ZARAFSHON VODIYSIDA MINGLAR URUG’INING JOYLASHUVI.

135

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)

ZARAFSHON VODIYSIDA MINGLAR URUG’INING

JOYLASHUVI.

Xursanov Abdulvohid Aliqul o’g’li

abdulvohidxursanov@gmail.com

+998939308010

https://doi.org/10.5281/zenodo.14258259

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil

Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil

Nashr qilindi: 30-noyabr 2024 yil

Ushbu

maqolada

Zarafshon

vodiysining

geografik joylashuvi uning tarixi hamda Minglar

sulalolasining Zarafshon vodiysidagi o’rni va ahamiyati

haqida ayrim ma’lumotlardan tashkil topgan. Xususan,

bunda, minglar sulolasi davrida vodiydagi siyosat,

madaniy hayot va ijtimoiy hamda iqtisodiy ‘zgarishlar

haqida bir qancha fikrlar yuritiladi. Shuningdek,

sulolaning ko’zga ko’ringan vakillari va ularning

Zarafshon vodiysi tarixida tutgan o’rni va bu kunga

qadar kimlar bu mavzuga doir izlanishlar olib

borganligi to’g’risidagi ma’lumotlarni ham tahlil qilib

beradi.

KEY WORDS

Minglar urug’i, Zarafshon

vodiysi, taniqli minglar urug’ining

hukmdorlari,

Minglar

urug’i

davrida

madaniy

hayot,

arxitektura rivoji

1.Dolzarbligi.

Zarafshon vodiysi tarixi haqida so’z borar ekan unda hukmronlik qilgan sulolar va ularning

ushbu madaniy zamin sivilizatsiyasiga qo’shgan hissasi haqida tadqiqot olib borganda

minglar sulolasining o’rni haqida so’z yuritishni talab etadi, chunki Zarafshon vodiysida,

xususan, Qo‘qon xonligi sharoitida “Ming” deb atalgan o‘quv urug‘i katta rol o‘ynagan. Ming

qabilasi Qo‘qon xonligi tarkibida katta mavqega ega bo‘lgan, Qo‘qon xonlari bu urug‘ tarkibiga

kirgan. Ming qabilasi uchta yirik tarmoqqa boʻlingan boʻlib, ularning taʼsiri Qoʻqon shahrida

ham yaqqol namoyon boʻlib, u yerda muhim lavozimlarni egallagan. Klanning mavjudligi

Qo'qon shahridan 5 kilometr uzoqlikda joylashgan Katta Minglar va Kichik Minglar nomli

qishloqlarning mavjudligi bilan ham ajralib turardi.

1

Minglar urugʻi Zarafshon vodiysida, xususan Qoʻqon shahrida joylashgan. Zarafshon vodiysi —

Markaziy Osiyodagi mintaqa boʻlib, unda uzoq tarixga ega boʻlgan odamlarning joylashishi va

qadimiy dehqonchilik sivilizatsiyasi rivojlangan.

2

Minglar urugʻi 19-asrda Zarafshon vohasi,

Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida yashagan oʻzbek naymanlari tarkibiga kiradi.

Zarafshon vodiysi va uning atrofidagi hududlar tarix davomida turli imperiya va

saltanatlarning, jumladan Kushon imperiyasi, Sosoniylar imperiyasi va Temuriylar imperiyasi

1

Qayumov A. Boshidagi O‘zbekiston xududidagi etnik vaziyat XX asr (oʻzbek tilida). –Toshkent:

“Adabiyot uchqunlari”, 2015. – B. 29-30.

2

Begmatov E, Ulukov N. O‘zbek onomastika atamalarining izohli lug‘ati. Namangan, 2006. -B.95.

