128
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASINING
SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI ALLYUVIAL TUPROQLARI
SHAROITIDA YETISHTIRILGAN QISHLOQ XO‘JALIK
EKINLARINING TUPROQ UNUMDORLIK
KO‘RSATKICHLARIGA TA’SIRI
Duysenbayeva Gulnaz
Tuproqshunoslik yo’nalishi 2-kurs magistranti
Biologiya fakulteti, Tuproqshunoslik va ekologiya kafedrasi, Qoraqalpoq
Davlat Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14257973
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-noyabr 2024 yil
Maqolada
Qoraqalpog‘iston
Respublikasining
sug‘oriladigan o‘tloqi allyuvial tuproqlari sharoitida
yetishtirilgan turli qishloq xo‘jalik ekinlarining tuproq
unumdorlik ko‘rsatkichlariga ta’siri o‘rganilgan.
Tuproqlarning
kimyoviy,
fizik
va
biologik
xususiyatlarining ekinlarga bog‘liq holda o‘zgarishini
o‘rganish natijalari keltirilgan. Tuproq unumdorligi
degradatsiyasiga olib keluvchi asosiy omillar aniqlanib,
uni oshirish usullari, jumladan, almashlab ekishni
maqbullashtirish, organik o‘g‘itlarni qo‘llash va suv
resurslaridan oqilona foydalanish taklif etilgan.
Olingan ma’lumotlar barqaror dehqonchilik tizimlarini
ishlab chiqish va hudud tuproq resurslarini saqlab
qolishda foydali bo‘lishi mumkin.
KEY WORDS
tuproq
unumdorligi,
o‘tloqi
allyuvial
tuproqlar,
qishloq
xo‘jaligi
ekinlari,
sug‘orma
dehqonchilik,
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi, organik o‘g‘itlar,
tuproq degradatsiyasi.
Tuproq unumdorligini saqlash va oshirish, ayniqsa, Qoraqalpog‘iston Respublikasi kabi
intensiv dehqonchilik bilan shug‘ullanadigan hududlarda barqaror qishloq xo‘jaligining asosiy
vazifasi hisoblanadi. Hududda keng tarqalgan o‘tloqi allyuvial tuproqlar yuqori agrosanoat
salohiyatiga ega, ammo ulardan oqilona foydalanmaslik, jumladan, monokulturali
dehqonchilik, mineral o‘g‘itlarni haddan tashqari ko‘p qo‘llash va suv rejimini yetarli darajada
optimallashtirmaslik tufayli unumdorligi ko‘pincha xavf ostida qolmoqda. O‘tloqi allyuvial
tuproqlar daryo qayirlarida davriy toshqinlar va yog‘inlar ta’sirida shakllangan yuqori
mahsuldor tuproqlardir. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida ushbu tuproqlar keng
tarqalgan bo‘lib, o‘zining unumdorligi va qulay fizik-kimyoviy xususiyatlari bilan mintaqa
qishloq xo‘jaligida asosiy rol o‘ynaydi. O‘tloqi allyuvial tuproqlar Amudaryo va uning
irmoqlari cho‘kindilarida qayir zonalarida shakllangan [2, 44-45].
Gidrologik rejim mayda dispers zarrachalar, organik moddalar va mineral birikmalarning
to‘planishiga yordam beradi, bu ularning yuqori ozuqaviy qiymatini ta’minlaydi. Mexanik
tarkibi odatda, bu tuproqlar yengil qumoq yoki qumli tarkibga ega bo‘lib, yaxshi aeratsiya va
suv o‘tkazuvchanlikni ta’minlaydi. Unumdorligi tuproqlarda organik modda, azot va kaliyning
ko‘pligi bilan ajralib turadi, bu esa qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish uchun qulay sharoit
yaratadi. O‘tloqi allyuvial tuproqlar tarkibida gumus (25%) va o‘simliklarning o‘sishi uchun
zarur bo‘lgan azot, fosfor va kaliy kabi elementlar yuqori darajada bo‘ladi. Biroq, jadal
foydalanish paytida oziq moddalarning asta-sekin kamayishi kuzatiladi, bu esa o‘g‘itlarni
muntazam qo‘llashni talab qiladi. Sizot suvlari yaqin joylashganligi sababli bu tuproqlar
129
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
yuqori namlik saqlash koeffitsiyentiga ega. Biroq, sug‘orishdan uzoq vaqt foydalanilganda,
ayniqsa, drenaj buzilgan hududlarda ikkilamchi sho‘rlanish xavfi mavjud.
