6
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
TABIIY RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA
ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH
Usmonov Murodbek Dusmurot o‘g‘li,
SamISI “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi assistant-stajyori
Husanov Asliddin Xusniddin o‘g‘li,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
asliddinhusanov200@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14496367
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-dekabr 2024 yil
Mazkur
maqolada
barqaror
iqtisodiy
rivojlanishni
ta’minlash
hamda
“yashil
iqtisodiyot”ni takomillashtirish maqsadida tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va atrof-
muhitni muhofaza qilish masalalari yoritib
berilgan.
Xususan,
bu
borada
amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar keltirilgan.
yashil iqtisodiyot, atrof-muhit,
tabiat muhofazasi, tabiiy resurslar,
tiklanadigan resurslar, ekologik
muammolar.
Hozirgi vaqtda iqtisodiyot borasida aytilayotgan so‘zlarning asosiy qismini “yashil iqtisodiyot”
atamasi tashkil qilmoqda, chunki ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar barqaror
iqtisodiy jarayonni ta’minlash uchun allaqachon “yashil iqtisodiyot”ga urg‘u qaratishni
boshladi. “Yashil iqtisodiyot” o‘z nomi bilan tiklanadigan resurslardan oqilona foydalangan
holda tabiiy resurslar sarfini kamaytirish, atrof-muhit muhofazasini ta’minlash bilan bog‘liq.
Tabiat resurslar, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish
maqsadlarida xoʻjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan,
uni oʻrab turgan tabiiy muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat
resurslariga Quyosh energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali
qazilmalar, oʻsimliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan
(koʻpgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning ichki energiyasi)
va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga boʻlinadi. Neftni
qayta ishlash sanoati ishlab chiqarishda qayta tiklanmaydigan xomashyolardan foydalaniladi,
bu esa yer atmosferasining qo’shimcha isishi, issiqxona effelefiuing rivojlanishi, ozon
qatlamining pasayishiga olib keladi, bu esa yer biosferasini qo’shimcha qarizlardan himoya
qiladi.
Evropa Ittifoqi qonunchiligi 2010- va 2050-yillar oralig'ida bajarilishi kerak bo'lgan 130 dan
ortiq alohida atrof-muhit maqsadlari va vazifalarini belgilab qo'ydi. Yevropa 2020-yilgi asosiy
maqsad 2020-yilga borib energiya iste'molini "odatdagidek" prognozlarga nisbatan 20 foizga
qisqartirishdir. Yevropa Ittifoqining atrof-muhit siyosati 2020 yilgacha bo'lgan davr uchun
Atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha harakatlarning ettinchi dasturida uchta asosiy belgi
belgilangan. maqsadlar:
Evropa Ittifoqining tabiiy kapitalini himoya qilish, saqlash va yaxshilash;
resurslardan tejamkor, yashil va raqobatbardosh past uglerodli Yevropa iqtisodiyotini
rivojlantirishga yordam berish; va,
7
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Evropa Ittifoqi fuqarolarini atrof-muhit bilan bog'liq bosim va sog'liq va farovonlik
uchun xavflardan himoya qilish.
Raqobatbardosh ehtiyojlar va cho'zilgan byudjetlarga duch kelgan mamlakatlarda
samarasizlikni bartaraf etish global barqarorlik maqsadlariga erishishning iqtisodiy jihatdan
samarali va iqtisodiy jozibador usullaridan biri bo'lib qolmoqda. Er, suv va boshqa tabiiy
resurslarni yaxshiroq taqsimlash va boshqarish qishloq xo'jaligi, yaylovlar va o'rmon
xo'jaligining yillik daromadini butun dunyo bo'ylab taxminan 329 milliard AQSh dollariga
oshirishga va o'rmonlarni sof yo'qotmasdan 2050 yilgacha dunyoni oziqlantirish uchun etarli
miqdorda oziq-ovqat ishlab chiqarishga olib kelishi mumkin. va tabiiy yashash joylari.
