrasi stajyor o’qituvchisi
Jumabekovziyovuddin795@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14205444
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 22-noyabr 2024 yil
Hozirgi jadallashuv davrida oilaning mustahkamligi,
farovonligi doimiy muhokamalarda avj olmoqda.
Yurtimizda ham keng ko’lamda oila mustahkamligi
yo’lida targ’ibot va tashviqot ishlarini emperik tadqiq
qilish rivojlanmoqda. Mahallalarda xotin qizlar
faollari, hokim yordamchilari oilalarda “sog’lom oila”
shiori ostida turli ishlar olib borishmoqda.
KEY WORDS
Oila, farzand , xasad, emperik
metod,
rivojlanish,
metodika,
oilaviy hamkorlik, ijtimoiy omil,
psixologik tadqiqotlar, muhit va
ijtimoiy psixalogik yondashuvlar.
KIRISH.
Mamlakatimizda yoshlar talim tarbiyasi davlat siyosati darajasiga koʻtarildi.Yoshlarni
barkamol inson etib voyaga etkazish, ularga ezgu fikr-g’oyalarni singdirish, yot mafkuralar,
hurujlardan asrash, ularda turli gʻoyaviy tahdidlarga qarshi kurash koʻnikmalarini
shakllantirish, takomillashtirish, shuningdek “Jismoniy jihatdan sogʻlom, ruhan va aqlan
rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vataniga sodiq, shijoati mustahkam, qat'iy hayotiy nuqtai
nazariga ega yoshlarni tarbiyalash, demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyatini rivojlantirish jarayonida ularning ijtimoiy faolligini oshirish” kabi vazifalari
belgilangan. Bu demak oiladagi yosh farzandlarning ma'naviy yuksak shaxs, barkamol avlod
etib tarbiyalash, ularda hasad hissini susaytirishga oid ilmiy tadqiqotlarni samarali amalga
oshirishni talab etadi. Hasad bilan ajralib turadigan odamlarning o'ziga xos xususiyati -
o'zlarini boshqa odamlar bilan doimiy taqqoslash. Va ko'p hollarda, nafaqat o'zingiz. Ular o'z
farzandlarini tanishlarning bolalari bilan, erlarini do'stlarining erlari bilan, ishdagi
muvaffaqiyatlarini boshqalarning yutuqlari bilan solishtirishlari mumkin, shu kabi
muammolarni o’rganish hozirgi davrda yetarlicha qiyinchiliklar tug’dirmoqda. Xasad — bu
insonning o‘zining baxtsizligi yoki muvaffaqiyatsizligi bilan taqqoslagan holda, boshqalarining
yutuqlariga yoki muvaffaqiyatlariga nisbatan his qilingan salbiy hissiyotdir. Bu, nafaqat
individual darajada, balki ijtimoiy tuzilmada ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan, murakkab
psixologik va sotsial fenomenadir. Xasad, insonlarning o‘zaro hissiyotlarini shakllantiradi,
raqobatni keltirib chiqaradi, ba’zida esa ijtimoiy va psixologik muammolarga olib kelishi
mumkin. Xasaddan kelib chiqadigan hissiyotlar va ular qanday namoyon bo‘lishi haqidagi
tadqiqotlar esa empirik yondashuvga tayangan holda o‘rganiladi. Bu maqolada xasadning
empirik tadqiqotlari, uning psixologik va sotsial omillari, xasadning namoyon bo‘lish shakllari
va uning turli ijtimoiy tizimlarda qanday tasir qilishini o‘rganishga qaratiladi.Xasadning
psixologik jihatlari ko‘plab tadqiqotlar va nazariyalar orqali izohlangan. Xasad — bu qiyoslash
jarayonidan kelib chiqadigan hissiyotdir. Shaxs o‘zini boshqa biror odam bilan solishtirganda,
61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
o‘zining yutuqlarini yoki yutuqsizliklarini his qiladi va bu holat hasadni yuzaga keltiradi.
Kognitiv psixologiya nazariyalariga ko‘ra, hasad kutilgan natija bilan real natija o‘rtasidagi
tafovutdan kelib chiqadi. Masalan, Festingerning ijtimoiy taqqoslash nazariyasi (1954) ga
ko‘ra, odamlar o‘zining muvaffaqiyatlarini yoki yutuqlarini boshqalar bilan taqqoslash orqali
baholaydilar. Bu jarayon, ba’zida hasadni keltirib chiqaradi, chunki shaxsning o‘ziga nisbatan
boshqalarning yutuqlari o‘zgacha yoki ko‘proq bo‘lganini ko‘rishi mumkin.