Tuproq degradatsiyasi intensiv dehqonchilik, almashlab ekishning yo‘qligi va organik
o‘g‘itlarning yetarli darajada solinmasligi tufayli tuproq unumdorligi pasayadi. Sho‘rlanish
sug‘orish sharoitida suv-drenaj tizimi noto‘g‘ri boshqarilsa, ko‘pincha tuzlar sathi ko‘tarilib,
tuproqning mahsuldorlik xossalari yomonlashadi. Qoraqalpog‘iston Respublikasining o‘tloqi
allyuvial tuproqlari paxta, bug‘doy va sabzavot kabi asosiy qishloq xo‘jaligi ekinlarini
yetishtirish uchun asos hisoblanadi. Ulardan oqilona foydalanish va hosildorlikni saqlash
mintaqada oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, o‘tloqi
allyuvial tuproqlar unumdorligini saqlash va tiklash uchun almashlab ekish, organik
dehqonchilik va suv resurslarini samarali boshqarishni o‘z ichiga olgan kompleks
yondashuvni talab qiladi [1, 75-89].
Qoraqalpog‘iston Respublikasi sug‘oriladigan o‘tloqi allyuvial tuproqlarining unumdorligiga
qishloq xo‘jaligi ekinlarining ta’sirini o‘rganish ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi.
Tadqiqotda paxta, bug‘doy, sabzavotlar va beda kabi o‘simliklar tanlandi. Beda tuproq
strukturasini yaxshilash va azot balansini tiklashda alohida o‘rin tutadi. Tadqiqot davomida
dala tajribalari tashkil etilib, tuproq xususiyatlarining o‘zgarishi monitoring qilindi.
Tuproqning kimyoviy (gumus, azot, fosfor, kaliy), fizik (zichlik, namlik saqlash qobiliyati) va
biologik (mikroorganizmlar, fermentlar faolligi) xususiyatlari baholandi. Tuproqdan namuna
0-30 sm va 30-60 sm chuqurlikda olindi. Tuproqning pH va tuz tarkibi sho‘rlanish xavflarini
aniqlashga yordam beradi. Tuproqning fizik xususiyatlari o‘sish va rivojlanishga ta’sir qiladi.
Tuproqning namlik saqlash qobiliyati Qoraqalpog‘istonning qurg‘oqchil iqlimida muhim.
Tuproqning biologik faolligi, azotfiksatorlar, fosfatmobilizatorlar va fermentlar faolligi
o‘rganildi. Olingan ma’lumotlar korrelyatsion va regression tahlil yordamida qayta ishlanib,
tuproq unumdorligi va ekin turining o‘zgarishlariga bog‘liqlik aniqlanishi mumkin. Ekologik
baholashda tuproqning sho‘rlanishi va organik modda darajasining pasayishi kabi xavflar
hisobga olindi. Tadqiqotning cheklovlari sifatida iqlim sharoitlarining xilma-xilligi va kuzatuv
davrining cheklanganligi qayd etildi. Biroq, kompleks yondashuv tuproq unumdorligiga ta’sir
qiluvchi omillarni aniqlashga va barqaror dehqonchilik tavsiyalarini ishlab chiqishga imkon
beradi.