Yo‘ldoshev B. O‘zbek onomastikasi masalalari. Samarqand, 2011. -B. 53

136

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)

tarkibida bo‘lgan. Biroq qidiruv natijalari Zarafshon vodiysidagi Minglar urug‘ining o‘ziga xos

tarixi va kelib chiqishi haqida batafsil ma’lumot bermaydi. Mavjud ma'lumotlar ushbu

urug'ning batafsil tarixidan ko'ra, mintaqaning kengroq mintaqaviy tarixi va etnik guruhlariga

ko'proq e'tibor qaratadi. Ming urugʻining taʼsiri Qoʻqon shahridagi “Gʻisht koʻprik” va “Gʻalʼa

bogʻallik” kabi koʻchalarga urugʻ belgisi bilan atalishida ham oʻz aksini topdi. Bu urug’ning

o'ziga xosligi va uning mahalliy madaniyat va jamiyatga ta'siri muhimligini ta'kidlaydi. Ming

urugʻining Zarafshon vodiysi siyosatidagi roliga mintaqaning tarixiy sharoiti ham taʼsir

koʻrsatgan. Bu hudud turli imperiyalar va sulolalar, jumladan, moʻgʻullar va oʻzbek

xonliklariga tobe boʻlgan, bu turkiy koʻchmanchilarning yangi toʻlqinlarini keltirib,

mintaqaning madaniy xilma-xilligiga qoʻshilgan.

2.Metodlar va o’rganilganlik darajasi.

Shuni aytib o’tish joizki, olib borilgan izlanish natijalari Zarafshon vodiysida mingni o‘rganish

usullari va darajalari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumot bermaydi. Biroq, ular tegishli

kontekstni taqdim etadilar:

-Oʻrta Osiyodagi Zarafshon vodiysi Ipak yoʻli boʻylab muhim savdo yoʻli sifatida uzoq tarixga

ega boʻlib, soʻgʻdlik savdogarlar va diplomatlar savdoda vositachi sifatida asosiy rol oʻynagan.

Bu hududda hududning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga muhim hissa qo‘shgan ko‘plab

mutasavvif va ulamolar ham yashagan.

3

-Izlanish natijalari oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyoda soʻfiylik va tasavvuf taʼlimoti yuksak darajada

rivojlanganligi, soʻfiy shayxlari maʼnaviy va ijtimoiy yetakchi sifatida maydonga chiqqanligini

koʻrsatadi. Bu so‘fiy ulamolar va ularning meroslari mintaqani tushunish uchun muhim tarixiy

manbalar sifatida tasvirlangan.

4

Biroq Zarafshon vodiysida tasavvufiy an’ana bo‘lgan mingni o‘rganishning o‘ziga xos

usullari va darajalari qidiruv natijalarida yoritilmagan. Taqdim etilgan maʼlumotlarda alohida

tasavvufiy amaliyot va taʼlimotlarning tafsilotlari emas, balki soʻfiylik va tasavvuf olimlarining

mintaqadagi oʻrni haqida umumiyroqdir. Bu savolga toʻliq javob berish uchun Zarafshon

vodiysidagi ming anʼanalari haqida aniqroq maʼlumot kerak boʻladi.

Shuningdek qator tarixchi olimlar, jumladan, F. Shvarz, B.A.Vildanova, M.A.Abduraimov,

A.A.Semenov, R.N.Nabiyev, A.I.Toroitskaya, T.K.Beysenbiyev va boshqalar o’zlaning bir qator

asarlarida ushbu mavzu haqida qisqacha to’xtalib o’tganlar.

3.Tadqiqot natijalari

.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Ming urug‘i Zarafshon vodiysi va Qo‘qon xonligida

nufuzli guruh bo‘lgan.

Zarafshon vodiysida so‘g‘dlar, qipchoqlar, qirg‘izlar, o‘zbeklar kabi turli

xil aholi istiqomat qilgan. Olib borilgan izlanish natijalarida Ming urugʻi Zarafshon vodiysini

oʻz ichiga olgan Fargʻona vodiysida joylashgan qipchoq urugʻlaridan biri boʻlganligi qayd

etilgan

.

