47
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
JANUBIY USTYURT MILLIY TABIAT BOG'INING
O'SIMLIKLAR DUNYOSI
Tleumuratov Sultanbek Axmetovich
"Janubiy Ustyurt" milliy tabiat bog’i
Ilmiy ishlar bo’yicha direktor o’rinbosari
Saparbaev Islam Ashirbaevich
"Janubiy Ustyurt" milliy tabiat bog'i ilmiy xodimi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-noyabr 2024 yil
Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog'ining o'simliklar
dunyosi turli xil ekosistemalar va tabiiy sharoitlar bilan
boyitilgan. Ushbu maqolada, Janubiy Ustyurtning
o'simliklar dunyosining ekologik ahamiyati, asosiy
o'simlik turlari, ularning yashash sharoitlari va
saqlanishi haqida so'z yuritiladi. Hududda uchraydigan
sahro va yarim sahro o'simliklari, shuningdek, endemik
va noyob turlar tahlil qilinadi. O'simliklarning yerni
saqlash, bioxilma-xillikni ta'minlash va mahalliy aholi
hayotiga ta'siri yoritiladi. Bunga qo'shimcha ravishda,
tabiiy xavf-xatarlar va inson faoliyatining o'simliklar
dunyosiga salbiy ta'siri ham muhokama qilinadi.
KEY WORDS
Janubiy Ustyurt, Milliy Tabiat
Bog'i,
o'simliklar
dunyosi,
Haloxylon
aphyllum,
Salsola
arbuscula,
Capparis
spinosa,
Kochia prostrasta, Ceratocarpus
utriculosus, Anabasis brachiate,
Halimocnemis
sclerosperma,
Anabasis
salsa,
Zygophyllum
turcomanicum,
Peganum
harmala,
Malacocarpus
crithmifolius, Tamarix laxa, tabiiy
xavf-xatarlar,
o'simliklarni
saqlash.
O'simliklar dunyosi, barcha tirik organizmlar uchun hayotiy muhim resurslarni taqdim etadi
va yer yuzidagi ekologik muvozanatni saqlashda asosiy rol o'ynaydi. Ular nafaqat kislorod
ishlab chiqaradi, balki oziqlanish, boshpana, va boshqa tabiiy manbalarni ta'minlaydi.
Shuningdek, o'simliklar ekologik tizimlarning barqarorligini saqlashda, tuproq eroziyasini
oldini olishda, iqlimni tartibga solishda va hayvonot dunyosining rivojlanishida muhim o‘rin
tutadi [4, 234-243]. Ammo bugungi kunda o'simliklar dunyosiga bir qator tahdidlar mavjud,
bu esa ularning saqlanishiga xavf solmoqda. O'simliklarning hayoti va o'sishi uchun zarur
bo'lgan tuproq, suv va boshqa tabiiy resurslar haddan tashqari foydalanish tufayli kamayib
bormoqda. Qishloq xo‘jaligi uchun tuproqni intensiv ishlatish, o'rmonlarning kesilishi va
yovvoyi o'simliklarning yig'ib olinishi, ularning tabiiy yashash joylarini yo'qotishga olib
kelmoqda.
Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog'i o'zining noyob ekologik muhitiga ega bo'lib, u sahro
va yarim sahro ekosistemalariga xos bo'lgan o'simlik turlari bilan boyitilgan. Ushbu hududda
o'simliklar ko'plab ekologik sharoitlarga moslashgan va ularning hayot davomiyligi uzoq
bo'lishi bilan ajralib turadi. Janubiy Ustyurtning tabiiy landshaftlari, uning o'simliklar
dunyosining rang-barangligini ta'minlaydi va ular ekologik tizimning barqarorligini saqlashda
muhim rol o'ynaydi.
48
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
1-rasm. Qora Saksovul (Haloxylon aphyllum)
Hududda uchraydigan asosiy o'simlik turlari orasida
Qora Saksovul (Haloxylon aphyllum)
eng e'tiborga molik turlardan biridir. Bu o'simlik qurg‘oqchilikka chidamli bo'lib, o'zining ko'p
yillik hayot davri bilan ajralib turadi. Qora saksovulning ildiz tizimi juda chuqur bo'lib,
tuproqda namlikni ushlab turishga yordam beradi, shu bilan birga, sahro sharoitlarida boshqa
o'simliklar uchun ham barqaror yashash sharoitlarini yaratadi [1, 78-79].
Salsola arbuscula
Bundan tashqari,
Oq Boyalish Sho‘rak (Salsola arbuscula)
ham Janubiy Ustyurt hududining
keng tarqalgan o'simliklaridan biridir. Ushbu o‘simlik shorli tuproqlarda o‘sishga moslashgan
bo‘lib, uning ildiz tizimi yerdagi suvni samarali tarzda so‘radi, bu esa o‘simlikning
qurg‘oqchilikka bardosh berishiga yordam beradi. Shu bilan birga,
Tikanli Kovul (Capparis
spinosa)
o‘zining go‘zal gullari bilan tanilgan va ko‘plab tibbiyot sohalarida qo‘llaniladi.
Supurgi Izen (Kochia prostrasta)
va
Xaltali Ebalak (Ceratocarpus utriculosus)
kabi
o'simliklar ham hududdagi yerdagi namlikni saqlashda muhim rol o'ynaydi. Bu
o'simliklarning ko'plari qurg'oqchilik va sho'rlik sharoitlarda o'sadi, ular o'zining yuqori
chidamliligi bilan tabiiy muvozanatni saqlashga yordam beradi.