Tadqiqotlar davomida o‘tloqi allyuvial tuproqlarning kimyoviy, fizik va biologik
xususiyatlariga qishloq xo‘jalik ekinlarining turi sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Bu,
ayniqsa, yerlardan intensiv foydalanish sharoitida barqaror agrotexnik strategiyalarni ishlab
chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Beda va donli ekinlar ostida organik qoldiqlar va ildiz
biomassasi tufayli gumus miqdori ko‘paygan, bu esa ozuqa moddalarining tuzilishi va
muvozanatini yaxshilagan. Bundan farqli o‘laroq, g‘o‘za ostidagi tuproqlarda agressiv
foydalanish tufayli gumus miqdori pastligicha qolgan. G‘o‘za azot zaxirasini 10-15% ga
kamaytirdi, beda kabi dukkakli ekinlar bilan almashlab ekish esa uni to‘ldirishga yordam
berdi. Bug‘doy fosfor va kaliyni kamroq agressiv yo‘qotdi. G‘o‘za monokulturasi ekilgan
dalalarda tuproqning zichligi 1,4 g/sm3 ni tashkil etib, ildizning rivojlanishini cheklagan. Beda
va g‘alla ekilgan maydonlarda zichlik (1,2-1,3 g/sm3) pastligicha qolib, tuproqning suv
o‘tkazuvchanligi va strukturasini yaxshilagan. Sabzavot ekinlari ham organik qoldiqlarning
to‘planishi tufayli nam saqlash qobiliyatining oshishiga yordam berdi, bu esa sug‘orishga
bo‘lgan ehtiyojni kamaytirdi. Ushbu natijalar Qoraqalpog‘iston sharoitida tuproq
unumdorligini saqlash uchun almashlab ekishni joriy etish va suv resurslarini oqilona
boshqarish muhimligini ta’kidlaydi. Tuproqning biologik faolligi uning salomatligining muhim
ko‘rsatkichidir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, dukkakli ekinlarda azotfiksatorlar miqdori 20-30% ga oshgan,
bu esa azot balansini yaxshilaydi va yuqori hosildorlikni ta’minlaydi. G‘o‘za maydonlarida
o‘g‘it va kimyoviy moddalarni qo‘llash natijasida tuproq mikroflorasi faolligining pasayishi
kuzatildi, bu esa tuproqning tiklanishi va oziqa moddalarining o‘zlashtirilishini cheklaydi.
130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Ureaza va fosfataza kabi fermentlar faolligi almashlab ekish maydonlarida yuqori bo‘ldi, bu
esa ekinlar xilma-xilligining muhimligini tasdiqlaydi. Tuproq sho‘rlanishi sug‘oriladigan
yerlarda jiddiy muammo hisoblanadi. Paxta ekilgan dalalarda suv rejimining muvozanatsizligi
tufayli tuzlar, ayniqsa sulfatlar va xloridlar miqdorining ortishi qayd etildi. Biroq, suv
resurslarini samarali boshqarish va almashlab ekishga asoslangan maydonlarda sho‘rlanish
darajasi pastligicha qoldi. Samarali drenaj suv turg‘unligi va tuproq degradatsiyasining oldini
oladi. Donli va dukkakli ekinlarni o‘z ichiga olgan almashlab ekish tuproq unumdorligining
barcha ko‘rsatkichlarini yaxshiladi. Almashlab ekish, monokulturalardan farqli o‘laroq,
tuproqni qayta tiklashga, uning strukturasini tiklashga va stresslarga chidamliligini oshirishga
yordam beradi. Mintaqada tuproq unumdorligini oshirish uchun almashlab ekish, texnik,
g‘alla va dukkakli ekinlarni almashlab ekish, organik o‘g‘itlar (go‘ng, siderat) dan foydalanish,
suv rejimini samarali boshqarish va drenajni yaxshilash muhim ahamiyatga ega. Shuningdek,
tuproqqa mexanik ishlov berishni minimallashtirish zarur. Tuproq unumdorligini saqlashda
qishloq xo‘jaligi ekinlarining turi va ularni yetishtirish usullari asosiy rol o‘ynaydi.