Fargʻona vodiysida joylashgan Qoʻqon shahrida ming urugʻi kuchli boʻlgan. Qidiruv

natijalarida "xonlikdagi min urugʻi vakillarining muhim lavozimlarda boʻlganligi haqidagi

maʼlumotlarning mavjudligi shahar aholisining ming urugʻi vakillari bilan toʻlib ketganidan

dalolat beradi".

5

3

Maqola “

ZARAFSHON SO'FIYLARI TARIXINI AKS ETGAN MANBALAR “ -Qandaxarov Anvarjon

Xasanovich - Tarix fanlari falsafa doktori, dotsent Navoiy davlat pedagogika instituti, O‘zbekiston.

4

Sultonov T. XV – XVII asrlarda Orolboʻyining koʻchmanchi qabilalari. - M.: Nauka, 1982. – 7-11, 26-28-

betlar.

5

Kuzeev R. G. K. Boshqird xalqining kelib chiqishi. Etnik tarkibi, tarixi aholi punkti / R. G. Kuzeev. – 2-

nashr, qo‘shimcha – Ufa: Dizayn poligrafiya xizmati, 2010. – b. 284.

137

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)

Ming urugʻi, yaʼni oʻzbek min qabilasi nomi bilan ham mashhur boʻlib, Oʻrta Osiyo, xususan,

Zarafshon vodiysi tarixida katta rol oʻynagan. Ming klani va ularning mintaqadagi ta'siri

haqida ba'zi muhim fikrlar:

Oʻzbek Minglar sulolasining asos solishi: Ashtarxoniylar barbod boʻlgan paytda oʻzbek ming

qabilasi 1710-yillar atrofida Qoʻqonda yangi sulolaga asos soldi. Ming hukmdorlari nafis

sivilizatsiyasi va adolatli sudlari bilan mashhur edi.

6

Hukmdorlar: Minning taniqli hukmdorlari orasida madaniy yutuqlari va boshqaruv mahorati

bilan tanilgan Umar Xon (hukmronlik qilgan 1809—22) va Muhammad Alixon (Madali Xon

nomi bilan ham tanilgan; 1822—42 hukmronlik qilgan) bor.

Mintaqaga ta'siri: Ming urug'i O'rta Osiyoda muhim savdo va savdo markazi bo'lgan Zarafshon

vodiysining madaniy va iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo'shgan. Ular mintaqadagi kengroq

ijtimoiy va siyosiy dinamikaga ham ta'sir ko'rsatdi.

Etnik tarkibi: Ming urugʻi Zarafshon vodiysi aholisining muhim tarkibiy qismi boʻlgan kengroq

oʻzbek etnik guruhining bir qismi edi. O‘zbeklar turkiy xalq bo‘lib, Markaziy Osiyoning turli

hududlaridan mintaqaga ko‘chib kelgan.

Tarixiy kontekst: Ming urugʻi Markaziy Osiyoda muhim madaniy va siyosiy oʻzgarishlar

davrida paydo boʻlgan. Mintaqaga turli imperiyalar, jumladan, moʻgʻullar, Umaviylar xalifaligi

va Somoniylar saltanati taʼsirida boʻlgan va bu mintaqa tarixi va rivojlanishiga doimiy taʼsir

koʻrsatgan.

Meros: Zarafshon vodiysidagi Ming urugʻining merosi mintaqaning madaniy va meʼmoriy

yutuqlarida oʻz ifodasini topib, bugungi kunda ham nishonlanmoqda. Ularning mintaqa tarixi

va rivojlanishiga ta'siri mintaqaning madaniy va iqtisodiy merosiga katta hissa

qo'shganliklaridan dalolat beradi.

Arxeologik kashfiyotlar: Zarafshon vodiysidagi arxeologik topilmalar Ming urugʻining

mavjudligi va ularning madaniy yutuqlari haqida dalillarni ochib berdi. Masalan, qadimiy

So‘g‘d osori-atiqalari va matnlarining topilishi Ming urug‘i tarixining ajralmas qismi bo‘lgan

so‘g‘dlarning madaniy va iqtisodiy faoliyati haqida tushuncha beradi.

