4
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
INSTITUTSIONAL MATRITSA VA UNING AMAL QILISHI
Usmonov Murodbek Dusmurot o‘g‘li,
SamISI, “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi assistent-stajyori
Abdivaliyeva Nilufar Murtoza qizi,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
E-mail: abdivaliyevanilufar5@gmail.com
Abdujalilov Jasurbek To‘lqin o‘g‘li,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
Fayziyev Alijon Husenovich,
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14495812
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada hozirgi axboortlashtirish va
iqtisodiyotning
globallashuv
jarayonida
institutsional matritsalarning tuzilishi, ijtimoiy
jamiyatdagi vazifasi va maqsadi ko’rib chiqiladi.
matritsa, iqtisodiy matritsa,
institutsionalizm,
institutsional
matritsa, matritsalarning ijtimoiy
qiyofasi,
institutlar,
ijtimoiy
subyektlar
“Institutsional matritsa” atamasi ma’lum bir tarkibga ega jamiyatdagi ijtimoiy va iqtisodiy
institutlarning strukturaviy mexanizmi va ular orasidagi iqtisodiy-ijtimoiy aloqalarni tahlil
qilishni bildiradi. Zamonaviy sharoitda institutsional matritsalar institutsional muhitda
rivojlangan ijtimoiy subyektlar faoliyati bilan chamabarchas bog’liqdir. “Intitutsional
matritsa” atamasi quyidagi fanlar doirasida keng miqyosda foydalaniladi:
Sxemada tasvirlanganidek, “institutsional matritsa” jamiyatning iqtisodiy, siyosiy hamda
ijtimoiy sohasida muhim ahamiyat kasb etuvchi tushuncha hisoblanadi. Xususan, iqtisodiy va
ijtimoiy sohaga keladigan bo’lsak, firmalarning o’zaro tashkiliy-huquqiy aloqalari o’rtasidagi
aloqalarni tahlil qilishda muhim vosita hisobladi. Shuningdek, matritsalar ijtimoiy sohada
institutlarning qay tarzda tashkil qilinishda muhim rol o’ynaydi. Nazariy jihatdan,
institutsional matritsalar jamiyatning tarkibiy qismini o’rganib tahlil qilishga asosalangandir.
Institutsional matritsa – bu tarixan barqaror shakllangan, dastlabki davlatlarning paydo
bo`lishini va barcha keyingi institutsional tuzilmalarning rivojlanishini belgilab bergan, o`z
“Institutsional matritsa”
Ijtimoiy fanlar
Siyosatshunoslik
Iqtisodiyot
5
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
navbatida, mohiyati hamon saqlanib qolgan birlamchi modelni takror yaratishga xizmat
qiluvchi bazaviy ijtimoiy institutlar tizimi.
Bu yerda institutlar sotsium yashovchanligining tashqi sharoitlari bilan shartlangan jamiyat
a’zolari ortasidagi muayyan va muqarrar aloqalar tizimi sifatida tushuniladi. Ushbu holatda
gap insonning takror shakllanishini tartibga soluvchi ijtimoiy institutlar (ular jumlasiga oila,
salomatlik va boshqa institutlar kiradi) haqida emas, balki davlatlarning takror shakllanishini
va ijtimoiy hayotning asosiy sohalarini tartibga soluvchi sotsial institutlar haqida bormoqda.
Institutlar jamiyatning uning tarixiy barqarorligini va ijtimoiy yaxlitlikning takror
shakllanishini ta’minlovchi o’ziga xos tuzilishini (qobirgasini) hosil qiladi. Institutsional
matritsa ayrim chizmalarda ko’rinishida jamiyatda teng ahamiyatli mavqeni egallab turgan
yagona uchta: siyosiy, iqtisodiy va huquqiy sohalarni birlashtiruvchi ijtimoiy shakl sifatida
namoyon etilgan. Asosiy matritsalar S.Kirdinaning “Institutsional matritsalar va Rossiyaning
rivojlanishi” kitobidan olingan. Biroq ularga ayrim ozgartirishlar kiritilgan, xususan siyosiy va
mafkuraviy sohalar birlashtirilgan, chunki jamiyatda mafkura kop jihatdan boshqaruvchi
siyosatchilarga bogliq bolib, ular faoliyatining natijalaridan biri hisoblanadi. Matritsada
ijtimoiy soha alohida ajratilgan va institutsional tizimni shakllantirishda u katta rol oynaydi.
Matritsalarning asosiy va qo’shimcha institutlarning muayyan to’plami bilan tavsiflanuvchi
ikkita xili mavjud – garbiy (bozor, demokratik) va sharqiy (buyruqbozlik, diktatura yoki
despotiya) matritsalar.
Institutsional matrisa orqali har bir institutning jamiyatdagi roli, o'rni va ijtimoy vazifasi
baholanadi. Misol tariqasida, davlat institutlarining ijtimoiy tizimdagi roli, xususiy sektorning
iqtisodiy tizimdagi ta'siri yoki sud tizimining huquqiy jihatdan rolini o'rganishga yordam
beradi.
Institutsional nazariyada institutlar jamiyat hayotida muhim o’rin tutuvchi tashkilot
hisoblanadi. Agar institutlarni vaqtinchalik fursatga yo’q deb tasavvur qilsak, jamiyatda
tartibsizlik boshlanishiga shubha yo’q. Ammo bu jarayon abadiy davom etuvchi hodisa emas.
Chunki insoniyat o’z hayotini tartib asosiga qurishga o’rgangan, shunday ekan vaqtlar o’tib
jamiyatda yangi yangi institutlar qayta paydo bo’ladi degan xulosaga kelishimiz mumkin.
Paydo bo’lgan yangi institutlar o’tmish sharoitlariga moslashgan bo’ladi.
21-asr haqiqati bozor va razdatok iqtisodiyotlarining qarama-qarshiligidan emas, balki bozor
institutlari va razdatoklarning sintezidan iborat. Shunday qilib, dilemma reja yoki bozor emas,
sotsializm yoki kapitalizm emas, balki kvazi-bozor yoki shartnomaviy razdatok. Tashqi
tomondan, ikkala model ham o'xshash ko'rinadi; resurslar tanlov asosida davlat buyurtmalari
orqali taqsimlanadi va huquqiy kafolatlar bilan shartnomalar tuziladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M.I.Kutbitdinova Institutsional iqtisodiyot (Ma’ruzalar matni ) –DSQ Soliq akademiyasi,
2013 y. 22-bet
2.
ecsoc.hse.ru/en/2018-19-3/219629175.html
3.
arxiv.uz
1
M.I.Kutbitdinova Institutsional iqtisodiyot (Ma’ruzalar matni ) –DSQ Soliq akademiyasi, 2013 y. 22-bet
2
M.I.Kutbitdinova Institutsional iqtisodiyot (Ma’ruzalar matni ) –DSQ Soliq akademiyasi, 2013 y. 22-bet