Empirik tadqiqotlar hasadning namoyon bo‘lishini o‘rganish uchun asosiy metodlardan biridir.
Bunday tadqiqotlar natijalari hasaddan qanday qilib odamlar ijtimoiy va psixologik tarzda
ta'sirlanishini ko‘rsatadi. Quyida bunday tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlari keltirilgan.
Ijtimoiy taqqoslash nazariyasiga ko‘ra, odamlar o‘zlarini boshqalar bilan taqqoslab, o‘zini
baholashadi. Empirik tadqiqotlar, ko‘pincha, odamlarning o‘zini va boshqalarni qanday
taqqoslashlarini o‘rganish orqali xasadni o‘rganadi. Ko‘plab eksperimentlar odamlarning
ijtimoiy o‘zaro munosabatlardagi raqobatni va hasadni qanday his qilishlarini aniqlaydi.
Masalan, Tayler va Brownning (1988) o‘rganishiga ko‘ra, odamlar o‘zlari bilan taqqoslaganda,
boshqalarning yutuqlari ularni asosan salbiy his-tuyg‘ularni, ya'ni xasadni keltirib chiqaradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon ayniqsa, boshqalar bizning maslahatchilarimiz yoki
yaqin do‘stlarimiz bo‘lsa, kuchayadi.Empirik tadqiqotlar xasadning organizmga bo‘lgan
ta'sirini ham o‘rganadi. Ba’zi tadqiqotlar, xasadning psixologik stressni oshirishi va jismoniy
holatga salbiy ta'sir ko‘rsatishi haqida ma'lumot beradi. Bu o‘zgarishlar odamlarning hissiy
holati va umumiy farovonligi bilan bog‘liq. Misol uchun, Smith va jamoadoshlari (1996)
tomonidan olib borilgan tadqiqotda xasadning kortizol (stress gormoni) darajasini oshirishi
aniqlangan.
Boshqalarining
muvaffaqiyatlarini
ko‘rgan
shaxslar,
ularning
o‘z
muvaffaqiyatlaridan kamroq baholashlari va bu salbiy his-tuyg‘ularni boshdan kechirishlari
mumkin. Bu stress holati esa uzoq muddatli psixologik va fiziologik ta'sirlarni keltirib
chiqarishi mumkin. Xasadni empirik tadqiq qilishda ijtimoiy va madaniy farqlarni ham
hisobga olish muhimdir. Jamiyatlar va madaniyatlar orasida xasadning qanday namoyon
bo‘lishi, uning qabul qilinish darajasi va undan kelib chiqadigan salbiy hissiyotlar farqlanadi.
Yuqori darajadagi ijtimoiy raqobat yoki iqtisodiy farqlanishlar mavjud bo‘lgan jamiyatlarda
xasad kuchayishi mumkin. Madaniyatlararo tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, individualistik
jamiyatlarda (masalan, AQShda) xasadning individual yutuqlar va muvaffaqiyatlar bilan
bog‘liq bo‘lgan shakllari keng tarqalgan
Hasad hozirgi davrda har bir shaxsga tasir ko’rsatuvchi xis kechinma ekanligi bilan
xarakterlanmoqda.Xasad xissining namoyon bo’lish jihati hozirgi davrda rivojlanib
bormoqda.Eng ko’p uchraydigan va namoyon bo’lish jihatlari oilada siblinglar o’rtasida
kuzatilmoqda va bu bugungi rivojlanishdagi asosiy muammolar hisoblanadi.Oilada kelinlar
o’rtasida ham bir biriga nisbatan xasad xissini ko’plab uchratishimiz mumkin. Bunday
jarayonlarni psixokorreksiya qilish bugungi kunning asosiy dolzarbligi hisoblanadi.
"Hasadgo'ylar" o'zlarida bor narsaning ular uchun hech qanday ahamiyati yo'q. Asosiysi,
qo'shnida bor. Va agar qo'shni ko'proq yoki yaxshiroq bo'lsa, unda hamma narsa … Bunday
hasad bilan kurashish kerak. Bunday hasadni o'rganish va qanday psixologik muammolar va
insoniy ehtiyojlar haqida gapirayotganini tushunishga harakat qilish kerakmi?