7

Zarafshon vohasi Oʻrta

Osiyoning boshqa hududlari kabi oʻz tarixi davomida muntazam migratsiya jarayonlarini

boshidan kechirgan. Viloyatdagi nayman, bahrini, qoʻngʻirot, qipchoq kabi joy nomlari oʻzbek

millatining etnik shakllanishida ishtirok etgan turli elatlarning mavjudligidan dalolat beradi.

Qo‘qon xonligini boshqargan Ming sulolasi tarkibida mintaqa tarixi va madaniyatini

shakllantirishda muhim rol o‘ynagan bir qancha muhim shaxslar bo‘lgan. Ming sulolasidan

ba'zi taniqli hukmdorlar:

Shohruh biy (1709-1721): Shohruh biy Qo‘qon xonligining asoschisi. Buxoro xonligidan

mustaqilligini e’lon qildi va Farg‘ona vodiysining sharqiy qismida davlat tuzdi.

Abdurahim biy (1721-1733): Abdurahim biy Shohruh biyning oʻgʻli boʻlib, uning oʻrniga

Qoʻqon hukmdori boʻlgan. U oʻz hukmronligi davrida Andijon va Xoʻjand xonliklariga

qoʻshilgan, shuningdek, Buxoro xonligiga qarashli Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Jizzax va boshqa

viloyatlarni ham bosib olgan.

Abdukarim biy (1733-1748): Abdukarim biy Abdurahim biyning ukasi bo‘lib, bu davrda

Qo‘qonni boshqargan. U xonlikning kengayishini davom ettirdi, Oʻsh va boshqa hududlarni

bosib oldi.

6

Karmisheva B.X. Janubiy mintaqalarning etnik tarixi bo'yicha insholar Tojikiston va Oʻzbekiston (rus

tilida). – M.: Nauka, 1976. – 95-97-betlar.

7

Buxoro amirligining manzilgohlari (XIX asr oxiri – XX asr boshi) / Materiallar Markaziy Osiyoning

tarixiy geografiyasi. A.R. tomonidan tahrirlangan. Muhammadjonov. – T.: \Universitet, 2001. – B. 96.

138

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)

Narbuta Bey (1770-1798): Narbuta Bey Ming sulolasining muhim hukmdori edi. U Gʻalcha

togʻlilaridan yollanma qoʻshini yollab, Fargʻona vodiysining gʻarbiy yarmini, jumladan, Xoʻjand

va Toshkentni bosib oldi. U 1811 yilda ukasi Umar tomonidan o'ldirilgan.

Umar (1811-1822): Umar Narbuta bekning ukasi edi va uning oʻrniga Qoʻqon hukmdori boʻldi.

U o'zining shafqatsiz va samarali boshqaruvi bilan mashhur edi.

Muhammad Ali (Madali Xon) (1822-1842): Muhammad Ali, Madali Xon nomi bilan ham

tanilgan, Umarning oʻgʻli boʻlib, 12 yoshida taxtga oʻtirgan. Uning hukmronligi davrida Qoʻqon

xonligi eng katta hududiy choʻqqiga yetgan.

8

Migratsiya va tarqalish: Ming oʻzbeklarining bir qismi XVI asrning ikkinchi yarmida Zarafshon

vodiysidan Balxga koʻchib kelgan. Boshqalari esa vohaning janubi-sharqiy hududlarini,

Zaravshon tizmalarining etaklarini, Qozonariqning yuqori oqimini egallagan. Ular

Afg‘onistonning shimoliy qismlarida, jumladan Balx, Mozori Sharif, Meymen va

Toshqo‘rg‘onda ham yashaganlar.

Ming o'zbeklari Imom Abubakr Sa'd maqbarasi atrofida masjid, madrasa va uy kabi butun

me'moriy ansambllarni qurib, o'zlarining me'moriy dizayndagi mahoratini namoyish etdilar.

