26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
ANOR YETISHTIRISHDA O‘G‘ITLARNING AHAMIYATI
Raximova Yulduz Oybek qizi
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi
Toshpo‘latov Abdumalik Soat o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
o'qituvchisi, Toshpulatovabdumalik7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14501712
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Anor subtropik meva sifatida katta
ahamiyatga ega. Lekin anorni tabiiy holida iste’mol
qilish ko‘proq foydalidir. O‘zbekistonning yerlari
organik moddalar jihatidan kamquvvat bo‘lgan
sug‘oriladigan xududlarida anorning hosildorligini
oshirishning eng ta’sirchan omili azotli o‘g‘itlarni
qo‘llashi.
Azotli
o‘g‘itlarning
samaradorligi
tuproqda fosforning o‘simlik foydalana oladigan
xillari mavjudligiga bog‘liq.
Anor, ko‘chat, azot o‘g‘itlar,
fosfor o‘g‘itlar, Kaliyli o‘g‘itlar,
organic o‘g‘itlar.
Anor subtropik meva sifatida katta ahamiyatga ega. Anorning eng yaxshi navlari Surxondaryo
viloyatida o‘stiriladi. U eng yaxshi meva va dekorativ o‘simliklardan hisoblanadi. Anor
mevasining sharbatini ichganda tetik qiladigan g‘oyat mazzalik suvi (sharbati) ta’mi va
xushbo‘yligi jihatidan eng yaxshi apelsin navlarining suvidan qolishmaydi, rangi jihatidan
ulardan ustun turadi.
Anor suvida, naviga, pishgan va homligiga qarab 5-20% qand va 0,5 – 10% organik kislotalar,
dubil va pektin moddalari bor Ko‘p mamlakatlarda anor qaytadan ishlanib, undan sharbat va
alkogolsiz ichimlik, hamda qiyom tayyorlanadi.
Lekin anorni tabiiy holida iste’mol qilish ko‘proq foydalidir. Ildiz po‘stlog‘ida ham, mevasining
po‘stida ham ko‘p miqdor dubil moddalari bo‘lib, meditsinada ichni qaytaruvchi va gijjalarni
haydovchi dori sifatida ishlatiladi. Siqilib sharbati olingandan keyin kolgan turli urug‘idan har
xil narsalarni bo‘yash uchun foydalaniladi. Undan sirka kislotasi olinadi. Anor 100 yil va
undan ortiq yashaydi. Ildiz bachkilari, qalamchalarini parxish qilish yo‘llari bilan oson
ko‘payadi.
Anor ko‘chati yerga ekilgandan so‘ng 2-3 yilda hosilga kira boshlaydi. To‘liq hosilga kirish 7-8
yildan boshlanib, 50-60 yil davom etadi. Anor turli-tuman tuproq sharoitida, qumloq,
toshloqdan tortib og‘ir tuproqqacha, loysimon, ishqoriy va kislotali muhit tuproqlarida
o‘saveradi. Ayniqsa sernam, unumdor yerlarda yaxshi o‘sadi. Sovuqqa chidamsizligi uchun
sovuq tekisliklarda, sho‘r va balchiqsimon tuproqlarda o‘smaydi.
Anor ko‘chatlari asosan ko‘chat yetishtirishga moslangan yer uchastkalarida yetishtiriladi.
Hosilga kirgan anorzorlarni sug‘orishni doimo nazorat qilib turish lozim, aks holda kam
sug‘orish yoki keragidan ortiqcha sug‘orish mevani 63 yorilishiga olib keladi. Ko‘chatlarning
ikki tomonidan 35-40 sm. uzoqlikda sug‘orish ariqlari olinadi.
O‘simliklarning o‘g‘itlardan olinadigan oziq moddalar miqdori tuproqlarning tiplari,
o‘g‘itlarning shakli va dozalariga, navlar va boshqa shart-sharoitlarga bog‘liq bo‘ladi. Uzoq
muddatli tajribalardan ayon bo‘lganidek, yuksak daraxtdagi agrotexnika hamda o‘g‘itlarni
27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
ishlatishning to‘g‘ri sistemasi turli hil tuproqlarning potensial unumdorligini belgilash va
solinadigan o‘g‘itlarning samaradorligini aniqlash imkonini beradi.
Kaliyli o‘g‘itlar. Kaliyli o‘g‘itlardan oqilona foydalanish uchun dexqonlar tuproqning
xossalarini va o‘g‘itlarning assortimentini hisobga olishi lozim. Amalda o‘g‘it solib ketilganda
bir qator xo‘jaliklarda asosiy agrotexnika talablariga rioya qilinmaydi. Bu hol avvalo,
o‘g‘itlarni ko‘mishi chuqurligiga va ularni o‘simliklar qatoridan qochirishga taalluqlidir.