Albatta, hayotni osonlikcha boshdan kechirganlarning hasadini engish, "omadli" deb atash
juda qiyin. Shuning uchun, umuman hasad qilmaslik mumkin emas. Lekin nafaqat axloqiy va
axloqiy me'yorlar nuqtai nazaridan, balki bu tuyg'u, hissiyotlarning samarasizligi nuqtai
nazaridan ham doimo hasad qilish noto'g'ri. Ma'lumki, ezilgan his -tuyg'ular halokatli. Boshqa
odamga hasad, uning yutuqlari va yutuqlari, odamlar o'z salohiyatini, yutuqlari va
imkoniyatlarini qadrsizlantiradi … Agar biz faqat vaqti -vaqti bilan, epizodik tarzda namoyon
bo'ladigan hasad haqida gapiradigan bo'lsak, unda bunday hasad, albatta, halokatli emas.Misol
uchun
:
qiz do'sti bilan uchrashdi va u ozib ketganini ko'rdi. Qizimiz ham anchadan beri
62
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
ozishni xohlardi, lekin u bu ishni bajara olmadi. U hali ham dangasa edi, sport zaliga borishni
kechiktirdi va hokazo. Va do'stini ko'rganida, u shunday deb o'yladi: "Ma'lum bo'lishicha,
Svetkaning irodasi bor, lekin men unday emasmi?" Natijada - hasad uni harakatga undaydi -
shunga qaramay, qiz sport zaliga yoziladi va dietaga qat'iy rioya qila boshlaydi.Misol
tariqasida oladigan bo’lsak bizning muhandis ham sinab ko'rishga qaror qildi va odatdagi ish
yo'nalishini o'zgartirib, hamkasbidan ustun keldi. Uning rivojlanishi umumiy Evropa
musobaqasiga yuborildi va uning mukofoti hamkasbiga berilganidan oshib ketdi. Albatta,
ishlar har doim ham yaxshi ketavermaydi. Ammo, aslida, ichki salohiyati va o'ziga ishonchi
yuqori bo'lgan odamlar uchun hasadning epizodik namoyon bo'lishi ularni yangi yutuqlarga
undagan vaziyatlarni kuzatish mumkin. Bu yuqorida keltirilgan fikrlar hammasi hasad xissini
insonga tasiri misol tariqasida keltirib o’tilgan.Biz endi bugungi ilmiy ishimizda har bir oilada
farzandlar o’rtasidagi kelishmovchiliklar hasad xissi orqali kelib chiqishini va korreksiya
qilish tamoillarini o’rganamiz. Bu muammolar hozirgi davrda dolzarb hisoblanib, bir qancha
tadqiqotchi olimlar va professorlar tomonidan o’rganilinib kelinmoqda.
Maqsad va uni asoslash.
Hasad kuzatiladigan yoshlar o’rtasida korreksion ishlarni amalga
oshirish, ular o’rtasidagi munosabatni ijobiylashtirish asosiy maqsadlardan biri hisoblanadi.
Biz bugungi ilmiy faoliyatimizda har bir hududlarda oilalardagi farzandlarning xasad yoki
havas hissining qay darajada shakllanganligini o’rganamiz. Biz bu tadqiqotlarni amalga
oshirishda hasadni keltirib chiqaruvchi sabablarini bilishimiz kerak. “Hasad” tushunchasini
tushunish uning islom ta’limotidagi ahamiyati va ahamiyatini tan olishni o‘z ichiga oladi.
Hasad eng katta gunohlardan biri hisoblangan Hasadga ishora qiladi. Islom ulamolariga ko‘ra,
Hasad o‘z ne’matlaridan norozilik va boshqalarning ne’matlaridan mahrum bo‘lishini ko‘rish
istagidan kelib chiqadi. Bu shaxs va jamiyat darajasida bo‘linish, adolatsizlik va ma'naviy
tanazzulga olib kelishi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi (Iqbol, 2008). Hasadga qarshi
kurashish uchun Islom o‘z ne'matlariga shukr qilishni, boshqalarga
hamdard bo‘lishni va bu halokatli xislatdan Allohdan panoh so‘rab duolar bilan panoh
so‘rashni da'vat etadi. “Hasad” islom ilohiyotidagi atama bo‘lib, boshqalarning ne’matlari va
muvaffaqiyatlariga nisbatan salbiy his-tuyg‘ular bilan birga kelgan Hasad yoki Hasadni
anglatadi. Bu jamoalar ichida zarar va nizolarga olib kelishi mumkin bo‘lgan halokatli tuyg‘u
hisoblanadi. Hozirgi vaqtda dunyoviy bilimlarni egallagan har bir oila a’zolarida mafkuraviy
ongning to’laqonli shakllarini ko’rishimiz mumkin. Shundey ekan har jamiyatda so’glom
raqobat tufayli shaxslar yuksalib kelmoqda, lekin jamiyat ichida hasad kabi salbiy xislatga ega
odamlar ham hozirda ko’plab uchramoqda
.