"Ushbu kashshof ish tabiatning jamiyatga beradigan qiymatini muhim qarorlar qabul qilishda
birlashtirishga yordam beradi", dedi Stiv Polaskiy, Minnesota universiteti va The Natural
Capital loyihasining Ekologiya/ekologik iqtisodiyot professori. "Ushbu hisobot uchun ishlab
chiqilgan innovatsion vositalar qaror qabul qiluvchilarga siyosat, moliya va boshqaruv
qarorlari uchun amaliy ma'lumotlarni taqdim etish uchun global ekologik va iqtisodiy
ma'lumotlardan foydalanadi."
Bu borada, mamlakatimizda ham bir qancha chora-tadbirlar, loyihalar amalga oshirilmoqda.
Xususan, davlatimiz rahbarining Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasini tom
ma’noda mamlakatimiz taraqqiyoti uchun turtki beruvchi tarixiy voqelik deyish mumkin.
Chunki, davlatimiz rahbari o‘zining murojaatida davlat va jamiyat qurilishi tizimini
takomillashtirish, qonun ustuvorligini ta’minlash, ijro va sud hokimiyati oldida turgan ustuvor
vazifalar hamda ularning ijrosini ta’minlash bo‘yicha aniq mexanizmlarni ta’kidlash bilan bir
qatorda ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasiga ham to‘xtalib o‘tdi.
Yurtboshimiz tomonidan atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish hamda aholi salomatligini saqlash sohasida kelgusida amalga oshirilishi lozim
boʻlgan ustuvor vazifalar belgilab berildi. Xususan, ekologiya, ayniqsa suv masalalari global
muammoga aylanib borayotgani haqida soʻz yuritilar ekan, biz nafaqat bugungi, balki kelajak
avlodlarni ham oʻylashimiz shartligi qayd etildi.
Suv resurslaridan oqilona foydalanish borasida Amudaryo oʻzanida yangi kanal qurilishi
boʻyicha qoʻshni Afgʻonistonning muvaqqat hukumati hamda jahon hamjamiyati bilan birga,
xalqaro meʼyorlar asosida va mintaqaning barcha davlatlari manfaatlarini inobatga olish
yuzasidan amaliy muloqotlar olib borish lozimligi taʼkidlandi.
Ekologik muammolarni bartaraf etishda mahallaning rolini kuchaytirish lozimligi, tabiatni
asrab-avaylash, suv, havo va atrof-muhitni toza tutish kelasi yilda har bir mahalla aholisining
madaniyati va amaliy harakatiga aylanishi kerakligini taʼkidladi.
“Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish, uni keng targ‘ib qilish va atrof-muhitni muhofaza qilish
maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim
o'zgarishi vazirligi o‘z faoliyatini olib bormoqda. Ushbu vazirlikning asosiy vazifalari va
faoliyati quyidagilardan iborat:
– Tabiatni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni qayta tiklash,
chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirish va iqlim o‘zgarishi sohasida yagona davlat
siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish;
– Tabiatni muhofaza qilish, jumladan, atmosfera havosi, er, yer osti boyliklari, suv, o‘rmonlar,
muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, hayvonot va o‘simlik dunyosini muhofaza qilish,
chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirishda davlat ekologik nazoratini yuritish;
– O‘rmonlarni muhofaza qilish, himoya qilish, ko‘paytirish, qayta tiklash, ularning
mahsuldorligini oshirish va ulardan oqilona foydalanilishini ta’minlash
8
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
– Gidrometeorologiya xizmatini tashkil etish, iqlim o‘zgarishi va atrof tabiiy muhit ifloslanishi
monitoringini yuritish;
– Tabiatni muhofaza qilish borasida fuqarolik jamiyati institutlari hamda jamoatchilik bilan
hamkorlikni rivojlantirish, ekologik tarbiya, targ‘ibot, ta’lim va ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-
quvvatlash ishlarini tizimli tashkil etish;
– “Yashil” o‘sish tamoyillarini joriy etish, atrof-muhitga zararli tashlanmalarni qisqartirish