Qoraqalpog‘istonda barqaror dehqonchilik uchun tuproq strukturasini, uning biologik
faolligini yaxshilash va suv resurslarini boshqarishga qaratilgan agrotexnik tadbirlarni joriy
etish zarur.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari Qoraqalpog‘iston Respublikasining sug‘oriladigan o‘tloqi allyuvial
tuproqlarining unumdorligiga qishloq xo‘jaligi ekinlarining ta’sirini har tomonlama
baholashda muvaffaqiyatli yondashuvni ko‘rsatdi. O‘rganilgan ekinlar – paxta, bug‘doy,
sabzavotlar va beda – tuproq holatiga turli darajada ta’sir ko‘rsatib, uning kimyoviy, fizik va
biologik xususiyatlarini yaxshilashga hissa qo‘shdi. Beda o‘simliklari, ayniqsa, tuproq
strukturasini yaxshilash va azot balansini tiklashda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bu tuproq
unumdorligini oshirishga yordam berdi. Tuproqning kimyoviy va fizik xususiyatlari, shu
jumladan gumus, azot, fosfor, kaliy, pH va tuz tarkibi, shuningdek, tuproqning biologik faolligi
(azotfiksatorlar, fosfatmobilizatorlar va fermentlar faolligi) orqali uning umumiy holati va
unumdorligi aniqlanib, o‘simliklar uchun qulay sharoitlar yaratishning muhim jihatlari
ko‘rsatildi. Tuproqning namlik saqlash qobiliyati va eroziyaga chidamliligi, shuningdek,
mikrobiologik faollikni saqlashning ahamiyati yoritildi. Tadqiqotning ekologik baholash qismi
tuproqning sho‘rlanishi va organik modda darajasining pasayishi kabi ehtimoliy xavflarni
aniqlashga imkon berdi, bu esa ekologik barqarorlikni saqlash va tuproq unumdorligini
oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishda muhimdir. Biroq, tadqiqotning ba’zi cheklovlari
ham mavjud bo‘lib, mintaqaning iqlim sharoitlarining xilma-xilligi va kuzatuv davrining
qisqaliklari ma’lumotlarning umumlashtirilishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, ko‘p
yillik monitoringlar o‘tkazish zarurati mavjud. Umuman olganda, tadqiqot kompleks
yondashuv orqali Qoraqalpog‘istonning sug‘oriladigan o‘tloqi allyuvial tuproqlaridagi
unumdorlikni oshirish uchun qishloq xo‘jaligi ekinlarining ta’sirini o‘rganishda samarali
usulni taqdim etdi va barqaror dehqonchilikni rivojlantirishga yordam beradigan tavsiyalarni
ishlab chiqishda asos bo‘ldi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Каримов, Х. Н. (2017). Агроэкологическое состояние антропогенно измененных
орошаемых почв и пути повышения их плодородия.
Научное обозрение. Биологические
науки
, (2), 75-89.
2. Каримбердиева, А. А., Ташкузиев, М. М., & Бердиев, Т. Т. (2020). МИКРОЭЛЕМЕНТЫ В
ХЛОПЧАТНИКЕ, ВЫРАЩЕННОМ НА ЛУГОВЫХ АЛЛЮВИАЛЬНЫХ ПОЧВАХ ПРИАРАЛЬЯ И
ИХ ВЫНОС. In Современные тенденции в научном обеспечении агропромышленного
комплекса (pp. 44-46).
3. Куст, Г. С. (2013). Некоторые особенности изменения солевого состояния почв при
преобразовании структуры сельскохозяйственного использования орошаемых земель
дельтовых территорий.
Аридные экосистемы
,
19
(3 (56)), 83-90.
131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
4. Очилов, С. К. (2021). Современное состояние почв приаралья и применение
ресурсосбереганощих технологий на основе местных сырьевых ресуров в системе
культур хлопкового севооборота. ББК 40.0 П78, 227.
5. Стулина, Г. В., Эшчанов, О., Кенжибаев, Ш., & Рузиев, И. (2017). Управление
почвенными и агрономическими ресурсами для обеспечения продовольственной
безопасности (программирование урожая озимой пшеницы в условиях аридной
орошаемой зоны).
Тексты статей представлены в авторской редакции.
, 11.