Narbo’tabiy hukmronligi davrida Qoʻqonda irrigatsiya tizimi kengaytirilib, bu hududning

iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. So‘nggi yillarda ushbu me’moriy yodgorliklarni

qayta tiklash va asrab-avaylash, ularning O‘zbekiston madaniy landshaftidagi dolzarbligi va

ahamiyatini ta’minlash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.

4.Xulosalar.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Ming urug‘i Zarafshon vodiysi madaniy-tarixiy manzarasiga

katta ta’sir ko‘rsatgan. Vodiyda muhim madaniy almashinuvlar, adabiy va san’at yutuqlari,

ilmiy hissalar va tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan, bularning barchasi uning boy madaniy

merosiga hissa qo‘shgan.

Ming sulolasi Zarafshon vodiysi bilan savdo-sotiq, missionerlik faoliyati, madaniy ta’sir, ilmiy

hissa va tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan muhim madaniy almashinuvlarga ega bo‘lgan. Ushbu

almashuvlar mintaqaning madaniy va intellektual landshaftiga doimiy ta'sir ko'rsatdi.

Mavjud qidiruv natijalari Ming sulolasi Zarafshon vodiysidagi arxitektura yoki pagodalarga

sezilarli ta'sir ko'rsatganligini ko'rsatmaydi. Mintaqaning arxitektura uslublari Xitoydagi Ming

sulolasi ta'sirida emas, balki o'zining tarixiy va madaniy konteksti bilan chambarchas bog'liq

ko'rinadi.

Ming urugʻi Zarafshon vodiysi tarixida muhim rol oʻynab, mintaqaning madaniy, iqtisodiy va

siyosiy rivojlanishiga hissa qoʻshgan.

Iqtiboslar/Сноски/References:

1.

Begmatov E, Ulukov N. O‘zbek onomastika atamalarining izohli lug‘ati. Namangan,

2006. -B.95. Yo‘ldoshev B. O‘zbek onomastikasi masalalari. Samarqand, 2011. -B. 53

2.

Beysembiev, T. K. "Qo'qon yilnomalariga izohli indekslar". Tokio: Osiyo va Afrika tillari

va madaniyatlari tadqiqot instituti, Tokio chet tillar universiteti. Studia Culturae Islamica. №

91, 2008. ISBN 978-4-86337-001-2

3.

Buxoro amirligining manzilgohlari (XIX asr oxiri – XX asr boshi) / Materiallar Markaziy

Osiyoning tarixiy geografiyasi. A.R. tomonidan tahrirlangan. Muhammadjonov. – T.:

\Universitet, 2001. – B. 96.

8 Beysembiev, T. K. "Qo'qon yilnomalariga izohli indekslar". Tokio: Osiyo va Afrika tillari va madaniyatlari
tadqiqot instituti, Tokio chet tillar universiteti. Studia Culturae Islamica. № 91, 2008. ISBN 978-4-86337-
001-2.

139

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)

4.

Karmisheva B.X. Janubiy mintaqalarning etnik tarixi bo'yicha insholar Tojikiston va

Oʻzbekiston (rus tilida). – M.: Nauka, 1976. – 95-97-betlar.

5.

Kuzeev R. G. K. Boshqird xalqining kelib chiqishi. Etnik tarkibi, tarixi aholi punkti / R. G.

Kuzeev. – 2-nashr, qo‘shimcha – Ufa: Dizayn poligrafiya xizmati, 2010. – b. 284.

6.

Maqola “

ZARAFSHON SO'FIYLARI TARIXINI AKS ETGAN MANBALAR “ -Qandaxarov

Anvarjon Xasanovich - Tarix fanlari falsafa doktori, dotsent Navoiy davlat pedagogika instituti,

O‘zbekiston.

7.

Qayumov A. Boshidagi O‘zbekiston xududidagi etnik vaziyat XX asr (oʻzbek tilida). –

Toshkent: “Adabiyot uchqunlari”, 2015. – B. 29-30.

8.

Sultonov T. XV – XVII asrlarda Orolboʻyining koʻchmanchi qabilalari. - M.: Nauka, 1982.

– 7-11, 26-28-betlar.