Biz bu kabi salbiy xislarni o’rganilib, korreksiya
qiluvchi tashviqiy choralarni ishlab chiqilmoqda
.
Hasadning choraviy davosi: Ma'lumki, hasad
eng ogʻir qalb xastaliklaridan biridir. Bu kabi xastaliklarini faqatgina ilm va amalni
kuchaytirgan holda davolash mumkin.
Yakuniy qism
. Odam mashhur odamlarga hasad qiladi, lekin mashhur bo'lish uning qiymati
emas. Biz buning ortida nima borligini tekshirganimizda, "mashhur = sevilgan" kognitiv
buzilish odamda ishlaydi va "sevilish" inson uchun qadrli bo'ladi. Va keyin biz hasad emas,
balki sevish kerakligi mavzusi bilan ishlaymiz.
Men har doim ham boshqasining muvaffaqiyati bizga o'xshab ko'rinmasligiga e'tibor berishni
muhim deb hisoblayman. Biz yana lug'atga qaraymiz: muvaffaqiyat - bu belgilangan
maqsadning eng yuqori yutug'i, faoliyat natijasi. Biz boshqasining "muvaffaqiyatiga" hasad
qilganimizda, tekshirish yaxshi bo'lardi: bu haqiqatan ham muvaffaqiyatmi yoki bu shunchaki
chiroyli rasmmi? Bu odam haqiqatan ham o'sha maqsadga intilganmi yoki u shu bilan
tug'ilganmi? Yoki bu boshqa maqsadlarga erishishning "tarafi"? Bu muvaffaqiyat unga nima
qildi? Bunga kim yoki nima hissa qo'shdi? Masalan, ilgari ortiqcha vaznga ega bo'lgan odamda
vazn yo'qotishga hasad. Bunga hasad qilishdan oldin, oldingi va keyingi fotosuratlarni
63
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
taqqoslab, quyidagi fikrlarni aniqlang: bu odamning maqsadi ozish edi va u bunga qanday
erishgan? Va qanday qilib u o'z yutug'ini saqlab qolishni rejalashtirmoqda? Ma'lum bo'lishicha,
odam og'ir kasal, yoki tom ma'noda zalda "o'ldirilgan" yoki muntazam ravishda o'zini
tozalovchi ho'qna qilib qo'yadi. Bu hayotingizda takrorlamoqchi bo'lgan narsaga o'xshaydimi?
Agar siz boshqasining maqsadi va yo'lini bilsangiz, maqsadlaringizni, kelib chiqishingizni va
shu natijaga erishmoqchi bo'lgan yo'llaringizni tekshiring. Endi his-tuyg'ularingizni yana bir
bor tekshiring. Ehtimol, hasadning izi yo'q edi yoki uning o'rnini mutlaqo boshqa tuyg'ular
egalladi.
Foydalaniladigan adabiyotlar
1. KarimovI.A.Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori.Toshkent. 1997.
2. Shoumarov G’.B. “Oila psixologiyasi”– T.: O’quv qo’llanma. Sharq nashriyoti, 2010.
3. V.M.Karimova , “Oila psixologiyasi” Darslik – T.: 2007.
4.G`oziyevE.G`.Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi) . T. ,O`qituvchi, 1994.
5. Davletshin M.G.,Do`stmuxamedova Sh.A., To`ychiyeva
S.M., Mavlonov M. ―Yosh davrlari va pedagogik psixologiya. T.: TDPU, 2004 y.
6. Musurmanova, A., Jumaniyozova, M. T., Isaqulova, N. J., & Jumaev, A. (2018). General
Pedagogy.
7. Musurmonova O, Baubekova G. Uzbek folk pedagogy. Tashkent. 2000;320.
8. Kh, S. B., Artikova, D. M., Ishonkulova, N. F., Avezova, G. S., Artikov, A. F., & Urunbaeva, D. A.
(2022). Assessment of the quality of life of patients with type 2 diabetes mellitus with diabetic
foot syndrome after reconstructive surgery. Texas Journal of Medical Science, 15, 6-8.
9. Урунбаева, Д. А., Нажмутдинова, Д. К., Садикова, Н. Г., Мухамадиева, А. Ю., & Артикова,
Д. М. (2023). Изучение Влияния Цинка На Течение Аутоиммунного Тиреоидита В Фазе
Эутиреоза И Гипотиреоза.