hamda inson faoliyatining tabiatga salbiy ta’sirini kamaytirish;
– Tabiatni muhofaza qilishga raqamli texnologiyalarni joriy etish, monitoring yuritishda inson
omilini qisqartirish va avtomatlashtirish tizimini yo‘lga qo‘yish;
– Ekoturizm, ov va safari turizm sohasini yanada rivojlantirish, o‘rmon xo‘jaliklari va milliy
tabiat bog‘larining (qo‘riqxonaga aylantirilgan zonalar bundan mustasno) imkoniyatlaridan
samarali foydalanish hamda tegishli infratuzilma obyektlarini yaratish, xorijiy va ichki
sayyohlarga munosib shart-sharoit yaratish va ularga xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash;
– Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish sohasidagi qonunchilik
talablari buzilishining oldini olish, uni aniqlash va unga chek qo‘yish uchun ta’sirchan
choralarni qo‘llash;
– Atrof-muhit holatini kuzatib borish, atrof-muhitning ifloslanishiga, tabiiy resurslardan
nooqilona foydalanilishiga olib kelishi, fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘iga tahdid solishi
mumkin bo‘lgan vaziyatlarni aniqlash;
– Amalga oshirilayotgan xo‘jalik faoliyati va boshqa faoliyatning tabiatni muhofaza qilish
standartlari, normalari, qoidalari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga
muvofiqligini nazorat qilish va qonuniy choralar ko‘rish;
– Yuridik va jismoniy shaxslarning tabiatni muhofaza qilish hamda tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish sohasidagi huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini, ular tomonidan
majburiyatlar bajarilishini ta’minlash;
– O‘rmonlardan oqilona foydalanish ustidan nazoratni o‘rnatish, tabiatni muhofaza qilish
sohasidagi munosabatlarni tartibga solish, o‘rmonlarning yer ustida va aviatsiya yordamida
qo‘riqlanishini tashkil etishni nazorat qilish;
– Turizm sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, unda ishtirok etuvchi davlat
organlarining ushbu yo‘nalishdagi faoliyatini muvofiqlashtirish hamda mazkur sohada
qonunchilikka rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish;
– Turizm sohasiga oid kompleks dasturlarni ishlab chiqish, turizm xizmatlari bozorida
raqobatni rivojlantirish hamda turizm sohasida faoliyat yuritadigan nodavlat notijorat
tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo‘llab-quvvatlash;
– Mamlakatning turizm salohiyati ko‘lamini kengaytirish, turizmni iqtisodiyotning strategik
tarmoqlaridan biri sifatida rivojlantirish, turizm turlarini ko‘paytirish, yangi turizm
yo‘nalishlarini ishlab chiqish hamda turizm imijini mustahkamlashdir.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, tabiatni muhofaza qilish
tabiat
va uning boyliklaridan oqilona
foydalanishga, tabiatni inson manfaatlarini koʻzlab ongli ravishda oʻzgartirishga, tabiat
boyliklari va umuman tabiatni, uning goʻzalligi, musaffoligini saqlab qolishga va yanada
boyitishga qaratilgan barcha tadbirlar majmuasi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlari
majmuasiga davlatlar, xalqaro tashkilotlar, jamoat, ilmiy-texnik, ishlab chiqarish, iqtisodiy va
maʼmuriy tashkilotlar, har bir odam tomonidan amalga oshiriladigan tadbirlar kiradi.
9
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Olimova Dilsuz Abduxalimovna , Raximova Marjona Azim qizi, “ATROF-MUHITNI
MUHOFAZA QILISH VA TABIIY RESUSLARDAN OQILONA FOYDALANISH”. RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIKPEDAGOGIK
JIHATLARI RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 2023-yil 2-iyun
2.
https://xs.uz/uz/post/tabiij-resurslardan-samarali-fojdalanish-ustuvor-jonalishlardan-
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tabiatni_muhofaza_qilish
4.
https://uza.uz/oz/posts/tabiiy-resurslardan-samarali-foydalanish-ustuvor-