Sindirim (Anabasis brachiate)
va
Buzoqbosh (Halimocnemis sclerosperma)
kabi turlar
esa sahroda yashash uchun maxsus moslashuvlarga ega. Janubiy Ustyurtda uchraydigan yana
bir muhim o'simlik turi —
Buyurg‘un (Anabasis salsa),
bu tur shorli yerlarda o'sib, ko‘p
yillar davomida o‘sishni davom ettiradi. Uning uzun umr va yuqori qurg'oqchilikka
chidamliligi, hududda o'simliklar xilma-xilligini saqlashga yordam beradi.
Turkman
Tuyatovoni (Zygophyllum turcomanicum)
esa o'zining chuqur ildiz tizimi bilan quyuq
issiqlik va quruq sharoitlarda o'sishga moslashgan.
Oddiy Isiriq (Peganum harmala)
tibbiyotda ishlatiladigan o'simliklardan bo'lib, qurg'oq va yarim sahro hududlarida keng
tarqalgan.
Qong‘ir Qumzum (Malacocarpus crithmifolius)
esa yumshoq mevalari bilan shu
hududda o'sadigan yana bir turdir.
49
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
2-rasm. Sertuk Yulg‘un (Tamarix laxa)
Hududdagi
Sertuk Yulg‘un (Tamarix laxa)
esa daryo bo‘ylarida o‘sib, yerdagi namlikni
yaxshi saqlaydi. Shu tarzda, o‘simliklar orasidagi turli turlar o‘zining biologik va ekologik
rolini bajarishda bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir [5, 52-56]. Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat
Bog'ida uchraydigan bu o'simliklar nafaqat o'zining ekologik moslashuvchanligi bilan ajralib
turadi, balki ular tabiiy muvozanatni saqlashda va hududning biologik xilma-xilligini
oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shu o‘simlik turlari ekologik tizimning barqarorligini
ta'minlash, yerning unumdorligini saqlash va iqlim o'zgarishlariga qarshi kurashish kabi
vazifalarni bajaradi.
3-rasm. Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog'I xodimlarining tadqiqoti
Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog‘I xodimlari mazkur hududda bo’lib, bu yerdagidagi
o'simliklar, qurg‘oqchilik sharoitlari va odamlar tomonidan resurslarga bo'lgan talabning
oshishi tufayli ta'sirlanayotganligini aniqladi. Iqlimning global o'zgarishi o'simliklar uchun
katta tahdidlardan biri ekanligini va issiq haroratlar, yog‘ingarchilikning kamayishi va
ekstremal ob-havo hodisalari o'simliklarning o‘sishiga va tarqalishiga salbiy ta'sirini
aniqlashdi.
Xulosa
. Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog'ida o'simliklar dunyosining o'ziga xosligi va
ekologik ahamiyati, uning mavjudligi va saqlanishi uchun zarur bo'lgan sharoitlar juda
muhimdir. O'simliklar nafaqat tuproqning unumdorligini saqlash, balki iqlim o'zgarishlariga
qarshi kurashish, hayvonot dunyosining hayotiy muhitini ta'minlash va yer yuzidagi ekologik
muvozanatni saqlashda muhim rol o'ynaydi. Ammo, tabiiy resurslarning haddan tashqari
foydalanilishi, iqlim o'zgarishi, begona turlar va antropogen ta'sirlar kabi tahdidlar,
o'simliklar dunyosining saqlanishiga jiddiy xavf solmoqda. Shu bois, Janubiy Ustyurtdagi
o'simliklar turlarining saqlanishi uchun ekologik boshqaruvni kuchaytirish, tabiiy yashash
50
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
joylarini himoya qilish, iqlim o'zgarishiga qarshi kurashish, resurslarni barqaror boshqarish
va begona turlarni nazorat qilish zarurdir. Davlat va jamiyat o'rtasidagi hamkorlik, ilmiy
tadqiqotlar va ekologik ta'lim ham bu muammolarni hal etishda muhim ahamiyatga ega.
O'simliklarning saqlanishi nafaqat ushbu hududda, balki butun ekologik tizimning
barqarorligi va rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo'lib, bu borada har birimizning
mas'uliyatimiz katta. Janubiy Ustyurt Milliy Tabiat Bog'ining o'simliklar dunyosini asrab-
avaylash, uning ekologik muhitini saqlash va kelajak avlodlarga yetkazish uchun yanada
samarali choralar ko'rish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Avazov, S., & SAYDAMAÒOV, F. (2013). Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi. Kasb hunar
kollejlari uchun darslik. Toshkent Ilm Ziyo nashriyoti.
2. Isomiddin o’g’li, T. M. (2024). MUHOFAZA ETILADIGAN TABIIY HUDLARNING BUGUNGI
HOLATI. TA'LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI, 4(4), 210-216.
3. Otenov T. O., Graxovanskey I. A., Otenova F. T. Qaraqalpaqstanda oblepixa (Hippophae
Rhamnoides) ósimliginiń introduksiyası, bioekologiyası hám onı kóbeytiw usıllari. Nókis
«Ilim», 2016. 48 b.
4. Toshbotirovich, X. O. K., Uktamovich, A. S., & Kamolboyevich, M. J. (2022, November). Ona
tabiat va uning boyliklari, noyob o ‘simlik va hayvon turlari davlat nazoratida. In Proceedings
of International Conference on Educational Discoveries and Humanities (Vol. 1, No. 2, pp. 234-
243).
5. Xojimatov, O. K., Haydarov, X. Q., Xamraeva, D. T., Imomova, D. A., & Xujanov, A. N. (2021). O
‘zbekiston dorivor o ‘simliklar atlasi. o’quv qo’llanma). SamDU tahririy-nashriyot, 52-56.