Tarkibida fosfor (44%) va azot (11%) bo‘lgan, yuqori darajada konsetratsiyali murakkab o‘g‘it
– ammofos boshqa oddiy supurfosfat va ammiakli selitralardan agrotexnikaviy va iqtisodiy
jihatdan ustun turadi.
Kaliyli o‘g‘itlar solinganda hosildorlikni oshishi bilan bir qatorda, uning sifati, po‘stining
pishiqligi, sovuqqa chidamligi ancha yaxshilanadi. Buning asosiy mohiyati shundaki, kaliy
o‘simlik to‘qimalarining tarkibiga kirmaydi, lekin moddalar almashuvida muhim rol o‘ynaydi.
Kaliyning asosiy funksiyasi xujayra kolloidlarining ko‘p qirrali biokimyoviy jarayonlar normal
kechishi uchun zarur bo‘ladigan darajada sersuv bo‘lib turishini ta’minlashdan iboratdir. U
o‘simliklarda uglevodlar hosil bo‘lishga va joydan-joyga siljishiga qulay ta’sir ko‘rsatadi.
Tuproqda almashinuvchi kaliy yetarli miqdorda bo‘lmasa, uning mevalari past sifatli, mevalari
chala yetilishi kuzatiladi.
Demak, kaliyli o‘g‘itlar ko‘p jihatdan tuproq tarkibidagi almashinuvchi kaliyning miqdoriga va
ishlatiladigan azot-fosforli o‘g‘itlarning nisbatigabog‘liqdir. Kaliyli o‘g‘itlarni 1 gektariga 10 kg
(1m2 – 1 gramm) atrofida ishlatish mumkin. Kaliyli o‘g‘itlarni shohlanish davrida sotish katta
ahamiyat kasb etadi Azotli o‘g‘itlar.
O‘zbekistonning yerlari organik moddalar jihatidan kamquvvat bo‘lgan sug‘oriladigan
xududlarida anorning hosildorligini oshirishning eng ta’sirchan omili azotli o‘g‘itlarni
qo‘llashdir. Tuproqda azot yetishmasa barcha ekinlar singari anor o‘simligi ham sust
rivojlanadi. Azot bilan oziqlanish sharoitining noqulay bo‘lishi oqibatida o‘simlikning shona va
hosil tugunchalari qisman to‘kiladi bu esa hosilning keskin kamayishiga va mevaning
sifatidan pasayishiga olib keladi.
Anorning dastlabki rivojlanish davrida azotli o‘g‘itlar katta rol o‘ynaydi, ya’ni dastlabki barglar
paydo bo‘layotgan paytda hamda gullash fazasigacha. Shuning uchun ham aynan shu
davrlarida azotli o‘g‘itlarni solish yahshi samara beradi. Azotli o‘g‘itlarni turiga qarab
ekindosh qancha uzoq va chuqurlikda solish mumkin hisoblanadi.
Azotli o‘g‘itlarni gektariga sof holida 35-40 kg atrofida solish yaxshi natija beradi. Fosforli
o‘g‘itlar. Azotli o‘g‘itlarning samaradorligi tuproqda fosforning o‘simlik foydalana oladigan
xillari mavjudligiga bog‘liq ekanligini aytish joiz. Tuproq tarkibida fosfor yetarli miqdorda
bo‘lsa, hosildorlik oshadi, meva sifati yaxshilanadi va kam bo‘lsa aksincha bo‘ladi.
Fosfor o‘simlikning barcha o‘sish hujayralari tarkibiga kiradi. O‘simliklarda kechadigan
moddalar almashinuvidagi oraliq birikmalarning hosil bo‘lishida va kaliy bilan oziqlanishida
ham fosfor katta rol o‘ynaydi.
Tarkibida harakatchan fosfor kam bo‘lgan yerlardagi o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi juda
susayadi, bu esa pirovardida hosilning ancha kamayishiga va mevaning sifat texnologik
ko‘rsatkichlari yomonlashishiga olib keladi.Fosforli o‘g‘itlarni gektariga 50-60 kg (1 m2 50-60
gramm) atrofida solish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirzayeva S. va boshqalar. Anor\\O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi.-2014
2.
Неъматов И. Анор етиштириш сирлари. – Тошкент. 2011.
3.
Данков В. Субтропические культуры. Санкт-Петербург: 2000.
4.
Мирзаев М.М., Собиров М.Қ. Ўзбекистонда боғдорчилик. – Т.: 1980
5.
Рибаков А. А., Остроухова С. А. Ўзбекистон мевачилиги. Т.: Ўқитувчи, 1981.
